Bütçe ve Maliye Politikası Araçları

Genel Kültür Bölüm 5 Ders 5.2 Temel Ekonomi · Maliye Politikası

Bütçe ve maliye politikası

Devlet de tıpkı bir ev gibi — gelir toplar, gider yapar. Toplamlar denkse "bütçe denkliği", gider gelirden büyükse "açık", tersi ise "fazla". Ama devletin bütçesi sadece bir hesap değil, ekonominin başlıca kontrol panelidir.

Okuma süresi ≈ 14 dk

← Önce hatırla Ders 5.1'de devletin gelirini ana kaynağından — vergiler — ele aldık. Bu derste bütünü tamamlıyoruz: gelir + gider = bütçe; bütçe açığı, kamu borcu, ve maliye politikası (genişletici / daraltıcı). Sonunda Bölüm 4'teki para politikası ile yan yana koyup ekonominin iki sopasını tek tabloda göreceğiz.

Bir hane, bir devlet — aynı denklem

Ev bütçesini düşün. Aybaşında maaş gelir — bu gelir. Kira, market, fatura, ulaşım, kredi taksiti gider — gider. Ay sonunda hesap denkse "denk bütçe", maaş yetmezse "açık", artakaldıysa "fazla". Açık olduğunda kredi kartına yüklenirsin ya da borçlanırsın; süreklileşirse borç birikir. Devletin bütçesi de tam olarak bu mantıkla işler — sadece sayılar trilyonlarda, ve tek bir hane değil, koca bir ülke için.

Türkiye Cumhuriyeti her yıl bir merkezi yönetim bütçe kanunu çıkarır. Yıllık bütçe Ekim'de Cumhurbaşkanlığı tarafından TBMM'ye sunulur, Plan ve Bütçe Komisyonu'nda görüşülür, Aralık ayında genel kurulda kanunlaşır, 1 Ocak'ta yürürlüğe girer. Bu kanun devletin yıl boyunca neyi nereye harcayacağını ve hangi gelirleri toplayacağını kalem kalem yazar. Tahminen — bütçe geleceğe yöneliktir, gerçekleşme yıl sonunda kesinleşir.

Bütçe sadece bir muhasebe çizelgesi değildir; devletin önceliklerinin matematiksel ifadesidir. Eğitime ne kadar, savunmaya ne kadar, sağlığa ne kadar — her satır bir tercihtir. Bütçeyi okuyabilmek, devletin önceliklerini okumaktır.

Bu dersin sonunda dört şey kazanmış olacaksın: (1) bütçenin yapısı, gelir-gider kalemleri ve denklem; (2) bütçe açığı, fazlası, birincil denge ve faiz dışı denge kavramları; (3) maliye politikasının iki yönü (genişletici / daraltıcı) ve hangi ekonomik durumda ne kullanılır; (4) para politikası ile maliye politikasının karşılaştırması — ekonominin iki sopası.

Devletin yıllık hesap planı

Bütçe

Devletin bir mali yıl içinde elde etmeyi planladığı gelirleri ve yapacağı giderleri kalem kalem gösteren, kanunla yürürlüğe konulan parasal program. Türkiye'de mali yıl 1 Ocak – 31 Aralık'tır.

Türkiye'de "bütçe" denildiğinde tipik olarak Merkezi Yönetim Bütçesi kastedilir — bu da üç ayrı bütçenin toplamıdır:

Tür	Kapsam	Örnek
Genel Bütçe	Devletin asıl yapısı; gelir doğrudan Hazine'ye girer	Bakanlıklar, Cumhurbaşkanlığı, Adli Yargı
Özel Bütçe	Belirli bir hizmet için ayrılmış, kendine has gelir-gideri olan kurumlar	Üniversiteler, TODAİE, RTÜK
Düzenleyici–Denetleyici Bütçe	Bağımsız düzenleyici kurumlar	BDDK, SPK, EPDK, RK (kendi kaynakları + bütçe)

Önemli not: TCMB ve sosyal güvenlik kurumları (SGK) merkezi yönetim bütçesinin dışındadır — kendi bütçeleri var. Mahalli idareler (belediyeler) de ayrı bütçeli.

Bütçe ilkeleri

Anayasal ve hukuki temel ilkeler — sınavda klasik soru:

Genellik: Tüm gelirler ve giderler ayrı ayrı bütçeye yazılır (mahsuplaşma yapılmaz).
Birlik: Tek bir bütçe metni vardır, ek bütçeler ayrı yer almaz.
Yıllık olma: Her yıl ayrı bütçe; çok yıllı planlama ayrı (Orta Vadeli Program).
Önceden izin: TBMM'nin onayı olmadan harcama yapılamaz; bu Anayasa m. 161 dayanağıdır.
Açıklık (Şeffaflık): Bütçe kamuoyuna açık, izlenebilir olmalıdır.
Doğruluk: Tahminler gerçeğe yakın olmalı; abartı veya küçümseme manipülasyon sayılır.

Gelir nereden geliyor, gider nereye gidiyor?

SOL TARAF

Bütçe Gelirleri

Vergi gelirleri (yaklaşık %85): GV, Kurumlar, KDV, ÖTV, Damga, MTV, Emlak — Ders 5.1
Vergi dışı gelirler: Harçlar, resimler, kira gelirleri, kar payları (KİT'lerden)
Sermaye gelirleri: Devletin elindeki taşınmazların satışı (özelleştirme)
Alınan bağış ve yardımlar: AB hibesi, deprem yardımı vb.
Faiz gelirleri: Hazine'nin elindeki tahvil ve mevduat getirisi

SAĞ TARAF

Bütçe Giderleri

Personel giderleri: Memur ve sözleşmeli maaşları, SGK işveren payları
Mal ve hizmet alımı: Devlet işletmesinin günlük tüketimi (yakıt, kırtasiye, kira, hizmet alımı)
Cari transferler: Sosyal yardımlar, emekli aylığı, fonlara aktarımlar (en büyük kalem)
Sermaye giderleri (yatırım): Yol, hastane, okul, otoyol, baraj — kalıcı altyapı
Faiz giderleri: Geçmiş borçların faizi (Türkiye'de bütçenin %10-15'i)
Borç verme: Belediyelere, KİT'lere ödünç

Bütçe denklemi

BÜTÇE GELİRLERİ − BÜTÇE GİDERLERİ = BÜTÇE DENGESİ

Sonuç sıfırsa → denk bütçe (teorik ideal, pratikte nadir)
Sonuç negatifse → bütçe açığı (gelirden çok harcama)
Sonuç pozitifse → bütçe fazlası (gelirden az harcama)

Bütçe açığı bir kez verildiğinde, devlet bunu borçlanma ile finanse eder. Eskiden TCMB'den doğrudan kredi alınabilirdi (1990'lar) — bu enflasyona doğrudan yol açtı. 2001 değişikliğinden sonra TCMB doğrudan Hazine'ye kredi veremez (Ders 4.3). Bu yüzden Türkiye iç piyasada (DİBS — Devlet İç Borçlanma Senetleri) ve yurt dışında (Eurobond) borçlanır. Borçlanma maliyeti = faiz, ve faiz gelecek bütçe yıllarının giderine yazılır → kısır döngü.

Faiz hariç bütçe dengesi

Bütçe analizi yaparken klasik dengenin yanı sıra birincil denge (primary balance) kavramı kullanılır. Sınavda sıkça gelir:

Birincil Denge = Bütçe Gelirleri − (Bütçe Giderleri − Faiz Giderleri)

Yani faiz giderini hariç tutarak bakılan denge. Mantığı: faiz ödemesi geçmişin yükü, bugünkü harcama tercihinin değil. Geçmiş borçların faizini ödüyor olabilirsin, ama yeni harcamalarda dikkatli olabilirsin. Birincil denge bunu ölçer.

Türkiye'de bu kavram özellikle 2001 sonrası IMF programı döneminde önem kazandı — IMF, Türkiye'den belirli bir birincil fazla hedefi istedi (GSYH'nin %5-6'sı kadar). Bu, faiz giderleri çok yüksek olan bir ülkenin (o dönem Türkiye'de bütçenin %40'ı faizdi) bütçe açığını yapısal olarak kontrol altına alma yoluydu.

Durum	Anlamı
Bütçe açığı + Birincil fazla	Bütçe açığının tamamı faizden kaynaklanıyor; bugünkü harcama disiplinli. (Türkiye 2002–2017 dönemi)
Bütçe açığı + Birincil açık	Hem bugünkü harcamalar gelirden fazla hem faiz yükü var. Tehlikeli kombinasyon. (Türkiye 2022–2024 dönemi)
Bütçe fazlası	Hem genelde hem birincil olarak fazla. Klasik mali disiplin örneği. (Norveç, bazı Körfez ülkeleri)

Sen Maliye Bakanı'sın

Aşağıdaki simülatörde gelir ve gideri kaydır; bütçe dengesini ve açık/fazla durumunu anlık gör. Türkiye'nin tipik 2024 değerleri varsayılandır (yaklaşık trilyon TL):

BÜTÇE SİMÜLATÖRÜ · TRİLYON TL

Bütçe Gelirleri

7,3trilyon TL

Bütçe Giderleri

8,5trilyon TL

Gelir

—

Gider

—

DURUM

—

Türkiye'nin 2026 merkezi yönetim bütçesi: gelirler ~16,2 trilyon TL, giderler ~18,9 trilyon TL → açık ~2,7 trilyon TL (GSYH'nin yaklaşık %3,5'i). Açık/GSYH oranı Maastricht kriteri (%3) çerçevesinde değerlendirilir. AB üyelik sürecinde Türkiye için referans olmuştur ama bağlayıcı değildir.

✦ PEKİŞTİRME 01

Bir ülkenin bütçesi: gelirler 100, giderler 130, faiz giderleri 25. Bu ülkenin bütçe dengesi ve birincil dengesi nedir? İki sonuç ne diyor?

Bütçe açığı = -30 · Birincil fazla = +5 (-25)

Hesaplar:

• Bütçe Dengesi = 100 − 130 = −30 → bütçe açığı.
• Birincil Denge = 100 − (130 − 25) = 100 − 105 = −5 → birincil açık (faiz hariç tutulduğunda hâlâ küçük açık).
• Faiz dışı denge ele alınırsa: 100 − 105 = -5 (çok küçük). Yani açığın 25'i faizden, 5'i mevcut harcamalardan.

Yorum: Bu bir ülke hem mevcut harcama yapısında küçük bir açık veriyor (-5), hem de geçmişin faiz yükünü taşıyor (-25). Birincil dengenin pozitif olması durumda "açığın tamamı faizden" denilirdi (Türkiye 2002–2017). Burada birincil de açık → ekonomi disiplinsiz görünüyor.

Açık nasıl finanse edilir?

Bütçe açığı verildikçe, devletin bu açığı kapatmak için borçlanması gerekir. Türkiye'de bu iş Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın altındaki Hazine Genel Müdürlüğü'nün görevidir. İki ana yol vardır:

Borç Türü	Aracı	Para Birimi
İç Borç	DİBS (Devlet İç Borçlanma Senetleri); özellikle Hazine Bonosu (kısa vade) ve Devlet Tahvili (uzun vade)	TL
Dış Borç	Eurobond (uluslararası tahvil), uluslararası kuruluş kredileri (IMF, Dünya Bankası)	USD, EUR ağırlıklı

İç borç vs dış borç ayrımı kritiktir. İç borç TL cinsinden olduğu için kur riski yoktur (Hazine TL'yle borçlanır, TL'yle öder). Dış borç ise kur riski taşır — TL değer kaybederse borç yükü artar. Bu yüzden gelişmekte olan ülkeler için iç borç daha güvenlidir.

Kamu borcu / GSYH oranı

Bir ülkenin "kamu borcu"nun büyüklüğü mutlak rakam olarak değil, GSYH'ye oranlanarak ölçülür — çünkü ekonomik büyüklüğüyle borç taşıma gücü doğru orantılıdır:

Ülke	Kamu Borcu / GSYH	Yorum
Türkiye	~%30	Düşük; uluslararası standartlara göre rahat
Almanya	~%65	Orta-yüksek, AB Maastricht eşiği üstü
ABD	~%120	Çok yüksek, ama dünya rezerv parası (USD) avantajı var
Yunanistan	~%160	Çok yüksek, 2010 borç krizinin temeli
Japonya	~%260	Dünya en yükseği; ama borcun büyük kısmı içerideki yatırımcılarda

Yaklaşık 2024 değerleridir; IMF ve Dünya Bankası verilerinden.

Türkiye'nin ~%24 kamu borcu / GSYH oranı uluslararası standartlara göre düşüktür — büyük avantaj. Ama dış borç oranı yüksektir; bu yüzden kur şokları ekonomi üzerinde büyük baskı yaratır.

Genişletici mi, daraltıcı mı?

Maliye Politikası

Devletin gelir (vergi) ve gider (kamu harcaması) araçlarını kullanarak ekonomiyi yönlendirme stratejisi. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın sorumluluğundadır; para politikasının (TCMB) tamamlayıcısıdır.

Para politikasına benzer şekilde, maliye politikasının da iki temel duruşu vardır:

Duruş	Mantığı	Araçlar	Ne Zaman?
Genişletici (Expansionary)	Toplam talebi artırır; ekonomiyi canlandırır	Vergi indirimi, kamu harcamasını artırma, sosyal yardım, transfer ödemeleri	Resesyon, durgunluk, yüksek işsizlik dönemlerinde
Daraltıcı (Contractionary)	Toplam talebi düşürür; ekonomiyi soğutur	Vergi artırımı, kamu harcamasını kısma, sübvansiyonları azaltma	Yüksek enflasyon, aşırı ısınma, cari açığın patlaması

Klasik Keynesyen mantık şu önermeye dayanır: ekonomi düşüşteyken devlet harcayarak ve vergi indirerek talebi tetiklemeli. Klasik (Liberal) ekol bunu eleştirir — devletin müdahalesi piyasayı bozar der. Ortodoks görüş bu ikisinin arasında bir denge tutmaya çalışır.

Otomatik istikrar sağlayıcılar

Maliye politikasında kasıtlı kararlar dışında otomatik mekanizmalar da vardır. Bunlara otomatik istikrar sağlayıcılar (automatic stabilizers) denir:

Artan oranlı gelir vergisi: Ekonomi büyüyünce gelirler artar → daha çok kişi üst dilime girer → vergi geliri orantısız artar → ekonomi otomatik soğutulur.
İşsizlik sigortası: Resesyonda işsizlik artar → işsizlik ödemeleri artar → harcama desteği gelir → ekonomi otomatik canlandırılır.

Bu mekanizmalar Maliye Bakanlığı'nın aktif karar alması olmadan çalışır — ekonomi zorlandığında otomatik müdahale eder. Modern devletlerin sosyal güvenlik ağı bu mantığa dayanır.

Hangi durumda hangi maliye politikası?

Aşağıdaki 6 ekonomik senaryoyu oku — devlet hangi maliye politikası uygulamalı: genişletici mi, daraltıcı mı?

EKONOMİK DURUM → DOĞRU MALİYE POLİTİKASI

01Yüksek enflasyon (TÜFE %44), aşırı ısınmış ekonomi

022008 küresel kriz sonrası ekonomik resesyon, %10 işsizlik

03Pandemi başlangıcı, kapanmalar nedeniyle ekonomi çöküşte

04Cari açık GSYH'nin %8'ine ulaştı, kur baskısı arttı

05Ekonomi durgun, deflasyon riski oluşmaya başladı (Japonya benzeri)

06Hızlı büyüme dönemi, varlık balonu (konut/borsa) endişesi

Ekonominin iki sopası — yan yana

Bölüm 4'te para politikasını gördük. Şimdi maliye ile yan yana koyalım. İkisinin farklarını bilmek hem sınavda hem analizde temel:

Boyut	Para Politikası	Maliye Politikası
Yetkili Kurum	TCMB (bağımsız)	Hazine ve Maliye Bakanlığı + TBMM (siyasi)
Araçlar	Politika faizi, APİ, zorunlu karşılık	Vergi, kamu harcaması, kamu borçlanması
Birincil Hedef	Fiyat istikrarı	Genel ekonomik denge, gelir dağılımı, büyüme
Karar Hızı	Hızlı (PPK ayda bir karar verir)	Yavaş (bütçe yıllıktır, vergi kanunla değişir)
Etki Hızı	Orta (6-12 ay aktarım gecikmesi)	Görece hızlı (kamu harcaması direkt talebi etkiler)
Hesap Verebilirlik	Bağımsız MB → siyasi baskı düşük	Hükümet — siyasi sorumlu, seçim baskısı
Güçlü Olduğu Alan	Enflasyon kontrolü, kur istikrarı	Gelir dağılımı, sektörel destek, talep yönetimi

İdeal durum: para ve maliye politikası birbirine destek olur. Örneğin yüksek enflasyonda hem TCMB faiz artırır (sıkı para) hem hükümet kamu harcamalarını kısar (sıkı maliye) → toplam talep ciddi şekilde frenlenir. Tersine, eğer iki politika farklı yönlere giderse — TCMB sıkıyor, hükümet harcamayı artırıyor — birbirini götürür, sonuç zayıf kalır.

Para politikası "kıvılcımı" söndürür — hızlı, hassas, dar bir araç. Maliye politikası "yangının kaynağına" müdahale eder — yavaş ama yapısal. Ekonomik kriz dönemlerinde ikisi birlikte çalışmazsa hiçbiri yetmez.

✦ PEKİŞTİRME 02

Türkiye 2024 yılında yüksek enflasyonla mücadele ediyor. TCMB politika faizini %42,5'ten %50'ye yükseltti. Aynı dönemde maliye politikası tutarlı olmak için Hazine ve Maliye Bakanlığı ne yapmalı?

Daraltıcı maliye politikası

TCMB sıkı para politikası uyguluyor (faiz↑) → Maliye Bakanlığı'nın da daraltıcı maliye politikası uygulaması beklenir. Yöntemler:

• Kamu harcamalarını kısma: yatırım projelerini erteleme, transferleri kısıtlama
• Vergi artışı: ÖTV oranlarının yükseltilmesi (akaryakıt, otomobil, alkol-tütün)
• Sübvansiyonların azaltılması: KKM, doğalgaz desteği, elektrik desteği

Para ve maliye politikası aynı yönde olursa toplam talep daha güçlü frenlenir. Türkiye 2023-2024'te bu yönde "ekonomik program"a geçiş yaşadı (sıkı para + bütçe disiplini birlikte).

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. Para politikası ≠ Maliye politikası

Yanlış: "TCMB enflasyonu kontrol için vergiyi artırabilir."
Doğru: TCMB'nin vergi yetkisi yoktur. TCMB sadece para politikası araçlarını (faiz, APİ, zorunlu karşılık) kullanır. Vergi ve kamu harcaması maliye politikası alanındadır — Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın yetkisi.

2. Bütçe açığı = Borç stoku değil

Yanlış: "Bütçe açığı %5 ise, devletin toplam borcu da %5 olur."
Doğru: Bütçe açığı yıllık akıştır (1 yıl içinde gelirden ne kadar fazla harcandı). Borç stoku kümülatiftir (yılların açıklarının toplamı). Türkiye'de bütçe açığı/GSYH ~%3 ama borç/GSYH ~%24 — yıllar boyunca biriken yapı.

3. Birincil denge ≠ Bütçe dengesi

Yanlış: "Birincil denge bütçe dengesinin başka adıdır."
Doğru: Bütçe dengesi tüm gelir-gider farkı. Birincil (faiz dışı) denge aynı denklem ama faiz giderini hariç tutar. Birincil fazla = bugünkü harcamalar gelirden düşük; bütçe açığı = faiz dahil sonuç negatif. İkisi farklı şeyleri ölçer.

4. Kamu borcu yüksek = Kötü ekonomi değil illa

Yanlış: "Borç/GSYH %120 olan ABD ekonomisi kötü durumda."
Doğru: Borç oranı tek başına yetmez. Faiz oranları, borç vadesi, para birimi, ekonominin büyüklüğü, parayı kim tutuyor (içerik mi yabancı mı) — hepsi birlikte değerlendirilir. Japonya %260 ile dünya en yükseğidir ama içerideki yatırımcı + düşük faiz nedeniyle sürdürülebilir. Türkiye %24 ile düşük ama dış borç ağırlıklı olduğu için kur şokları riski yaratır.

✦ PEKİŞTİRME 03 · TUZAK SORUSU

Aşağıdakilerden hangisi maliye politikası aracı değildir?
A) Gelir vergisi oranını yükseltme
B) Politika faizini değiştirme
C) Kamu yatırım harcamalarını artırma
D) Sosyal yardım transferlerinin yeniden düzenlenmesi

B — Politika faizi (Para politikası aracı)

A, C, D maliye politikası araçlarıdır (vergi, kamu harcaması, transfer). B — Politika faizi ise para politikası aracıdır; TCMB tarafından belirlenir, Hazine'nin yetkisinde değildir. İki politika alanı kesinlikle ayrı. Doğru: B.

Bankacı için bütçe ve borç

Bütçe ve maliye politikası bankacılığın da gündelik akışında karşına çıkar:

DİBS YATIRIMI

Devlet İç Borçlanma Senetleri

Bankalar Hazine'nin çıkardığı tahvil ve bonoları (DİBS) yatırım portföyünde tutar. Devletin borçlanma faizi bankaların temel risksiz getiri referansıdır. Hazine ihaleleri (her hafta yapılır) bankacılık piyasasının en izlenen olaylarıdır.

EUROBOND

Türkiye'nin dış borçlanması

Hazine USD/EUR cinsinden uluslararası tahviller (Eurobond) çıkararak borçlanır. Türk bankaları da kendi Eurobondlarını ihraç eder — uluslararası yatırımcıdan finansman sağlamanın yolu. Türkiye'nin kredi notu (Moody's, S&P, Fitch) bu maliyetleri belirler.

VERGİ TAHSİLATI

Bankalar Hazine'nin tahsil aracı

Vergi ödemeleri (gelir, KDV, ÖTV, MTV) bankalar üzerinden yapılır. Banka aracı olarak çalışır, parayı Hazine'ye aktarır. Bu büyük bir günlük operasyondur ve bankaların önemli bir komisyon/dolaşım kaynağıdır. Müşteri memnuniyeti açısından da kritik.

KAMU MEVDUATI

Hazine Tek Hesabı (HTH)

Devletin parası TCMB'deki Hazine Tek Hesabı'nda tutulur — bankalarda dağınık değil. Bu sistem 2018'de tamamlandı. Önceden kamu parası bankalarda dağınıktı, kamu mevduatı bankaların önemli fonlama kaynağıydı. HTH ile bankaların bu kaynağı azaldı, fonlama yapısı değişti.

Bütçe ve borç dinamikleri sadece "ekonomi haberleri" değil — bankacının her gün karşılaştığı, fiyatlama ve risk yönetiminin temelinde duran kavramlar. Bu son üç ders (4.3, 5.1, 5.2) bankacılık kariyerinin en yoğun terimlerine kapı açar.

Mini Quiz · 4 Soru

Anlık geri bildirimli

01Bir bütçede gelir 100, gider 130, faiz gideri 25 ise birincil denge nedir?

Birincil Denge = Gelir − (Gider − Faiz) = 100 − (130 − 25) = 100 − 105 = −5. Bütçe dengesi −30 olsa bile faiz hariç tutulduğunda küçük bir açık var. Doğru: B.

02Bütçe açığı yüksek olan bir devlet bu açığı kapatmak için ne yapar?

Türkiye'de TCMB'den doğrudan kredi 2001 sonrası yasaktır (B yanlış). Para basmak/yapay gelir artırmak yasal değil ve enflasyona yol açar (A, C yanlış). D doğru: Hazine iç piyasada DİBS, dış piyasada Eurobond ihraç ederek borçlanır. Doğru: D.

03"Genişletici (Expansionary) Maliye Politikası" aşağıdakilerden hangisini içermez?

Genişletici maliye politikası talebi artırmaya yönelir. B, C, D talebi destekler. A — vergi artırma ise tüketicinin elindeki parayı azaltır → talebi düşürür → daraltıcı politikadır. Doğru: A.

04"Otomatik istikrar sağlayıcı" (automatic stabilizer) aşağıdakilerden hangisidir?

Otomatik istikrar sağlayıcılar = devletin aktif karar almadan, ekonomi koşulları değişince kendiliğinden ekonomiyi dengelemeye çalışan mekanizmalar. Artan oranlı gelir vergisi (büyümede otomatik daraltıcı, durgunlukta otomatik genişletici) ve işsizlik sigortası (durgunlukta artan ödemeler talebi destekler) klasik örneklerdir. Doğru: C.

Özet — Aklında Tut

Bütçe: Devletin yıllık gelir-gider planı. Türkiye'de mali yıl 1 Ocak–31 Aralık. Anayasa m. 161 dayanağıdır.
Bütçe denklemi: Gelirler − Giderler = Bütçe Dengesi. (+) fazla, (−) açık, 0 denk bütçe.
Birincil (faiz dışı) denge: Gelirler − (Giderler − Faiz Giderleri). Faiz hariç tutulan, "bugünkü harcama disiplini" göstergesi.
Açık finansmanı: İç borçlanma (DİBS — Hazine bonosu, devlet tahvili) ve dış borçlanma (Eurobond, IMF). TCMB doğrudan kredi yasak.
Kamu borcu / GSYH oranı: Türkiye ~%24 (düşük), Japonya ~%260 (en yüksek). Maastricht eşiği %60.
Maliye politikası 2 duruşu: Genişletici (vergi↓, harcama↑ → resesyonda); Daraltıcı (vergi↑, harcama↓ → enflasyonda).
Otomatik istikrar sağlayıcılar: Artan oranlı gelir vergisi ve işsizlik sigortası — kasıtlı karar olmadan ekonomiyi dengeler.
Para vs Maliye: Para politikası TCMB (faiz, APİ, zorunlu karşılık), maliye politikası Hazine/Maliye Bakanlığı (vergi, harcama). İkisi uyumlu çalışırsa etki güçlü.