Arz ve Talep

Salı sabahı pazarda dolaşıyorsun. İlk tezgâh: domates kilosu 40 TL. İkinci tezgâh aynı domatesi 35 TL'ye veriyor. Üçüncüsü 32 TL. Hepsi aynı domates, aynı pazar, aynı saat — neden farklı fiyatlar? Çünkü her satıcı kendi maliyetini ve kâr beklentisini koyup bir arz fiyatı belirliyor; sen de cebindeki paraya, alternatif satıcıya bakarak bir talep fiyatı oluşturuyorsun. Pazarlık bu ikisinin çarpıştığı yerdir.

Pazarın sonunda eve döndüğünde, çoğu satıcının domatesini 35 TL civarında sattığını görürsün. Bu 35 TL, o gün o pazarda arz ve talebin uzlaştığı denge fiyatıdır. Hiç kimsenin tek başına kararı değildir — ama herkesin kararının toplamı bu sayıyı üretir. Aynı şey küresel petrol piyasasında, döviz piyasasında, hisse senetlerinde, kredi faiz oranlarında — kelimeler farklı ama mekanizma aynı.

Bu dersin sonunda dört şey kazanmış olacaksın: (1) talep ve arz kanunlarını, neden ters yönde işlediklerini; (2) denge fiyatının nasıl oluştuğunu; (3) hangi dış faktörlerin eğrileri kaydırarak yeni denge yarattığını; (4) en kritik tuzak — "talep miktarı değişimi" ile "talep değişimi" arasındaki fark.

Talep, "isterim" cümlesi değildir. Sahip olmak istediğin ama parası olmayan bir Ferrari "talep" değildir; o yalnızca bir arzudur. Ekonomide talep satın alma gücü ile desteklenmiş istektir.

Talep kanunu

Talep ile fiyat arasında ters yönlü bir ilişki vardır. Diğer her şey sabitken, fiyat artarsa talep miktarı azalır; fiyat azalırsa talep miktarı artar. Bu, ekonomi biliminin gözlenmiş ve neredeyse istisnasız geçerli bir yasasıdır.

Sebebi sezgisel: fiyat yükseldiğinde aynı parayla daha az alabilirsin (gelir etkisi); ayrıca pahalanan mal yerine ikamesini ararsın (ikame etkisi). Domates pahalandığında ya az alırsın ya da salatana biber-soğan koyarsın.

Talep miktarını etkileyen tek şey: fiyat

Eğri üzerinde aşağı-yukarı hareket "talep miktarı"nın değişimidir. Fiyat değiştikçe aynı eğri üzerinde başka bir noktaya çıkarsın. Ama eğrinin tamamı sağa veya sola kayıyorsa, bunun adı "talep değişimi"dir ve sebebi fiyat değil; başka bir faktördür. Bu ayrımı 06. bölümde detaylandıracağız — ders boyunca aklında tut, çünkü en sık tuzaklanan noktadır.

Arz kanunu

Arz ile fiyat arasında aynı yönlü bir ilişki vardır. Fiyat artarsa üretici daha çok satmak ister (kâr çekiciliği); fiyat düşerse üretim azalır, hatta bazı üreticiler piyasadan çekilir. Talebin tam tersi yönde işler.

Sebebi yine sezgisel: fiyat yükseldiğinde aynı malı üretmek daha kârlı hâle gelir, üreticiler kapasitelerini açar; düşük fiyatlı üreticiler dahi pazara girmek ister. Tersine, fiyat düştüğünde maliyetinin altına düşen üreticiler önce kapasitelerini kısar, sonra üretimi durdurur.

Burada da aynı ayrım geçerli: eğri üzerinde hareket = arz miktarı değişti (sadece fiyat değişti); eğrinin tamamı kaymışsa = arz kendisi değişti (başka bir faktör — maliyet, teknoloji, üretici sayısı vb.).

Talep eğrisi sağdan sola iner, arz eğrisi sağdan sola çıkar. İkisi mutlaka bir noktada kesişir. Bu nokta piyasanın denge noktasıdır — denge fiyatı ve denge miktarı bu noktanın koordinatlarıdır.

Denge dışına çıkıldığında ne olur?

Piyasa kendiliğinden dengeye yönelir — yani denge bir matematiksel nokta değil, davranışsal bir çekim merkezidir.

Bu mekanizma piyasa ekonomisinin "görünmez el"idir — kimse tek başına fiyatı belirleyemez, ama herkesin davranışı toplamda fiyatı dengeye taşır.

Şimdi etkileşimli bir araçla denemek var. Aşağıdaki grafikte mavi = talep, kırmızı = arz, altın nokta = denge. Sağdaki butonlardan birine tıkla — gerçek dünyada o senaryoyu canlandıran etki eğrileri kaydıracak ve yeni denge anlık hesaplanacak.

Dikkat ettin mi: eğri kaydığında hem fiyat hem miktar değişiyor. Bu yüzden ekonomi sorularında bir senaryo verilince sadece fiyatı ya da sadece miktarı değil — ikisinin birlikte nasıl değiştiğini sorgulamak gerekir.

Fiyat değiştiğinde eğri üzerinde hareket olur — buna "talep miktarı değişimi" veya "arz miktarı değişimi" denir. Ama fiyat dışı bir faktör değiştiğinde tüm eğri kaymış olur — bu "talep değişimi" ya da "arz değişimi"dir. İşte kayma sebepleri:

Sınavda en sık çıkan kalıp: "X olayı olduğunda denge fiyatı ve miktarı nasıl değişir?" Bu soruyu çözmek için iki adım: (1) Eğri kaydı mı, hangisi? Hangi yöne? (2) Yeni kesişim noktası eskisinden hangi yönde?

Bu, derste vurgulanması gereken en kritik kavramsal ayrımdır. Sınavda doğrudan veya dolaylı olarak sürekli sorulur:

Talep kanunu diyor ki "fiyat artarsa miktar azalır" — ama ne kadar azalır? Domates fiyatı %20 artarsa talep %20 mi azalır, %5 mi, %50 mi? Bu sorunun cevabı, malın esneklikine bağlıdır.

Genel olarak: zorunlu mallarda (ekmek, ilaç, elektrik) talep esnekliği düşüktür — fiyat çok artsa bile miktar pek değişmez. Lüks mallarda (tatil, restoran, yeni nesil telefon) talep esnekliği yüksektir — fiyat biraz artınca talep çok düşer. Sigara da klasik düşük esneklikli bir maldır; bu yüzden vergiler artırıldığında talep beklenildiği kadar düşmez, devlet vergi gelirini artırır.

Esnekliğin matematiksel hesabı, türleri (gelir esnekliği, çapraz esneklik, arz esnekliği), ve sınav sorularındaki tipik kalıpları — hepsi Ders 2.2 · Piyasa Dengesi ve Esneklik'in konusu. Şimdilik bilmen gereken: aynı yön farklı şiddet anlamına gelir.

Arz-talep mekanizması mal piyasasında değil, finansal piyasalarda da işler. Bankacılık biliminin altında yatan fiyat oluşumu da arz-talep dengesidir: