IMF, Dünya Bankası, DTÖ

Genel Kültür AB & Uluslararası Kuruluşlar 2.3 IMF · DB · DTÖ

Bölüm 2 · Ekonomik Kuruluşlar

IMF, Dünya Bankası, DTÖ

Bretton Woods Konferansı (1-22 Temmuz 1944) ile kurulan IMF (190 üye, kotalar, SDR) ve Dünya Bankası (5 alt kurum). DTÖ 1995'te kuruldu (GATT 1947 öncesi). Türkiye IMF'le 19 Stand-By Anlaşması yaptı, 2013'te ödedi. BIS Basel kriterleri banka düzenlemesinin temeli.

Bretton Woods Konferansı (1944)

Modern Uluslararası Finansal Sistemin Doğuşu

Bretton Woods Konferansı (1-22 Temmuz 1944): 2. Dünya Savaşı henüz sürerken, 44 müttefik ülkenin ABD'nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods kasabasında Mount Washington Hotel'de toplandığı tarihi konferans. Amaç: Savaş sonrası dünyanın ekonomik düzenini kurmak.

2 büyük kurum doğdu: 1) Uluslararası Para Fonu (IMF): Para birimi istikrarı + ödemeler dengesi sorunlarını çözmek. 2) Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (IBRD - bugünkü Dünya Bankası): Savaş sonrası yeniden yapılanma ve kalkınma için kredi.

2 anahtar isim: John Maynard Keynes (İngiltere - Keynesyen ekonominin babası, "Bancor" adlı küresel para birimi önerdi) ve Harry Dexter White (ABD - White Planı kabul edildi). Dolar altın standardı: 1 ons altın = 35 dolar sabitlendi, diğer paralar dolara sabitlendi. Bu sistem 1971'de Nixon tarafından kaldırıldı ("Nixon Shock").

Türkiye'nin durumu: Türkiye Bretton Woods Konferansı'na katılmadı, 1947'de IMF ve Dünya Bankası'na sonradan üye oldu. ABD ve İngiltere konferansta liderlik yaptı.

Uluslararası Para Fonu (IMF)

★ IMF — Uluslararası Para Fonu

IMF (International Monetary Fund) 1944 kuruldu · Washington D.C. · 190 üye · Para istikrarı

KURULUŞ

22 Temmuz 1944 (Bretton Woods)

FAALİYET

27 Aralık 1945 (Anlaşma yürürlük)

MERKEZ

Washington D.C., ABD

ÜYE SAYISI

190 ülke (2024)

IMF nedir: Uluslararası para sistemini düzenlemek, üye ülkelerin ödemeler dengesi sorunlarına karşı kredi sağlamak için kurulan kuruluş. Tıpkı bir kredi kuruluşu gibi çalışır - sıkıntıdaki ülkeye koşullu kredi verir.
4 temel görevi:
- 1. Gözetim (Surveillance): Üye ülkelerin ekonomik politikalarını izler, IV. Madde Konsültasyonları yapar (yıllık).
- 2. Kredi (Lending): Stand-By Anlaşması, Genişletilmiş Fon Kolaylığı (EFF), Esnek Kredi Hattı (FCL) gibi araçlarla.
- 3. Teknik Yardım (Capacity Development): Eğitim, danışmanlık, kurumsal kapasite geliştirme.
- 4. Veri ve Araştırma: Dünya Ekonomik Görünümü (WEO), Mali İstikrar Raporu, küresel ekonomik veri sağlama.
Kotalar Sistemi:
- Her üye ülkenin IMF'deki kotası var - ülkenin ekonomik büyüklüğüne göre belirlenir
- Kota = oy gücü + kredi alabilme miktarı + finansal katkı
- En büyük kotalar: ABD (~%17.4 - tek başına veto gücü), Japonya (~%6.5), Çin (~%6.4), Almanya (~%5.6), Fransa (~%4.2), İngiltere (~%4.2)
- Türkiye kotası: ~%0.98 (2024) - 31. büyük kota
- Önemli kararlar için %85 oy çoğunluğu gerekir - ABD %17.4 ile tek başına veto gücüne sahip!
SDR (Special Drawing Rights / Özel Çekme Hakları):
- 1969'da yaratıldı - "kağıt üzerinde uluslararası para birimi"
- Üye ülkelerin rezerv aracı olarak kullanılır
- SDR sepeti: 5 para birimi (USD ~%43, EUR ~%29, RMB/Yuan ~%12, JPY ~%8, GBP ~%8) - 2022'den
- 2009 Küresel kriz sonrası 250 milyar SDR, 2021 pandemi sonrası 650 milyar SDR ek tahsis edildi
IMF Başkanı (Genel Müdür / Managing Director):
- Geleneksel olarak Avrupalı (gayri resmi kural - Dünya Bankası başkanı Amerikalı, IMF başkanı Avrupalı)
- 5 yıl, yenilenebilir
- Şu anki: Kristalina Georgieva (2019-, Bulgaristan) - 12. Genel Müdür. 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2024-2029).
- Önceki: Christine Lagarde (2011-2019, Fransız - şimdi AMB Başkanı), Dominique Strauss-Kahn (2007-11), Rodrigo Rato (2004-07)
Türkiye-IMF ilişkileri:
- Türkiye IMF'ye 11 Mart 1947'de üye oldu
- Türkiye toplam 19 kez Stand-By Anlaşması yaptı (1961'den 2008'e)
- En büyük anlaşma: 2002 sonrası kriz dönemi (yaklaşık 31 milyar dolar - "yüzyılın anlaşması")
- 14 Mayıs 2013: Türkiye IMF'ye olan tüm borcunu (~5 milyar dolar) ödedi - resmi olarak "borçsuz ülke" oldu
- 2010'lardan itibaren Erdoğan IMF eleştirisi: "IMF'ye borcumuzu kapattık, IMF'ye gitmeyeceğiz"
- Türkiye hâlâ IMF üyesi - kredi almıyor ama gözetim devam ediyor (IV. Madde Konsültasyonları)

Dünya Bankası Grubu (World Bank Group)

★ Dünya Bankası Grubu

Dünya Bankası 5 alt kurum · Washington · Kalkınma kredisi

KURULUŞ

22 Temmuz 1944 (IBRD)

MERKEZ

Washington D.C., ABD

ALT KURUM

5 (IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID)

BAŞKAN

Ajay Banga (2023-, ABD)

Dünya Bankası Grubu nedir: Aslında 5 ayrı kurumdan oluşan bir grup. Hepsinin temel amacı kalkınma ve yoksulluğun azaltılmasıdır. "Dünya Bankası" denilirken genelde IBRD + IDA kastedilir.
1. IBRD - Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (1944):
- Bretton Woods'ta kurulan ilk kurum
- Orta gelirli ülkelere ve kredi değerliliği yüksek düşük gelirli ülkelere kredi
- 189 üye (2024)
- Türkiye en büyük IBRD kredilerinden alan ülkelerden biri
2. IDA - Uluslararası Kalkınma Birliği (1960):
- En yoksul ülkelere düşük faizli ve hibe şeklinde kredi
- 74 ülkeye yardım eder (kişi başı geliri belli bir eşiğin altında olanlar)
- 3 yılda bir yenilenir (IDA20 - 2022, 93 milyar dolar)
3. IFC - Uluslararası Finans Kuruluşu (1956):
- Dünya Bankası'nın özel sektör kolu
- Gelişmekte olan ülkelerde özel şirketlere yatırım, kredi
- 185 üye
4. MIGA - Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (1988):
- Gelişmekte olan ülkelerdeki yabancı yatırımları siyasi risklere karşı sigortalar
- Savaş, kamulaştırma, sözleşme ihlali risklerine karşı
5. ICSID - Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi (1966):
- Yabancı yatırımcılar ile devletler arasındaki anlaşmazlıkları tahkim yoluyla çözer
- Türkiye'nin de pek çok ICSID davası var (yabancı yatırımcılarla)
Dünya Bankası Başkanı:
- Geleneksel olarak Amerikalı (gayri resmi kural)
- 5 yıl, yenilenebilir
- Şu anki: Ajay Banga (2023-, ABD vatandaşı, Hindistan doğumlu) - 14. Başkan, eski Mastercard CEO'su
- Önceki: David Malpass (2019-23, Trump tarafından atanmıştı), Jim Yong Kim (2012-19, ilk Asya kökenli), Robert Zoellick (2007-12), Paul Wolfowitz (2005-07)
Türkiye-Dünya Bankası ilişkileri:
- Türkiye 11 Mart 1947'de Dünya Bankası'na üye oldu (IMF ile aynı gün)
- Türkiye Dünya Bankası'nın en büyük borçlularından biri - aktif borç ~25 milyar dolar (2024)
- Birçok büyük projede DB kredisi: Marmaray, KÖP'ler, deprem yardımı, sağlık reformları
- Son büyük: 2023 Türkiye depremi sonrası 1.78 milyar dolar acil destek

Dünya Bankası Grubu — 5 Kurum

★ World Bank Group · 5 Alt Kurum

IBRD

Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (1944)

İlk kurum (Bretton Woods) · Orta gelirli ve kredibil düşük gelirli ülkelere kredi · 189 üye

IDA

Uluslararası Kalkınma Birliği (1960)

En yoksul ülkelere düşük faizli kredi + hibe · 74 ülkeye · 3 yılda bir yenilenir (IDA20: 93 milyar $)

IFC

Uluslararası Finans Kuruluşu (1956)

Özel sektör kolu · gelişmekte olan ülkelerde özel şirketlere yatırım/kredi · 185 üye

MIGA

Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (1988)

Yabancı yatırımları siyasi risklere karşı sigorta · savaş, kamulaştırma, sözleşme ihlali

ICSID

Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi (1966)

Yatırımcı-devlet anlaşmazlıkları için tahkim · Türkiye'nin pek çok ICSID davası var

Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ / WTO)

★ DTÖ — Dünya Ticaret Örgütü

DTÖ (World Trade Organization) 1 Ocak 1995 · Cenevre · 164 üye · Uluslararası ticaret

KURULUŞ

1 Ocak 1995

ÖNCELİ

GATT (1947)

MERKEZ

Cenevre, İsviçre

ÜYE

164 ülke (2024)

DTÖ tarihçesi:
- 1947 GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması): Bretton Woods'ta planlanan ITO (Uluslararası Ticaret Örgütü) ABD Senatosu tarafından onaylanmadı, geçici GATT kuruldu - 23 ülke imzacı
- 1947-1994: 8 müzakere turu (Round) düzenlendi - Tarifeler kademeli olarak %40'tan %4'e indi
- Uruguay Round (1986-1994): En kapsamlı tur - hizmet ticareti, fikri mülkiyet, yatırım, tarım dahil edildi
- 1 Ocak 1995: DTÖ resmi olarak kuruldu - GATT'tan daha kapsamlı, gerçek bir uluslararası örgüt
DTÖ'nün 3 ana antlaşması:
- GATT 1994: Mal ticareti
- GATS: Hizmet ticareti
- TRIPS: Fikri mülkiyet hakları
DTÖ ilkeleri:
- "En Çok Kayrılan Ülke" (MFN - Most Favoured Nation): Bir ülkeye verilen en iyi muamele tüm DTÖ üyelerine de verilmeli
- Ulusal Muamele: Yabancı ürünlere yerli ürün gibi davranma
- Şeffaflık ve öngörülebilirlik
- Anlaşmazlık çözüm mekanizması
Doha Round (2001-):
- 9. müzakere turu, Kasım 2001 Doha (Katar) bakanlar konferansında başlatıldı
- "Doha Kalkınma Gündemi" - gelişmekte olan ülkelere odaklı
- Hâlâ tamamlanmadı - ABD ile Çin/Hindistan arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle. Tarım sübvansiyonları, hizmetler, fikri mülkiyet konularında uzlaşma sağlanamadı
Anlaşmazlık Çözüm Mekanizması (DSB):
- DTÖ'nün en güçlü özelliği
- Bir üye ihlali iddia ederse panel kurulur
- Temyiz Organı (Appellate Body) son karar verir - kararlar bağlayıcı
- 2019'dan beri Temyiz Organı çalışmıyor - ABD, Trump döneminde Temyiz hakimleri atamasını engelliyor
DTÖ Genel Direktörü:
- 4 yıl, yenilenebilir
- Şu anki: Ngozi Okonjo-Iweala (2021-, Nijerya/ABD) - 7. Genel Direktör, İLK kadın + İLK Afrikalı Genel Direktör
- Eski Nijerya Maliye Bakanı, Dünya Bankası genel müdür yardımcısı
- 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2025-2029)
Türkiye-DTÖ ilişkileri:
- Türkiye DTÖ'nün kurucu üyesi (1995'ten beri) - aslında GATT'ın 1951'den beri üyesiydi (orijinal 23'e dahil değil ama erken katılımcı)
- Türkiye AB Gümrük Birliği üyesi olduğu için DTÖ'de AB ile birlikte hareket eder (mal ticaretinde)
- Türkiye'nin açtığı/savunduğu DTÖ davaları var (örn: ABD ile çelik anlaşmazlığı 2018)

BIS - Uluslararası Ödemeler Bankası ve Basel Kriterleri

★ BIS — "Merkez Bankalarının Bankası"

BIS (Bank for International Settlements) 17 Mayıs 1930 · Basel · "Merkez bankalarının bankası"

BIS tarihçesi:
- 17 Mayıs 1930'da kuruldu - en eski uluslararası finansal kuruluş
- Kuruluş amacı: 1. Dünya Savaşı sonrası Almanya'nın savaş tazminatı ödemelerini kolaylaştırmak (Young Planı, 1929)
- Basel, İsviçre merkezli
- 63 üye merkez bankası (TCMB dahil)
BIS rolü:
- "Merkez bankalarının bankası" - merkez bankaları için bankacılık hizmetleri
- Uluslararası finansal istikrar için işbirliği platformu
- Araştırma ve istatistik
- Basel kriterlerini geliştiren Komite'ye ev sahipliği yapar (BCBS)
Basel Komitesi (BCBS - Basel Committee on Banking Supervision):
- 1974'te kuruldu - G10 ülkelerinin merkez bankaları+denetim otoriteleri tarafından
- 1974 Herstatt Bankası iflası sonrası (Almanya) kuruldu
- Şimdi 28 yetki alanı (G20+ülkeler) üye
- Bağlayıcı kararlar yok ama dünya genelinde uygulanıyor
Basel I (1988):
- İlk uluslararası bankacılık standartları
- Sermaye Yeterlilik Oranı (CAR) min. %8
- Kredi riski odaklı - Tier 1 + Tier 2 sermaye
Basel II (2004):
- 3 sütun: Sermaye yeterliliği, denetim, piyasa disiplini
- Risk türleri: Kredi riski + Operasyonel risk + Piyasa riski
- İçsel modellemelere izin (gelişmiş bankalar için)
- Türkiye 2012'de tam uygulamaya geçti
Basel III (2010-2019):
- 2008 Küresel Finansal Krizi sonrası reform
- Daha sıkı sermaye + likidite kuralları
- Çekirdek sermaye (CET1) min. %4.5, toplam %8 + sermaye koruma tamponu %2.5
- Sistemik öneme sahip bankalara (G-SIB) ekstra tampon
- Likidite Karşılama Oranı (LCR) ve Net İstikrarlı Fonlama Oranı (NSFR)
- Türkiye Basel III'ü 2014'ten kademeli uyguluyor
Basel IV (2017 onaylandı, 2023-2028 uygulama):
- Resmi olarak "Basel III: Sonlandırma Reformları" adı verildi
- Risk ağırlıklı varlıkların hesaplama yöntemini standartlaştırma
- İçsel modellere getirilen tabanlar (output floor %72.5)
- 2023'ten kademeli uygulama, 2028'de tam yürürlük

4 Kuruluş — Hızlı Karşılaştırma

★ IMF · Dünya Bankası · DTÖ · BIS

IMF

Uluslararası Para Fonu (1944, Bretton Woods)

Washington · 190 üye · ödemeler dengesi krizi · Stand-By kredisi · SDR · Kristalina Georgieva (2019-) · Türkiye 19 Stand-By, 2013'te borçsuz oldu

DB

Dünya Bankası Grubu (1944, Bretton Woods)

Washington · 5 alt kurum (IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID) · kalkınma kredisi · Ajay Banga (2023-) · Türkiye en büyük borçlulardan biri

DTÖ

Dünya Ticaret Örgütü (1 Ocak 1995, GATT 1947 önceli)

Cenevre · 164 üye · uluslararası ticaret · MFN ilkesi · Doha Round (devam ediyor) · Ngozi Okonjo-Iweala (2021-, ilk kadın+ilk Afrikalı) · Türkiye kurucu üye

BIS

Uluslararası Ödemeler Bankası (17 Mayıs 1930)

Basel · 63 merkez bankası · "merkez bankalarının bankası" · Basel Komitesi (1974) · Basel I/II/III/IV bankacılık standartları · TCMB üyesi

Yaygın Tuzaklar

1. IMF ve Dünya Bankası ne zaman ve nerede kuruldu?

Yanlış: "IMF ve Dünya Bankası 1945'te BM ile birlikte New York'ta kuruldu." Doğru: IMF ve Dünya Bankası (IBRD) 1-22 Temmuz 1944 Bretton Woods Konferansı'nda (ABD, New Hampshire, Mount Washington Hotel) kuruldu. 44 müttefik ülke katıldı. 22 Temmuz 1944 Anlaşması imzalandı, 27 Aralık 1945'te yürürlüğe girdi. Tarihsel arka plan: 2. Dünya Savaşı henüz sürerken müttefikler savaş sonrası dünyanın ekonomik düzenini planladı. 2 anahtar isim: John Maynard Keynes (İngiltere - Keynesyen ekonomi babası, "Bancor" küresel para birimi önerdi), Harry Dexter White (ABD - White Planı kabul edildi). Dolar altın standardı: 1 ons altın = 35 dolar sabitlendi, diğer paralar dolara sabitlendi. Bu sistem 1971'de Nixon tarafından kaldırıldı ("Nixon Shock"). 2 büyük kurum doğdu: 1) IMF (Uluslararası Para Fonu) - para birimi istikrarı + ödemeler dengesi sorunlarını çözmek. 2) IBRD (Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası - bugünkü Dünya Bankası) - savaş sonrası yeniden yapılanma + kalkınma. Merkez: Her ikisi de Washington D.C., ABD'de. Türkiye Bretton Woods'a katılmadı: 1947'de IMF ve Dünya Bankası'na sonradan üye oldu (11 Mart 1947). BM ≠ Bretton Woods: BM 24 Ekim 1945'te 51 kurucu üye ile kuruldu (1 yıl sonra). New York'ta merkez. IMF/DB Bretton Woods kuruluşları, BM'nin uzmanlık kuruluşu statüsünde ama bağımsız çalışırlar. GATT (DTÖ önceli): 1947'de planlandı (Bretton Woods sonrası), 23 ülke. ITO (Uluslararası Ticaret Örgütü) ABD Senatosu'nca onaylanmadı, geçici GATT kuruldu. 1995'te DTÖ olarak resmi kuruluşa dönüştü.

2. Dünya Bankası Grubu kaç alt kurumdan oluşur?

Yanlış: "Dünya Bankası tek bir kurumdur, sadece IBRD'den oluşur." Doğru: Dünya Bankası Grubu 5 alt kurumdan oluşur: IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID. "Dünya Bankası" denilirken genelde IBRD + IDA kastedilir. 5 kurum detayı: 1) IBRD - Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (1944): Bretton Woods'ta kurulan ilk kurum. Orta gelirli + kredibil düşük gelirli ülkelere kredi. 189 üye. 2) IDA - Uluslararası Kalkınma Birliği (1960): En yoksul ülkelere düşük faizli ve hibe şeklinde kredi. 74 ülkeye yardım. 3 yılda bir yenilenir (IDA20 2022 - 93 milyar dolar). 3) IFC - Uluslararası Finans Kuruluşu (1956): Dünya Bankası'nın özel sektör kolu. Gelişmekte olan ülkelerde özel şirketlere yatırım/kredi. 185 üye. 4) MIGA - Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı (1988): Yabancı yatırımları siyasi risklere karşı sigortalar (savaş, kamulaştırma, sözleşme ihlali). 5) ICSID - Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi (1966): Yabancı yatırımcılar ile devletler arasındaki anlaşmazlıkları tahkim yoluyla çözer. Türkiye'nin pek çok ICSID davası var. Dünya Bankası Başkanı: Geleneksel olarak Amerikalı (gayri resmi kural - IMF başkanı Avrupalı, DB başkanı Amerikalı). 5 yıl, yenilenebilir. Şu anki: Ajay Banga (2023-, ABD vatandaşı, Hindistan doğumlu) - 14. Başkan, eski Mastercard CEO'su. Önceki: David Malpass (2019-23), Jim Yong Kim (2012-19, ilk Asya kökenli). Türkiye-DB ilişkileri: Türkiye 11 Mart 1947'de üye oldu (IMF ile aynı gün). Dünya Bankası'nın en büyük borçlularından biri (~25 milyar dolar aktif borç 2024). Marmaray, KÖP'ler, deprem yardımı (2023 - 1.78 milyar dolar). IMF vs Dünya Bankası: IMF kısa vadeli ödemeler dengesi krizi için, DB uzun vadeli kalkınma için.

3. DTÖ ne zaman kuruldu ve hangi kuruluşun yerini aldı?

Yanlış: "DTÖ 1944 Bretton Woods'ta kuruldu, IMF ve DB ile birlikte." Doğru: DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü / WTO) 1 Ocak 1995'te kuruldu - Cenevre merkezli. Önceli GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) 1947'den beri vardı. DTÖ tarihçesi: 1947 GATT: Bretton Woods'ta planlanan ITO (Uluslararası Ticaret Örgütü) ABD Senatosu tarafından onaylanmadı, geçici GATT kuruldu - 23 ülke imzacı. 1947-1994: 8 müzakere turu (Round) düzenlendi - tarifeler kademeli olarak %40'tan %4'e indi. Uruguay Round (1986-1994): En kapsamlı tur - hizmet ticareti, fikri mülkiyet, yatırım, tarım dahil edildi. 1 Ocak 1995 DTÖ resmi olarak kuruldu - GATT'tan daha kapsamlı, gerçek bir uluslararası örgüt. DTÖ'nün 3 ana antlaşması: GATT 1994 (mal ticareti), GATS (hizmet ticareti), TRIPS (fikri mülkiyet hakları). DTÖ ilkeleri: "En Çok Kayrılan Ülke" (MFN), Ulusal Muamele, Şeffaflık, Anlaşmazlık çözüm mekanizması. Doha Round (2001-): 9. müzakere turu, "Doha Kalkınma Gündemi" - hâlâ tamamlanmadı (ABD-Çin/Hindistan anlaşmazlıkları). Anlaşmazlık Çözüm Mekanizması: DTÖ'nün en güçlü özelliği. Temyiz Organı 2019'dan beri çalışmıyor (ABD Trump döneminden beri hakim atamayı engelliyor). 164 üye (2024). Türkiye DTÖ'nün kurucu üyesi (1995'ten beri) - aslında GATT'ın 1951'den beri üyesiydi. DTÖ Genel Direktörü: Şu anki Ngozi Okonjo-Iweala (2021-, Nijerya/ABD) - 7. Genel Direktör, İLK kadın + İLK Afrikalı Genel Direktör. Eski Nijerya Maliye Bakanı + DB genel müdür yardımcısı. 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2025-2029).

4. Türkiye'nin IMF ile ilişkileri nasıldır?

Yanlış: "Türkiye IMF üyesi değil, hiç IMF kredisi almadı, kuruluşundan beri bağımsız." Doğru: Türkiye IMF'ye 11 Mart 1947'de üye oldu, 19 Stand-By Anlaşması imzaladı (1961-2008), 14 Mayıs 2013'te tüm IMF borcunu (5 milyar dolar) ödeyerek "borçsuz ülke" oldu. Hâlâ IMF üyesi - kredi almıyor ama gözetim devam ediyor. Türkiye-IMF tarihçesi: 1947 üyelik, 1958'den itibaren ödemeler dengesi sorunları. İlk Stand-By 1961. Türkiye toplam 19 Stand-By Anlaşması yaptı. Önemli krizler ve IMF anlaşmaları: 1958 (devalüasyon), 1970 (II. devalüasyon), 1980 (24 Ocak Kararları, Özal), 1994 (5 Nisan Kararları, Çiller), 1999 (Demirel-Ecevit), 2001 (Şubat krizi - Kemal Derviş geldi, ekonomik program), 2002-2008 büyük IMF anlaşması: Yaklaşık 31 milyar dolar - "yüzyılın anlaşması". 14 Mayıs 2013 borcunu kapadı: Türkiye IMF'ye olan tüm borcunu (~5 milyar dolar) ödedi - resmi olarak "borçsuz ülke" oldu. Erdoğan: "IMF'ye borcumuzu kapattık, IMF'ye gitmeyeceğiz" söylemi. Türkiye'nin IMF kotası: ~%0.98 (2024) - 31. büyük kota. IMF görevleri: 1) Gözetim (Surveillance) - IV. Madde Konsültasyonları yıllık. 2) Kredi (Stand-By, EFF, FCL). 3) Teknik Yardım. 4) Veri ve Araştırma (WEO Raporu). SDR (Özel Çekme Hakları): 1969'da yaratıldı. SDR sepeti 5 para: USD %43, EUR %29, RMB %12, JPY %8, GBP %8 (2022'den). 2021 pandemi sonrası 650 milyar SDR ek tahsis edildi - Türkiye'nin payı yaklaşık 6.4 milyar dolar. IMF Başkanı: Şu anki Kristalina Georgieva (2019-, Bulgaristan), 12. Genel Müdür. 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2024-2029). Geleneksel olarak Avrupalı. Önceki: Christine Lagarde (2011-19, şimdi AMB Başkanı), Strauss-Kahn (2007-11). ABD veto gücü: ABD %17.4 kota ile - önemli kararlar %85 oy gerektirir, ABD tek başına engelleyebilir.

Bu konudan sınavda ne çıkar?

EN SIK ÇIKAN

Bretton Woods 1944

1-22 Temmuz 1944. ABD New Hampshire. 44 ülke. IMF + IBRD doğdu. Keynes vs White. Dolar-altın standardı 1971'e kadar.

ÇOK SIK

5 alt kurum

Dünya Bankası Grubu: IBRD (1944), IDA (1960), IFC (1956), MIGA (1988), ICSID (1966). "DB" genelde IBRD+IDA.

DETAY

Türkiye-IMF

1947 üyelik. 19 Stand-By. 2002 31 milyar $ "yüzyılın anlaşması". 14 Mayıs 2013 borcunu kapadı. Hâlâ üye.

KRİTİK

Basel kriterleri

BIS Basel (1930). BCBS Komite (1974). Basel I (1988, %8 CAR), II (2004, 3 sütun), III (2010, daha sıkı), IV (2017-2028).

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01IMF ve Dünya Bankası hangi konferansta ve ne zaman kuruldu?

IMF ve Dünya Bankası 1-22 Temmuz 1944 Bretton Woods Konferansı'nda kuruldu. ABD'nin New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods kasabasında, Mount Washington Hotel'de toplanan 44 müttefik ülke katıldı. 22 Temmuz 1944 Anlaşması imzalandı, 27 Aralık 1945'te yürürlüğe girdi. Tarihsel arka plan: 2. Dünya Savaşı henüz sürerken müttefikler savaş sonrası dünyanın ekonomik düzenini planladı. 2 anahtar isim: John Maynard Keynes (İngiltere - Keynesyen ekonomi babası, "Bancor" adlı küresel para birimi önerdi) ve Harry Dexter White (ABD - White Planı kabul edildi). Dolar altın standardı: 1 ons altın = 35 dolar sabitlendi, diğer paralar dolara sabitlendi. Bu sistem 1971'de Nixon tarafından kaldırıldı ("Nixon Shock"). 2 büyük kurum doğdu: 1) IMF (Uluslararası Para Fonu) - para birimi istikrarı + ödemeler dengesi sorunları. 2) IBRD (Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası - bugünkü Dünya Bankası) - savaş sonrası yeniden yapılanma + kalkınma. Merkez: Her ikisi de Washington D.C., ABD'de. Türkiye Bretton Woods'a katılmadı: 11 Mart 1947'de IMF ve DB'ye sonradan üye oldu. BM ≠ Bretton Woods: BM 24 Ekim 1945'te 51 kurucu üye ile kuruldu (1 yıl sonra). GATT 1947 Bretton Woods'ta planlanan ITO ABD Senatosu'nca onaylanmadı, geçici GATT kuruldu. 1995'te DTÖ olarak resmi kuruluşa dönüştü.

02Dünya Bankası Grubu kaç alt kurumdan oluşur?

Dünya Bankası Grubu 5 alt kurumdan oluşur: IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID. "Dünya Bankası" denilirken genelde IBRD + IDA kastedilir. 5 kurum detayı: 1) IBRD (1944) - Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası: Bretton Woods'ta kurulan ilk kurum. Orta gelirli + kredibil düşük gelirli ülkelere kredi. 189 üye. 2) IDA (1960) - Uluslararası Kalkınma Birliği: En yoksul ülkelere düşük faizli ve hibe şeklinde kredi. 74 ülkeye. 3 yılda bir yenilenir (IDA20 2022 - 93 milyar dolar). 3) IFC (1956) - Uluslararası Finans Kuruluşu: Dünya Bankası'nın özel sektör kolu. Gelişmekte olan ülkelerde özel şirketlere yatırım. 185 üye. 4) MIGA (1988) - Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı: Yabancı yatırımları siyasi risklere karşı sigortalar (savaş, kamulaştırma). 5) ICSID (1966) - Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıkları Çözüm Merkezi: Yabancı yatırımcılar ile devletler arasındaki anlaşmazlıkları tahkim yoluyla çözer. Türkiye'nin pek çok ICSID davası var. Dünya Bankası Başkanı: Geleneksel olarak Amerikalı (gayri resmi kural). 5 yıl. Şu anki: Ajay Banga (2023-, ABD vatandaşı, Hindistan doğumlu) - 14. Başkan, eski Mastercard CEO'su. Önceki: David Malpass (2019-23). Türkiye-DB: 11 Mart 1947 üye. Aktif borç ~25 milyar dolar (2024) - en büyük borçlulardan biri. Marmaray, deprem yardımı (2023 - 1.78 milyar dolar). IMF vs DB: IMF kısa vadeli ödemeler dengesi krizi, DB uzun vadeli kalkınma.

03DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü) ne zaman kuruldu ve önceli nedir?

DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü) 1 Ocak 1995'te kuruldu - Cenevre merkezli. Önceli GATT (1947-1994) - Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması. DTÖ tarihçesi: 1947 GATT: Bretton Woods'ta planlanan ITO (Uluslararası Ticaret Örgütü) ABD Senatosu tarafından onaylanmadı, geçici GATT kuruldu - 23 ülke imzacı. 1947-1994: 8 müzakere turu (Round) - tarifeler kademeli olarak %40'tan %4'e indi. Uruguay Round (1986-1994): En kapsamlı tur - hizmet ticareti, fikri mülkiyet, yatırım, tarım dahil edildi. 1 Ocak 1995 DTÖ resmi olarak kuruldu - GATT'tan daha kapsamlı, gerçek bir uluslararası örgüt. 164 üye (2024). 3 ana antlaşma: GATT 1994 (mal ticareti), GATS (hizmet ticareti), TRIPS (fikri mülkiyet). DTÖ ilkeleri: "En Çok Kayrılan Ülke" (MFN - bir ülkeye verilen en iyi muamele tüm DTÖ üyelerine), Ulusal Muamele, Şeffaflık, Anlaşmazlık çözüm mekanizması. Doha Round (2001-): 9. müzakere turu, Kasım 2001 Doha (Katar) bakanlar konferansında başlatıldı, "Doha Kalkınma Gündemi" - hâlâ tamamlanmadı (ABD-Çin/Hindistan anlaşmazlıkları). Anlaşmazlık Çözüm Mekanizması (DSB): DTÖ'nün en güçlü özelliği. Temyiz Organı 2019'dan beri çalışmıyor (ABD Trump döneminden beri hakim atamayı engelliyor). DTÖ Genel Direktörü: Şu anki Ngozi Okonjo-Iweala (2021-, Nijerya/ABD) - 7. Genel Direktör, İLK kadın + İLK Afrikalı Genel Direktör. Eski Nijerya Maliye Bakanı + DB genel müdür yardımcısı. 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2025-2029). Türkiye DTÖ kurucu üyesi (1995): Aslında GATT'ın 1951'den beri üyesiydi. AB Gümrük Birliği üyesi olduğu için DTÖ'de AB ile birlikte hareket eder.

04Türkiye IMF'ye olan tüm borcunu hangi tarihte kapadı?

Türkiye 14 Mayıs 2013'te IMF'ye olan tüm borcunu (~5 milyar dolar) ödeyerek resmi olarak "borçsuz ülke" oldu. Erdoğan: "IMF'ye borcumuzu kapattık, IMF'ye gitmeyeceğiz" söylemi. Türkiye hâlâ IMF üyesi - kredi almıyor ama gözetim devam ediyor (IV. Madde Konsültasyonları yıllık). Türkiye-IMF tarihçesi: Türkiye 11 Mart 1947'de IMF üyesi oldu. 1958'den itibaren ödemeler dengesi sorunları. İlk Stand-By 1961. Türkiye toplam 19 Stand-By Anlaşması imzaladı. Önemli krizler ve IMF anlaşmaları: 1958 (devalüasyon), 1970 (II. devalüasyon), 1980 (24 Ocak Kararları, Özal), 1994 (5 Nisan Kararları, Çiller), 1999 (Demirel-Ecevit), 2001 (Şubat krizi - Kemal Derviş geldi, ekonomik program). 2002-2008 büyük IMF anlaşması: Yaklaşık 31 milyar dolar - "yüzyılın anlaşması". 2008'den itibaren erken ödeme. Türkiye'nin IMF kotası: ~%0.98 (2024) - 31. büyük kota. IMF görevleri: 1) Gözetim (Surveillance) - IV. Madde Konsültasyonları. 2) Kredi (Stand-By, EFF, FCL). 3) Teknik Yardım. 4) Veri ve Araştırma (WEO Raporu). SDR (Özel Çekme Hakları): 1969'da yaratıldı. SDR sepeti 5 para: USD %43, EUR %29, RMB %12, JPY %8, GBP %8 (2022'den). 2021 pandemi sonrası 650 milyar SDR ek tahsis edildi - Türkiye'nin payı ~6.4 milyar dolar. IMF Başkanı: Kristalina Georgieva (2019-, Bulgaristan), 12. Genel Müdür. 2024'te 2. dönem için yeniden seçildi (2024-2029). Geleneksel olarak Avrupalı (DB başkanı Amerikalı). Önceki: Christine Lagarde (2011-19, şimdi AMB Başkanı). ABD veto gücü: ABD %17.4 kota ile - önemli kararlar %85 oy gerektirir, ABD tek başına engelleyebilir.

05Basel Komitesi (BCBS) hangi yıl ve nerede kuruldu, sermaye yeterlilik oranı (CAR) minimum kaçtır?

Basel Komitesi (BCBS - Basel Committee on Banking Supervision) 1974'te Basel'de (İsviçre) BIS bünyesinde kuruldu. Sermaye yeterlilik oranı (CAR) minimum %8 (Basel I 1988'de belirlendi). 1974 Herstatt Bankası iflası sonrası (Almanya) kuruldu - G10 ülkelerinin merkez bankaları+denetim otoriteleri tarafından. Şimdi 28 yetki alanı (G20+ülkeler) üye. BIS (Bank for International Settlements): 17 Mayıs 1930'da kuruldu - en eski uluslararası finansal kuruluş. Basel, İsviçre. 63 üye merkez bankası (TCMB dahil). "Merkez bankalarının bankası". Basel I (1988): İlk uluslararası bankacılık standartları. Sermaye Yeterlilik Oranı (CAR) min. %8. Kredi riski odaklı - Tier 1 + Tier 2 sermaye. Basel II (2004): 3 sütun (sermaye yeterliliği, denetim, piyasa disiplini). Risk türleri: Kredi + Operasyonel + Piyasa. İçsel modellemelere izin. Türkiye 2012'de tam uygulamaya geçti. Basel III (2010-2019): 2008 Küresel Finansal Krizi sonrası reform. Daha sıkı sermaye + likidite. Çekirdek sermaye (CET1) min. %4.5, toplam %8 + sermaye koruma tamponu %2.5. Sistemik öneme sahip bankalara (G-SIB) ekstra tampon. Likidite Karşılama Oranı (LCR) ve Net İstikrarlı Fonlama Oranı (NSFR). Türkiye 2014'ten kademeli uyguluyor. Basel IV (2017 onaylandı, 2023-2028 uygulama): "Basel III: Sonlandırma Reformları". Risk ağırlıklı varlıkların hesaplama yöntemini standartlaştırma. İçsel modellere getirilen tabanlar (output floor %72.5). BIS rolü: Merkez bankaları için bankacılık hizmetleri, uluslararası finansal istikrar için işbirliği platformu, araştırma ve istatistik, Basel kriterlerini geliştiren Komite'ye ev sahipliği yapar. Bağlayıcı kararlar yok ama dünya genelinde uygulanıyor.

06IMF kotalarında ABD'nin payı nedir ve bu ne anlama gelir?

ABD'nin IMF'deki kotası ~%17.4'tür - önemli kararlar %85 oy gerektirdiği için ABD tek başına veto gücüne sahiptir. Türkiye ~%0.98 ile 31. büyük kotaya sahip. IMF Kotalar Sistemi: Her üye ülkenin IMF'deki kotası ülkenin ekonomik büyüklüğüne göre belirlenir. Kota = oy gücü + kredi alabilme miktarı + finansal katkı. En büyük kotalar (2024): ABD ~%17.4 (tek başına veto gücü), Japonya ~%6.5, Çin ~%6.4 (büyüyen ekonomi nedeniyle artırıldı), Almanya ~%5.6, Fransa ~%4.2, İngiltere ~%4.2, İtalya ~%3.2, Hindistan ~%2.7, Rusya ~%2.7, Brezilya ~%2.3. Türkiye ~%0.98 - 31. büyük kota. %85 oy çoğunluğu kuralı: IMF'de en önemli kararlar (kota değişikliği, anlaşma değişikliği, SDR tahsisi) için %85 oy çoğunluğu gerekir. ABD %17.4 ile - %100 - %17.4 = %82.6 < %85 - ABD tek başına veto gücüne sahip! IMF kuruluş: 1944 Bretton Woods, Washington D.C., 190 üye. Görevleri: Gözetim, kredi (Stand-By, EFF, FCL), teknik yardım, veri-araştırma. SDR (Özel Çekme Hakları): 1969'da yaratıldı, "kağıt üzerinde uluslararası para birimi". Üye ülkelerin rezerv aracı. SDR sepeti 5 para birimi (USD %43, EUR %29, RMB %12, JPY %8, GBP %8 - 2022'den). 2021 pandemi sonrası 650 milyar SDR ek tahsis edildi. IMF Başkanı (Genel Müdür): Kristalina Georgieva (2019-, Bulgaristan), 2024'te 2. dönem (2024-2029). Geleneksel olarak Avrupalı (DB başkanı Amerikalı). Türkiye-IMF: 11 Mart 1947 üye. 19 Stand-By Anlaşması. 2002 ~31 milyar dolar "yüzyılın anlaşması". 14 Mayıs 2013 borcunu kapadı. Hâlâ üye, IV. Madde Konsültasyonları devam ediyor.

Özet — Aklında Tut

BRETTON WOODS (1-22 Temmuz 1944): ABD New Hampshire, 44 müttefik ülke. Mount Washington Hotel. Keynes (İngiltere) vs White (ABD). Dolar-altın standardı (1 ons = 35$, 1971 Nixon kaldırdı). IMF + IBRD doğdu.
IMF (Uluslararası Para Fonu): Washington D.C., 190 üye. Para birimi istikrarı + ödemeler dengesi. 4 görev: gözetim, kredi, teknik yardım, veri. Kotalar: ABD %17.4 (veto), Türkiye %0.98 (31.). %85 oy gereken kararlarda ABD veto.
SDR (Özel Çekme Hakları): 1969'da yaratıldı. 5 para birimi sepeti: USD %43, EUR %29, RMB %12, JPY %8, GBP %8 (2022'den). 2021 pandemi 650 milyar SDR ek tahsis.
IMF Başkanı (Genel Müdür): Kristalina Georgieva (2019-, Bulgaristan) - 12. GM, 2024'te 2. dönem. Geleneksel Avrupalı.
TÜRKİYE-IMF: 11 Mart 1947 üye. 19 Stand-By Anlaşması. 2002 ~31 milyar $ "yüzyılın anlaşması". 14 Mayıs 2013 borcunu kapadı - Erdoğan "borçsuz ülke" söylemi. Hâlâ üye, gözetim devam.
DÜNYA BANKASI GRUBU - 5 ALT KURUM: 1) IBRD (1944) - orta gelirli ülkelere kredi, 2) IDA (1960 - en yoksul ülkelere düşük faiz), 3) IFC (1956 - özel sektör), 4) MIGA (1988 - yatırım sigortası), 5) ICSID (1966 - yatırımcı-devlet anlaşmazlıkları).
DB Başkanı: Ajay Banga (2023-, ABD/Hindistan) - 14. Başkan, eski Mastercard CEO'su. Geleneksel Amerikalı. Türkiye DB'nin en büyük borçlularından (~25 milyar $).
DTÖ (1 Ocak 1995): Cenevre, 164 üye. Önceli GATT (1947) - 8 Round, Uruguay Round (1986-94) DTÖ'yü doğurdu. 3 antlaşma: GATT 1994 (mal), GATS (hizmet), TRIPS (fikri). MFN ilkesi. Doha Round (2001-) hâlâ tamamlanmadı.
DTÖ Genel Direktörü: Ngozi Okonjo-Iweala (2021-, Nijerya/ABD) - 7. GD, ilk kadın+ilk Afrikalı. 2024 yeniden seçildi (2025-2029). Türkiye DTÖ kurucu üyesi.
BIS (Uluslararası Ödemeler Bankası): 17 Mayıs 1930 - en eski uluslararası finansal kuruluş. Basel, İsviçre. 63 merkez bankası. "Merkez bankalarının bankası".
BASEL KOMİTESİ (BCBS): 1974 Basel'de kuruldu (Herstatt Bankası iflası sonrası). Basel I (1988): CAR min %8. Basel II (2004): 3 sütun. Basel III (2010-19): CET1 min %4.5, sermaye tamponu %2.5, LCR, NSFR. Basel IV (2017-2028): Risk modelleme tabanları (output floor %72.5).
4 yaygın tuzak: IMF/DB'yi 1945 BM ile aynı sanmak (gerçekte 1944 Bretton Woods) · DB'yi tek kurum sanmak (5 alt kurum) · DTÖ'yü Bretton Woods'ta sanmak (1995, GATT 1947 önceli) · Türkiye'yi IMF üyesi değil sanmak (1947'den üye, 2013'te borçsuz oldu).