Genel Kültür · Türk Müziği · Başlangıç Seviye
PDF İndir
Türk Müziği✓
Genel KültürKültür & Sanat13.5Bölüm 2 · Müzik
Konu 13 · Bölüm 2 · Müzik
Türk Müziği
Itri'nin "Tekbir"inden Tarkan'ın "Şımarık"ına, Dede Efendi'nin Şedaraban Ayini'nden Sezen Aksu'nun pop devrimine, Türk Beşleri'nden Sertab Erener'in 2003 Eurovision birinciliğine — Türk müziğinin 400 yıllık panoraması.
Türk Müziğinin Damarları✓
6 Ana Akım — 17. yy → Bugün
Türk müziği tek bir gelenekten oluşmaz; birbirine geçmiş 6 farklı damar halinde gelişti:
1) Klasik Türk Müziği (Türk Sanat Müziği — Geleneksel): 13. yy sonu Mevlevi-Bektaşi tasavvuf etkisinde başlayıp 17. yy Itri ile zirveye ulaşan, makam sistemine dayalı geleneksel müzik. Saray + tekke + meyhâne kültürü. Buhurîzade Mustafa Itri (1640-1712), Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846), Hacı Arif Bey (1831-1885).
2) Türk Halk Müziği: Anadolu'nun yüzyıllar boyunca süregelen halk geleneği. Aşık-ozan geleneği (Yunus Emre, Karacaoğlan, Köroğlu, Pir Sultan, Aşık Veysel). Bağlama, kemane, kaval, kabak kemane, ney enstrümanları. Türküler: bozlak, uzun hava, kırık hava. UNESCO 2009 \"Aşıklık Geleneği\".
3) Mehter (Osmanlı Askerî) Müziği: Osmanlı askerî bandosu. Dünyanın en eski sürekli askerî müzik geleneği. "Cengî harbî" eserleri, "Mehter Marşı". Vakti gelince Yeniçeri Ocağı ile birlikte 1826'da Vakı'a-i Hayriye'de kaldırıldı, Cumhuriyet sonrası canlandırıldı (1953 Mehteran Bölüğü).
4) Cumhuriyet Çoksesli Müzik: Atatürk dönemi reformlarıyla başlayan Batılı (klasik Avrupa) tarzda Türk müziği. Türk Beşleri (1934 sonrası): Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Ulvi Cemal Erkin, Necil Kazım Akses, Ahmed Adnan Saygun. "Yunus Emre Oratoryosu" (Saygun, 1942) Türk çoksesli müziğinin başyapıtı.
5) Pop & Rock & Anadolu Rock: 1960 sonrası Batı pop-rock'ının Türk versiyonu. Anadolu Rock (Barış Manço, Cem Karaca, Erkin Koray, MFÖ, Moğollar — folk + rock sentezi). Türk Pop (Ajda Pekkan, Sezen Aksu, Tarkan). Sertab Erener: 2003 Eurovision Birincisi (Türkiye'nin ilk).
6) Arabesk: 1960 sonrası Anadolu göçmen kentlerinde doğan, Mısır-Arap müziği etkili, hüzünlü tema müziği. Orhan Gencebay (1944-, "Bir Teselli Ver" 1968 ile akımı başlattı), Ferdi Tayfur, İbrahim Tatlıses, Müslüm Gürses.
Itri, Dede Efendi, Hacı Arif Bey✓
★ Klasik Türk Müziğinin Zirvesi · 17. yy
Buhurîzade Mustafa Itri (1640-1712) "Tekbir" · "Salât-ı Ümmiye" · Klasik Türk Müziğinin Babası
YAŞAM
1640 İstanbul — 1712 İstanbul
ÖNEM
Klasik Türk Müziğinin zirvesi
Buhurîzade Mustafa Itri: 1640 İstanbul Mevlanakapı doğumlu. \"Buhurîzade\" lakabı (buhur = tütsü, baba mesleği). \"Itri\" mahlası şair olarak. Türk klasik müziğinin en büyük bestekarı. Hem şair hem bestekar — Sultan IV. Mehmed döneminde sarayda hânende.
Mevlevi tarikatı: Yenikapı Mevlevihanesi'ne intisap etti. Bütün eserlerinde Mevlevi tasavvufunun derin izi var. Mevlevilik onun müzik anlayışını şekillendirdi.
"Tekbir": Dini-millî bir eserdir. Hem cami hem askerî müzikte söylenir. "Allahu Ekber Allahu Ekber...". Türk kültürünün en bilinen besteleri arasında. Bayram günleri okunur.
"Salât-ı Ümmiye": Hz. Muhammed'e övgü dolu salât-ü selâm. Türk dindar müziğinin başyapıtlarından. \"Es-salâtü ve's-selâmü aleyke ya Resûlallâh\".
"Nevâ Kâr": Klasik Türk Müziğinin en önemli formlarından kâr formunda yazılmış başyapıt. Hafız Post ile yarışan eseridir. Saray icrasında temel parça.
1.000+ eser bestelediği rivayet ediliyor — bunlardan günümüze 40-50 kadarı sağlam intikal etti. Türk klasik müziği teorisinin ana kaynağı.
Önemi:Klasik Türk Müziği = Itri öncesi + Itri sonrası şeklinde bölünür. Onun bestelerinde Türk müziğinin matematiksel kusursuzluğu, dini-mistik derinliği bütünleşir. Şair olarak da divan sahibi.
Vefatı: 1712 İstanbul. Yenikapı Mevlevihanesi haziresinde defnedildi. UNESCO 2012'yi "Itri Yılı" olarak ilan etmek istedi — anma faaliyetleri yapıldı (Türkiye Devlet Konservatuvarı vb.).
★ Itri · 17. yy
Tekbir
1640 — 1712 · İstanbul · Klasik Türk Müziğinin Zirvesi
(Cami avlularında, bayramlarda, askeri törenlerde — yüzyıllardır aynı bestekâr eseri)
Türk Müziği Tarihinin En Çok Söylenen Bestelerinden
★ Klasik Türk Müziğinin İkinci Büyük Ustası · 18-19. yy
Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846) "Yine Bir Gülnihal" · "Şedaraban Ayin-i Şerifi" · 500+ Beste
Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi: 9 Ocak 1778 İstanbul Şehzadebaşı doğumlu. Hammâmîzâde = hamamcı oğlu (babası hamam işletiyordu). \"Dede Efendi\" Mevlevi çile'sini (1.001 günlük inziva) tamamladığı için verilen lakap.
Saray bestekarlığı: Sultan III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid dönemlerinde sarayda baş hânende. 4 padişahın gözdesiydi.
Eserleri (500+ beste):
"Yine Bir Gülnihal": Türk Sanat Müziğinin en bilinen şarkılarından. Hicaz makamında. Aşk şarkısı.
"Yâ Resûlallâh", "Yine Bir Hatire" (semâî), "Bir İçim Su" popüler şarkıları.
Birçok yeni makam (Sultaniyegâh, Neveser, Sabâ-buselik) ve usûl yarattı.
"Mahmud Hayır Acem Aşiran Beste": II. Mahmud'a methiye, çoksesli Türk müziği geleneğinin oluşumunda etkili.
1846 hac yolculuğu: Mekke'ye giderken Mina'da kolera salgınında vefat etti. Mezarı Mekke'dedir. \"İşte bu zamanın bizim üzerimizde hakkı var; biz gidiyoruz\" sözleri ünlü oldu.
Önemi: Itri'den sonra Türk klasik müziğinin en büyük bestekarı. 500+ eser, 16 makam, 4 yeni usûl. Şarkı formunu zirveye taşıdı.
★ Şarkı Bestekarlığının Zirvesi · 19. yy
Hacı Arif Bey (1831-1885) "Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme" · 1000+ Şarkı
Hacı Arif Bey: 1831 İstanbul. Saray bestekarı. "Şarkı" formunun en büyük ustası. 1.000'den fazla şarkı bestelediği rivayet edilir; günümüze 200 kadar gelmiştir.
"Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme": En ünlü şarkısı. Suzinâk makamında. \"Olmaz ilaç sîne-i sad-pâreme / Çare bulunmaz bilirim yâreme\".
Diğer ünlü şarkıları: \"Niçin Akşam Olunca\" (Suzinâk), \"Geçti Zahm-ı Tîr-i Hicrin\" (Karcığâr), \"Bir Halet ile Süzdü\" (Hicaz).
Stil: Sözle melodi arasında mükemmel uyum, lirik ifade. Türk Sanat Müziğinde "şarkı" formunun en üst seviyeye taşıyıcısı.
Etki: Sadettin Kaynak, Selahattin Pınar gibi sonraki bestekarları derinden etkiledi.
★ Mehter Müziği · Osmanlı Askerî Bandosu
Mehter / Mehteran Dünyanın En Eski Askerî Bandosu · "Cengî Harbî" · Mehter Marşı
Mehter: Osmanlı askerî müzik geleneği. Dünyanın en eski sürekli askerî bandosu kabul edilir (13. yy Selçuklu mirası). Yeniçeri Ocağı'na bağlı çalardı. Sefer sırasında ordunun moralini yükseltirdi.
Mehter çalgıları:Davul, kös, nakkare, zil, nefir, zurna, boru. Bu bandoda "Mehter çalgıları" Avrupa askerî bandosunu da etkiledi — Mozart, Haydn, Beethoven \"Türk marşı\" tarzında eserler yazdı (Beethoven'ın 9. Senfoni'sindeki Türk marşı bölümü).
"Mehter Marşı": Osmanlı askerî marşları. \"Ceddin Deden, Neslin Baban\" en bilineni.
Vakı'a-i Hayriye (15 Haziran 1826): II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağı'nı kaldırırken mehter de kaldırıldı. Yerine \"Mızıka-i Hümâyun\" (Batılı askeri bando) kuruldu — başında Giuseppe Donizetti (Donizetti Paşa, Gaetano Donizetti'nin ağabeyi) var. Bestekar Saadettin Arel.
Cumhuriyet sonrası canlandırma: 1914 Askerî Müze öncülüğünde başlatıldı, 1953'te resmen kuruldu. Bugün Askerî Müze Komutanlığı'na bağlı "Mehteran Bölüğü" tarihî gösteriler yapıyor.
Önemi: Türk askerî müziği geleneğinin sembolü. UNESCO miras adayı. İstiklal Marşı'nın askerî tören olduğu sürece, Mehter Marşı tarihî tören müziğidir — ikisini karıştırma!
Aşık Geleneği, Neşet Ertaş, Türküler✓
★ "Bozkırın Tezenesi" · Halk Müziğinin Çağdaş Devi
Neşet Ertaş: 1938 Kırtıllar köyü/Kırşehir. Babası Muharrem Ertaş (1913-1984) — Anadolu'nun en büyük halk ozanlarından. Kırşehir Abdal geleneğinden gelir. Roman/Abdal kökenli bir aileden. \"Bozkırın Tezenesi\" lakabı.
Almanya'ya göç: 1979'da Almanya'ya göç etti — siyasi kargaşa nedeniyle. 40 yıla yakın Almanya'da yaşadı, ama hep Türk halk müziğini icra etti. Türkiye'ye ileri yaşlarda döndü.
Eserleri (400+ beste):
"Gönül Dağı": En sevilen türkülerinden. Halk müziğinin standart repertuvarına girmiş.
"Pencereden Kar Geliyor": Bozlak formunun en güzel örneklerinden.
"Sevdiğim", "Ahirete Bedel".
Stil:Bağlama (saz) icrası ve özgün ses tekniği. Kırşehir abdal makamları, bozlak, uzun hava, kırık hava formları. Aşk, ölüm, gurbet, Allah temaları.
Babası Muharrem Ertaş (1913-1984): Anadolu halk müziğinin son büyük ustalarından. \"Kerem ile Aslı\" hikayelerinin söylendiği aşık geleneği. Neşet'in eğitimi babasından.
Vefatı: 25 Eylül 2012 İzmir. 74 yaşında. UNESCO 2010 Yaşayan İnsan Hazinesi (Living Human Treasures) seçildi (yaşıyorken). İstanbul Teknik Üniversitesi 2011'de fahri doktora verdi.
★ Çağdaş Halk Müziği Sanatçıları
Diğer Önemli Halk Müziği İsimleri Belkıs Akkale · Arif Sağ · Sabahat Akkiraz · Edip Akbayram
Aşık Veysel (1894-1973) ⭐: Sivas/Şarkışla. Türk halk müziğinin en büyük modern temsilcisi. 7 yaşında çiçek hastalığı sonucu kör oldu. \"Uzun İnce Bir Yoldayım\", \"Kara Toprak\", \"Beni Hor Görme Gardaşım\", \"Anlatamam Derdimi\". UNESCO 2023 Aşık Veysel Yılı ilan edildi (130. doğum yıldönümü). Detaylı bilgi: 13.1 dersi.
Belkıs Akkale (1958-): Erzincan. Türk halk müziğinin önemli kadın sesi. \"Almadım Almadım\", \"Naciye'm\". TRT halk müziği sanatçısı. Abdal kültürü.
Arif Sağ (1945-): Erzincan. Bağlama virtüözü. Türkiye'nin en büyük bağlama icracılarından. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde milletvekili (SHP, 1991-1995). Pir Sultan, Aşık Veysel repertuvarı.
Sabahat Akkiraz (1955-): Çorum. Alevi-Bektaşi kültürünün önemli sesi. \"Mihriban\", \"Anam Anam\". Pir Sultan deyişleri repertuvarında.
Edip Akbayram (1950-): Diyarbakır. Folk-rock + halk müziği. \"Hasretinden Prangalar Eskittim\" (Ahmed Arif şiiri), \"Sevda Çiçeği\". Anadolu pop hareketinin önemli sesi.
Niyazi Sayın (1927-2024): Türk neyzen ekolünün en büyük ustalarından. Mevlevi geleneği. Türk müziği klasiklerinin nefesli enstrüman yorumcusu.
Aşıklar: Aşık Mahzuni Şerif (1939-2002, "Yuh Yuh"), Aşık Reyhani (1932-2006), Aşık Daimi (1932-1983), Aşık Murat Çobanoğlu (1940-2005). UNESCO Aşıklık Geleneği 2009'da SOKM listesine alındı.
Türküler: \"Çanakkale Türküsü\", \"Gesi Bağları\", \"Telgrafın Tellerine\", \"Ezo Gelin Türküsü\", \"Drama Köprüsü\", \"Ahirete Selâm\", \"Bahçe Duvarından\". Türkiye'nin tüm bölgelerinden binlerce anonim eser.
Münir Nurettin Selçuk: 22 Mart 1900 İstanbul. Edebiyat fakültesi mezunu. Türk Sanat Müziğinde Cumhuriyet'in en önemli sesi. Hem solist hem bestekar.
"Aziz İstanbul": Yahya Kemal'in şiiri (\"Sana dün bir tepeden baktım aziz İstanbul\") — Münir Nurettin'in bestesiyle Türk Sanat Müziğinin klasiklerinden.
"Endülüs'te Raks": Yahya Kemal şiiri, Münir Nurettin bestesi. Egzotik, ritmik.
"Kalamış" (Aziz İstanbul'dan), "Bir Sandalda", "Yine Bu Yıl Ada Sensiz", "Manolyam": Diğer ünlü besteleri.
Stil: Sahne adabı, fraktan smokine modern kıyafetle Türk Sanat Müziğini icra eden ilk solist. "Münir Nurettin Bey'in elleri" sembol — el hareketleri, ses kontrolü efsane.
Vefatı: 27 Nisan 1981 İstanbul. 81 yaşında. Onun ölümüyle bir döneminin sonu kabul edilir.
★ "Sanat Güneşi" · Türk Müziğinin İkonu
Zeki Müren (1931-1996) "Manolyam" · "Hatırla Sevgili" · Sanat Güneşi · 600+ Beste
YAŞAM
6 Ara 1931 Bursa — 24 Eyl 1996 İzmir (sahnede)
LAKAP
"Sanat Güneşi"
Zeki Müren: 6 Aralık 1931 Bursa. Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (Mimar Sinan Üniversitesi) İç Mimarlık Bölümü mezunu. Türk müzik tarihinin en büyük ikonu. \"Sanat Güneşi\" lakabı 1955'te verildi.
Eserleri:
"Manolyam": En sevilen şarkılarından. Aşk şarkısı.
"Berduş", "Üzgünüm Sana", "Belki Bir Gün Hatırlarsın".
600+ besteyi seslendirdi, kendisi de bestekardı.
Sahne kişiliği: Görkemli kostümler (kendisi tasarlardı), parlak takılar, mimar tasarladığı dekor. "Pasha" sahne stili. Sahne onun için bir ritüel, dini bir tören kadar kutsal.
Sinema kariyeri: 18 filmde başrol oynadı (1955-1972). \"Beklenen Şarkı\" (1953), \"Berduş\" (1957), \"Şoförler Kralı\" (1963). Yeşilçam'ın önemli figürlerinden.
Servetini bağışı: 24 Eylül 1996 İzmir TRT İzmir Stüdyosu sahnesinde, Atatürk'ün portresinin önünde TRT'den \"Sanata Hizmet Ödülü\"nü almak için sahneye çıkarken kalp krizi geçirdi ve öldü. 65 yaşındaydı.Tüm servetini Mehmetçik Vakfı'na ve Türk Eğitim Vakfı'na bağışladı.
Önemi: Türk Sanat Müziğini popülerleştirdi, modernize etti, kitlelere taşıdı. Türk eşcinsel kültürünün ilk kabul gören figürü (kendisi açıkça beyan etmedi ama biçimi-tavırlarıyla.) — Bu nedenle aynı zamanda LGBTİ+ tarihinde de simgesel.
★ "Müzeyyen Hanım" · Türk Müziğinin Divası
Müzeyyen Senar (1918-2015) "Beni de Alın Ne Olur" · "Naz Ediyor" · Türk Müziğinin Divası
Müzeyyen Senar: 1918 Bursa. Türk Sanat Müziğinin yaşayan efsanesi oldu — 96 yaşına kadar yaşadı, hayatının son yıllarına kadar konser verdi. \"Diva\" lakabı. Atatürk'ün hayranı olduğu sanatçılardan.
"Beni de Alın Ne Olur": En ünlü şarkılarından. \"Beni de alın ne olur, beni de alın ağalar / Erkânına geçeyim, baş köşesinde olayım\". Halk + sanat müziği sentezi.
Atatürk ile ilişkisi:Atatürk'ün özel davetlisi olarak çok sayıda konser verdi. Cumhuriyet kuşağının en önemli kadın sesi.
Vefatı: 8 Şubat 2015 İstanbul. 96 yaşında. Devlet törenle defnedildi.
★ Diğer Türk Sanat Müziği Solistleri
Bülent Ersoy, Emel Sayın, Nesrin Sipahi, Coşkun Sabah 20-21. yy
Safiye Ayla (1907-1998): İstanbul. Atatürk döneminin önemli sesi. \"Aşkın Bahçesinde\". Müzeyyen Senar'la birlikte Cumhuriyet kuşağının iki büyük kadın sesi.
Nesrin Sipahi (1925-2010): İzmir. \"Andım Seni\", \"Kalbim Bir Pusuladır\". Klasik Türk Sanat Müziğinin en güzel seslerinden.
Emel Sayın (1945-): İstanbul. Türk Sanat Müziğinin en sevilen kadın seslerinden. \"Duydum ki Unutmuşsun\", \"Senede Bir Gün\", \"Mavi Mavi\".
Bülent Ersoy (1952-): Malatya. Türkiye'nin ilk açık trans bireyi olarak büyük tartışma yarattı (1981 ameliyat, 1988 hukuki kimlik değişimi). \"Maalesef\", \"Geri Dön\", \"Beddua\". Türk müziğinin sembol figürlerinden.
Coşkun Sabah (1947-): Trabzon. \"Geri Gelmedi\", \"Felek Senden Bezdim\", \"Yıllar\". Türk Sanat Müziğinde popüler söyleyiş.
Muazzez Ersoy (1958-): Bursa. \"Ah Yalan Dünya\", \"Sen Bir Yana\", \"Beddua\". 90'lardan beri TSM popüler temsilcisi.
İbrahim Erkal (1966-2017): Erzurum. Türk müziğinin yumuşak sesli nostaljik temsilcisi. Genç yaşta öldü.
Türk Beşleri & Ahmed Adnan Saygun✓
★ "Türk Beşleri" · Cumhuriyet Müzik Devrimi
Türk Beşleri Saygun + Erkin + Akses + Alnar + Rey · 1934 sonrası · Çoksesli Türk Müziğinin Mimarları
"Türk Beşleri": Atatürk dönemi müzik reformlarının ürünü olan, Avrupa'da klasik müzik eğitimi alıp Türkiye'ye dönen 5 büyük besteci. Cumhuriyet'in çoksesli müzik geleneğinin kurucularıdır. Lakap Türkiye'de \"Türk Beşleri\" — Rusya'daki \"Beşler Grubu\"na (Mighty Five — Mussorgski, Borodin) atıfla verilmiştir.
5 üye:
Cemal Reşit Rey (1904-1985): Kudüs. Pariste eğitim. \"Lüküs Hayat\" operetti (1933) — Türk operet edebiyatının başyapıtı. \"Çelebi\" senfonisi.
Hasan Ferit Alnar (1906-1978): İstanbul. Viyana eğitim. Kanun konçertosu (1944) — Türk klasik enstrümanı kanunu Batı orkestrasıyla birleştirdi.
Ulvi Cemal Erkin (1906-1972): İstanbul. Paris eğitim. \"Köçekçe\" senfonik suiti — Türk halk dansları motifleri.
Necil Kazım Akses (1908-1999): İstanbul. Viyana ve Prag eğitim. "Bayönder" operası, "Ankara Kalesi" senfonik şiir.
Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) ⭐: İzmir. Türk Beşlerinin en ünlüsü. Aşağıda detaylı.
Atatürk dönemi reformları: Cumhuriyet 1923, sonra 1924 Tevhid-i Tedrisat ile müzik eğitimi modernleşti. 1934 Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası (Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası — CSO) Ankara'da. 1936 Ankara Devlet Konservatuvarı kuruldu (Paul Hindemith ve Carl Ebert kuruluşunda öncülük etti).
Önemi: Türk Beşleri çoksesli (polifonik) müzik geleneğini Türkiye'ye taşıdı. Türk halk ve klasik müziği motiflerini Batılı orkestra-konçerto-senfoni-opera formatında kullandılar. Bu sentez = Türk çoksesli müziği.
★ "Yunus Emre Oratoryosu" · Türk Çoksesli Müziğinin Başyapıtı
Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) "Özsoy Operası" 1934 (İlk Türk Operası) · "Yunus Emre Oratoryosu" 1942
YAŞAM
7 Eyl 1907 İzmir — 6 Oca 1991 İstanbul
EN ÜNLÜ
"Yunus Emre Oratoryosu" 1942
Ahmed Adnan Saygun: 7 Eylül 1907 İzmir doğumlu. Türk Beşleri'nin en ünlüsü. 1928-1931 arası Paris'te Vincent d'Indy ile besteleme okudu. Schola Cantorum mezunu.
"Özsoy Operası" (1934):İlk Türk operası. Atatürk'ün direktifiyle bestelendi. \"Şah Pehlevi'nin Türkiye ziyareti şerefine\" Ankara Halkevi sahnesinde 19 Haziran 1934'te seslendirildi. Münir Hayri Egeli librettosu. Türk-İran kardeşliği temalı.
"Yunus Emre Oratoryosu" (1942):Türk çoksesli müziğinin başyapıtı. Yunus Emre'nin şiirlerinden uyarlanmış. 1946'da New York'ta seslendirildi (Stokowski yönetiminde) — uluslararası alanda büyük başarı. Türkiye'nin müzik dünyasına ilk açılışı.
Diğer önemli eserleri:
"Taşbebek" operası (1934): Türk halk masalına dayalı.
"Köroğlu Operası" (1973): Türk halk kahramanı Köroğlu'nun destanı.
Halk müziği derlemeleri: Bela Bartok ile birlikte 1936'da Türkiye Anadolu turu — Türk halk müziğini bilimsel olarak derlediler. Bartok'un Türk halk müziği kitabı bu çalışmadan çıktı.
Vefatı: 6 Ocak 1991 İstanbul. 83 yaşında. Türk klasik (çoksesli) müziğinin baş besteci.
Hüseyin Sadettin Arel (1880-1955): İstanbul. Türk Müziği teorisinin modern kurucusu. Salih Murat Uzdilek ile beraber Türk müziği makam sistemini sistemli olarak yazdı (Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi). "Türk Mûsıkîsi Nasıl Terakkî Eder?" (1969) eserindedir.
İdil Biret (1941-): Ankara. Türkiye'nin yetiştirdiği en büyük piyanistlerden. 7 yaşında Atatürk'ün özel kanunla yurtdışında eğitim için gönderildi (\"Harika Çocuk\" Yasası). 100+ albüm. Naxos Records'ta tüm Beethoven sonatları.
Suna Kan (1936-): Adana. Türkiye'nin uluslararası en bilinen kemancılarından. 7 yaşında Atatürk'ün \"Harika Çocuk\" yasasıyla Paris'e gönderildi.
Fazıl Say (1970-): Ankara. Türkiye'nin uluslararası alanda en bilinen besteci-piyanisti. Mozart, Beethoven kayıtları + kendi besteleri (\"Nazım Oratoryosu\" 2001, \"Mezopotamya Senfonisi\" 2012, \"Truva\" senfonisi). Politik açıklamaları nedeniyle 2013'te Türk yargısı tarafından dinine hakaretten dolayı dava açıldı (sonunda beraat etti). 90+ ülkede konser verdi.
Verda Erman (1944-2014), Hüseyin Erman, Gülsin Onay (1954-): Türkiye'nin diğer önemli piyanistleri.
Cemal Reşit Rey · Lüküs Hayat: 1933'te Ali Rıza Bayar'ın kardeşi Ekrem Reşit Rey librettosuyla bestelediği Türk operetinin başyapıtı. İstanbul Şehir Tiyatroları'nda yıllarca sahnelendi.
Barış Manço (1943-1999) "Dağlar Dağlar" · "7'den 77'ye" Programı · 50+ Ülke Turu
YAŞAM
2 Oca 1943 İstanbul — 31 Oca 1999 İstanbul (kalp krizi)
PROGRAM
"7'den 77'ye" TRT (1988-1999)
Barış Manço: 2 Ocak 1943 İstanbul/Üsküdar. Asıl adı Mehmet Barış Manço. \"Manço\" lakabı dedesinden, askeri lise döneminde bıyıklı oluşundan dolayı. Türk Anadolu Rock'unun en büyük figürlerinden.
Eğitim: Galatasaray Lisesi → Belçika Liège Sanat Akademisi (Fransızca, dünya kültürü). 1960'larda Avrupa'da müzik kariyeri başlattı.
Eserleri:
"Dağlar Dağlar" (1969): İlk büyük hit'i. Folk + rock sentezi. Türk Anadolu Rock'unun manifestosu.
"Anadolu" (1972): Kült albüm.
"Mevsim Bahar Olunca" (1972), "Lambaya Püf De" (1980), "Kayaların Oğlu", "Dönence", "Halil İbrahim Sofrası", "Arkadaşım Eşşek" ünlü şarkıları.
200+ beste, 12+ albüm.
"7'den 77'ye" TV programı (1988-1999): TRT'de 11 yıl yayınlanan kült çocuk-aile programı. 50+ ülkeyi gezdi, dünya kültürlerini Türk halkına tanıttı. Japonya, Hindistan, Brezilya, Latin Amerika, Afrika gezileri. Türk televizyonunun en sevilen programlarından.
Stil: Uzun saçlar, takılar, kıyafet. Hippi-rocker tipi ama melodik, halk müziği etkili müzik. Tasavvuf-mistik temalar (\"Halil İbrahim Sofrası\" Anadolu misafirperverliği), çocuk-aile temaları.
Vefatı:31 Ocak 1999 İstanbul Kadıköy. Aniden geçirdiği kalp krizinden öldü. 56 yaşındaydı. Türkiye'de ulusal yas atmosferi yaşandı. Mezarı Kanlıca Mezarlığı'ndadır. Evi şimdi Barış Manço Müzesi (Kadıköy Moda).
Önemi: Türk gençlerinin ortak duygusal hafızasının önemli figürü. \"Türk halkının abisi\". Müzik + televizyon + kültür elçisi.
★ Anadolu Rock'un Diğer Devleri
Cem Karaca, Erkin Koray, MFÖ, Moğollar "Anadolu Pop" Hareketi (1968-1980)
Cem Karaca (1945-2004): İstanbul. \"Tatlı Dillim\", \"Bekle Beni\", \"Anadolu Avropa\". 1980 darbesi sonrası Almanya'ya sığındı, Türk vatandaşlığı iptal edildi (1981) — 1987'de iade. Anadolu pop'unun politik sesi. Sosyalist gelenek.
Erkin Koray (1941-2023): İstanbul. Türk Anadolu Rock'unun pioneer'ı. \"Anma Arkadaş\" (1971), \"Şaşkın\", \"Cemalim\", \"Çıkmaz Sokak\". Türkiye'de elektrifikasyonun ilk uygulayıcısı. Bağlama + elektrik gitar = Anadolu Rock formülü.
MFÖ (Mazhar-Fuat-Özkan): Mazhar Alanson, Fuat Güner, Özkan Uğur 1971'de kuruldu. Türk pop-rock'unun en uzun ömürlü grubu. \"Vurgun Yedim\" (1985), \"Sakın Ha\" (1986), \"Ele Güne Karşı\" (1992), \"Bodrum Bodrum\". 1985 Eurovision'da Türkiye'yi temsil etti (\"Didai Didai Dai\").
Moğollar (1967-): Cahit Berkay, Murat Ses, Engin Yörükoğlu kurdu. Türkiye'nin ilk Anadolu pop grubu. \"Ulansam Çiçek Olsam\", \"Çığrık Çekmek\". 1971 Fransa Disque d'Or ödülü.
Selda Bağcan (1948-): Muğla. Türk folk-rock'un en güçlü kadın sesi. \"Yaz Gazeteci Yaz\", \"İnce İnce Bir Kar Yağar\". 1980 sonrası baskıyla karşılaştı. Uluslararası alanda samples kullanıldı (\"Damdaki Adam\" Mos Def, Dr. Dre tarafından kullanıldı).
Edip Akbayram (1950-): Diyarbakır. \"Hasretinden Prangalar Eskittim\" (Ahmed Arif şiiri, en bilinen Türk folk-rock parçalarından).
★ "Minik Serçe" · Türk Pop Müziğinin Kraliçesi
Sezen Aksu (1954 - ) "Geri Dön" · "Hadi Bakalım" · 600+ Beste · Türk Pop Müziğinin Mimarı
Sezen Aksu: 13 Temmuz 1954 Sarayköy/Denizli. Asıl adı Fatma Sezen Yıldırım. \"Minik Serçe\" lakabı. Türk pop müziğinin kraliçesi ve mimarı.
Yetiştirdiği isimler:Tarkan, Aşkın Nur Yengi, Levent Yüksel, Sertab Erener, Nilüfer'in en büyük hitleri, Mustafa Sandal, Kayahan — hepsinin yolu Sezen Aksu'dan geçer. Türk pop müzik endüstrisinin kurucu ismi.
Albümleri:
"Allah'tan Korkun" (1981) — politik ve duygusal şarkılar.
Ünlü şarkıları: \"Geri Dön\", \"Hadi Bakalım\", \"Sen Ağlama\", \"Vazgeçtim\", \"Belalım\", \"Beni Az Sevdin\", \"Kavaklar\", \"Tutuklu\", \"Yalnızlık Senfonisi\". 600+ beste yaptı.
"Eurovision Şarkı Yarışması": Birçok kez Türkiye'yi temsil eden sanatçıları yönetti (Sertab Erener, Mustafa Sandal'ın ekibi).
"Adım Sezen Aksu" konseri (1996): Açıkhava Tiyatrosu — Türk konser tarihinin dönüm noktalarından.
Politik tutum: Çevre, kadın hakları, demokratik değerler savunucusu. Bazı şarkıları nedeniyle siyasi tartışmalara konu oldu (2022'de \"Şahane Bir Şey Yaşamak\" şarkısındaki bir mısra nedeniyle Cumhurbaşkanı Erdoğan'la tartışma yaşandı).
★ "Mega Star" · Türk Pop'un Dünya İkonu
Tarkan (1972 - ) "Şımarık" 1997 · "Kuzu Kuzu" · "Bu Gece" · Dünya Çapında Ünlü
DOĞUM
17 Ekim 1972 Alzey, Almanya
EN ÜNLÜ
"Şımarık" (Kiss Kiss) 1997
Tarkan Tevetoğlu: 17 Ekim 1972 Alzey/Almanya doğumlu (gurbetçi aile). Çocukluğu Almanya'da geçti. 14 yaşında Türkiye'ye döndü. Sezen Aksu'nun keşfi (1990-1992).
Albümleri:
"Yine Sensiz" (1992) — ilk albüm, gurbet temalı.
"Aacayipsin" (1994) — Türk pop'unu sarsıdı.
"Ölürüm Sana" (1997) — \"Şımarık\" şarkısı dahil. Türk pop'unun uluslararası kırılma noktası.
"Şımarık" (1997 — uluslararası adı "Kiss Kiss"):Türk pop tarihinin en uluslararası başarılı şarkısı. Türkiye, Avrupa, Latin Amerika, ABD'de çok dilli versiyonlarla 30+ ülkede listelere girdi. Holly Valance'ın "Kiss Kiss" (2002) versiyonu Avustralya, İngiltere'de bir numaraya çıktı. 35+ milyon plak satışı.
Stil: Hareketli pop + dance + Türk müziği etkileri. Sahne performansı gücü. Fiziksel imaj (sıkı kondisyon, modern kıyafet).
"Mega Star": Türkiye'de bu lakapla anılan tek isim. Türk pop tarihinde en çok plak satan sanatçılardan biri (35+ milyon).
Etki: Türk pop müziğinin uluslararası alana açılışında en önemli figür. Türkçe pop'un yurtdışında popüler olabileceğini gösterdi.
★ EUROVISION 2003 BİRİNCİSİ ⭐⭐
Sertab Erener (1964 - ) "Every Way That I Can" · 24 Mayıs 2003 Riga · Türkiye'nin İlk Eurovision Birinciliği
DOĞUM
4 Aralık 1964 İstanbul
EUROVISION
24 Mayıs 2003 Riga · 167 puan · BİRİNCİ
Sertab Erener: 4 Aralık 1964 İstanbul Kadıköy doğumlu. İstanbul Devlet Konservatuvarı opera bölümü mezunu (klasik eğitim). Sezen Aksu'nun yetiştirdiği büyük sanatçılardan.
EUROVISION 2003 RİGA — BİRİNCİLİK:24 Mayıs 2003 Letonya/Riga'da yapılan 48. Eurovision Şarkı Yarışması'nda Türkiye'yi temsil etti. Şarkısı: \"Every Way That I Can\" (söz: Sertab Erener + Demir Demirkan). 167 puan ile 1. oldu — Türkiye'nin ilk ve şu ana kadar TEK Eurovision birinciliği. Bu sayede 2004 Eurovision Türkiye'de (İstanbul) düzenlendi.
Önceki kariyeri: 1992 Eurovision'a Aylin Vatankoş ile koro yaptı. 1990'larda \"Sakin Ol\", \"Aldatıldık\", \"Ya Sonra?\" hit'leri ile Türk pop'unun büyük adlarından oldu.
Albümleri: \"Sakin Ol\" (1992), \"Lâ'l\" (1994), \"Sertab Gibi\" (1997), \"Sertab Erener\" (1999), \"Turuncu\" (2001), \"No Boundaries\" (2003 İngilizce). Pop + RnB + dans + opera elemanları.
"Every Way That I Can" şarkısı: Demir Demirkan'la birlikte yazıldı. Doğu motifleri + Batı pop. Türkçe-İngilizce karışım.
Eurovision sonrası kariyeri: Avrupa-uluslararası alanda konserler. 2004 Eurovision İstanbul'da Türkiye organize etti. Sertab daha sonra Türk pop'una geri döndü (\"Aşk Ölmez\" 2010, \"Söz\" 2014).
Türkiye'nin Eurovision tarihi:
1975'ten beri katılır. 1996-1999 arası katılmadı (TRT mali sorunlar).
2. olduğu yıllar: Sebnem Paker 1997 (\"Dinle\"), Aylin Vatankoş 1992.
2003 Sertab Erener — 1.
İkinci en yüksek başarı: Athena 2004 (\"For Real\") 4. oldu.
2013'ten beri katılmıyor (TRT, sosyal-dini değerler bahanesiyle çekildi). 2026'ya kadar dönüş yok.
★ Sertab Erener · Eurovision 2003 Riga
Every Way That I Can
24 Mayıs 2003 · Letonya · 167 PUAN · 1.
"Türkiye'nin Eurovision Şarkı Yarışması'ndaki ilk ve şu ana kadar tek birinciliği. Doğu motifleri + Batı pop sentezi. Söz: Sertab Erener + Demir Demirkan. 2004 Eurovision İstanbul'da düzenlendi."
Türkiye'nin İlk Eurovision Zaferi · Türk Pop'unun Avrupa Sahnesi
★ Diğer Türk Pop / Rock Sanatçıları
Ajda Pekkan, Nilüfer, Kayahan, Mustafa Sandal, Aşkın Nur Yengi, Athena, MaNga
Ajda Pekkan (1946-): İstanbul. \"Süperstar\" lakabı. Türk pop'unun ilk büyük kadın yıldızı. \"Sen ve Ben\", \"Bambaşka Biri\", \"Petrol\". 1980 Eurovision'da Türkiye'yi temsil etti. Hâlâ aktif (80 yaşında).
MaNga (2000-): Ankara. Alternatif rock. \"Dünyanın Sonuna Doğmuşum\", \"Beni Benimle Bırak\". 2010 Eurovision'da 2. oldu (\"We Could Be the Same\"). Türkiye'nin Eurovision'daki en yüksek 2. derecesidir.
Demet Akalın, Hadise, Gülşen, Hande Yener: 2000-2020 dönemi pop kraliçeleri.
Hadise: 2009 Eurovision Türkiye temsilcisi. \"Düm Tek Tek\" 4. oldu.
Murat Boz (1980-), Hande Yener (1973-), Tarkan-sonrası kuşak: 2000+ pop sahnesi.
Orhan Gencebay, Tatlıses, Müslüm✓
★ "Arabesk'in Babası" · Anadolu Göçmenlerinin Sesi
Orhan Gencebay (1944 - ) "Bir Teselli Ver" 1968 · Arabesk Akımının Kurucusu · 70+ Albüm
Orhan Gencebay: 4 Ağustos 1944 Samsun doğumlu. Asıl adı Orhan Kavurmacıoğlu. Arabesk müzik akımının kurucusu ve en büyük temsilcisi.
"Bir Teselli Ver" (1968): Arabesk akımının başlangıç eseri. Türkiye'de Anadolu'dan büyük şehirlere göç yıllarında, gecekondu hayatının duygusal yansıması. Mısır-Arap müziği etkili melankolik tarz.
Arabesk müziğin özellikleri: Doğu makamları + Batı orkestrası + hüzünlü melodiler + acılı sözler. \"Talihsizim\", \"Aşk olsun, ama sana\". Aşk acısı, kader, yoksulluk, gurbet temaları.
70+ albüm, 1.000+ beste. Türk müzik tarihinde en üretken sanatçılardan.
Sinema kariyeri: 35+ filmde başrol oynadı (Yeşilçam'ın 1970-80 yıldızlarından).
Bağlama virtüözlüğü: Saz çalmada usta. \"Türk müziğinin en büyük bağlama icracılarından\".
Etki: İbrahim Tatlıses, Ferdi Tayfur, Müslüm Gürses gibi sonraki arabesk sanatçılarının yolunu açtı. 1980-90'larda arabesk Türkiye'nin en çok dinlenen müziği oldu.
★ "İmparator" · Türkiye'nin En Tanınan Sesi
İbrahim Tatlıses (1952 - ) "Mavi Mavi" · "Allah Allah" · "İmparator" · 100+ Film
İbrahim Tatlıses: 1 Ocak 1952 Şanlıurfa Yenice köyü doğumlu. Türkiye'nin tarihinin en bilinen sanatçılarından. Lakap: \"İmparator\" (İbo).
Müzik kariyeri: 1970'lerde başladı. \"Ayağında Kundura\", \"Mavi Mavi\", \"Allah Allah\", \"Sarhoş\", \"Zoruna mı Gitti\", \"Yetmedi mi\". Halk müziği + arabesk + uzun hava sentezi.
Sinema kariyeri: 100+ filmde rol aldı (1976'dan başlayarak). Yeşilçam'ın en üretken aktörlerinden.
"İbo Show" TV programı (1990'lar): Türkiye'nin en izlenen müzik-eğlence programlarından biri.
Suikast saldırısı (14 Mart 2011): İstanbul Söğütlü Çeşme'de uğradığı silahlı saldırı sonucu ağır yaralandı. Hayati tehlike atlattı, ama uzun rehabilitasyon süreci geçirdi. Türkiye'de büyük yankı uyandırdı.
Etki: Anadolu'dan büyük şehirlere göç eden milyonlarca Türk için kültürel sembol. Halkın sesi olarak kabul gördü.
★ Diğer Arabesk Sanatçılar
Ferdi Tayfur, Müslüm Gürses, Bergen, Ahmet Kaya
Ferdi Tayfur (1945-2025): Adana. \"Emmoğlu\", \"Huzurum Kalmadı\", \"Sevdiğim Yarim\". Arabeskin Orhan Gencebay'la beraber en büyük temsilcilerinden. 2025'te 79 yaşında vefat etti.
Müslüm Gürses (1953-2013): Şanlıurfa. \"Müslüm Baba\" lakabı. \"Affet\", \"Sandalye\", \"Tutamıyorum Zamanı\". 2018 yılında "Müslüm" sinema filmi yapıldı (Timuçin Esen başrolde) — büyük başarı. Hayranları kendisini yaşatıyor.
Bergen (1958-1989): Mersin. Türk arabesk müziğinin en trajik sesi. Eşi Halis Serbest tarafından 1989'da öldürüldü (kıskançlık nedeniyle). Şarkıları kadın hakları sembolü oldu. \"Ben Bir Tanem Sen Birtanem\", \"Geri Vermem\". 2018'de "Bergen" sinema filmi yapıldı.
Ahmet Kaya (1957-2000): Malatya. Arabesk + protest müzik sentezi. Kürt asıllı. \"Kafama Sıkar Giderim\", \"Şafak Türküsü\", \"Nereden Bileceksin\". 1999 Magazin Gazetecileri Cemiyeti gecesi olayı: Ödül törenindeki konuşması (\"Kürtçe klip yapacağım\") büyük protesto yarattı, ölüm tehditleri aldı, Fransa'ya sığındı. 16 Kasım 2000 Paris'te kalp krizinden vefat etti. 43 yaşındaydı. Eşi Gülten Kaya devam ettirdi mirasını.
★ Türk Müziği UNESCO Mirası ve Önemli Müzik Olayları
UNESCO 2008
Mevlevi Sema Töreni
Mevlana ve Mevlevilik geleneği · sema ayini · Konya merkez.
UNESCO 2008
Meddah (Halk Hikâyecileri)
Anadolu sözlü gelenek · halk hikayeleri.
UNESCO 2009
Aşıklık Geleneği
Aşıkların ozanlık geleneği · saz çalan ozanlar.
UNESCO 2010
Geleneksel Sohbet Toplantıları
Yaren, sıra geceleri, cem törenleri.
UNESCO 1991
Yunus Emre Yılı
İlk UNESCO Türk yılı · Anadolu Türk şiirinin kurucusu.
UNESCO 2002
Nazım Hikmet Yılı
100. doğum yıldönümü.
UNESCO 2023
Aşık Veysel Yılı
130. doğum yıldönümü.
2003
Sertab Erener Eurovision 1.
Türkiye'nin İLK Eurovision birinciliği · Riga.
Türk Müziğinin 400 Yılı✓
★ 17. yy → 2026 · Türk Müziği Kronolojisi
~1660-1700
Itri (1640-1712) · Klasik Türk Müziğinin zirvesi
Yenikapı Mevlevihanesi · Sultan IV. Mehmed sarayı · "Tekbir" · "Salât-ı Ümmiye" · "Nevâ Kâr" · "Segâh Mevlevi Ayini"
15 Haz 1826
Yeniçeri Ocağı + Mehter kaldırıldı
II. Mahmud · Vakı'a-i Hayriye · "Mızıka-i Hümâyun" kuruldu · Donizetti Paşa
1830-1840
Dede Efendi (1778-1846) · 500+ beste
III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid sarayında · "Yine Bir Gülnihal" · "Şedaraban Ayini" · 1846 Mekke kolera vefat
1860-1885
Hacı Arif Bey (1831-1885) · Şarkı bestekarı
1.000+ şarkı · "Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme" · Suzinâk makamı
1929
Türk Beşleri Avrupa eğitimine gönderildi
Atatürk dönemi reformu · Saygun, Erkin, Akses, Alnar, Rey · Paris-Viyana-Prag
1934
İLK TÜRK OPERASI ⭐
A. Adnan Saygun "Özsoy Operası" · 19 Haz 1934 Ankara Halkevi · Atatürk emri · Şah Pehlevi ziyareti
1936
Ankara Devlet Konservatuvarı kuruldu
Paul Hindemith ve Carl Ebert kuruluşunda öncü · 1934 Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası (CSO Ankara)
1942
Saygun · "Yunus Emre Oratoryosu" ⭐⭐
Türk çoksesli müziğinin başyapıtı · 1946 New York Stokowski yönetiminde · uluslararası başarı
1953
Mehteran Bölüğü canlandırıldı
Askerî Müze Komutanlığı · 127 yıl sonra geri döndü
1968
Orhan Gencebay · "Bir Teselli Ver" ⭐
ARABESK akımının başlangıcı · Anadolu göçmen kentlerinin sesi
1969
Barış Manço · "Dağlar Dağlar"
Anadolu Rock akımının başlangıcı · folk + rock sentezi
1971
MFÖ kuruldu
Mazhar-Fuat-Özkan · Türk pop-rock'unun en uzun ömürlü grubu
1981
Sezen Aksu · "Allah'tan Korkun"
"Minik Serçe" pop kraliçesi · Tarkan-Sertab-Levent Yüksel'i yetiştirecek
1988-1999
Barış Manço · "7'den 77'ye" TRT programı
11 yıl boyunca · 50+ ülke gezisi · Türk TV tarihinin kült programı
24 Eyl 1996
Zeki Müren vefat etti — sahnede
İzmir TRT Stüdyosu · Atatürk portresi önünde · Sanata Hizmet Ödülü alırken kalp krizi · 65 yaşında · servetini Mehmetçik+TEV vakıflarına bağışladı
1997
Tarkan · "Şımarık" — uluslararası kırılma ⭐
"Ölürüm Sana" albümü · 35+ milyon plak · Avrupa, Latin Amerika, ABD listelerinde · Holly Valance "Kiss Kiss" 2002
31 Oca 1999
Barış Manço vefat etti
İstanbul Kadıköy · 56 yaşında · ani kalp krizi · Türkiye'de ulusal yas
16 Kas 2000
Ahmet Kaya vefat etti
Paris · 43 yaşında · 1999 Magazin Gazetecileri olayı sonrası sürgün · Fransa'da kalp krizi
24 May 2003
SERTAB ERENER EUROVISION BİRİNCİSİ ⭐⭐
Riga · "Every Way That I Can" · 167 puan · Türkiye'nin İLK ve TEK Eurovision birinciliği · 2004 Eurovision İstanbul
8 Şub 2015
Müzeyyen Senar vefat etti
96 yaşında · TSM divası · Atatürk dönemi sesi
25 Eyl 2012
Neşet Ertaş vefat etti
İzmir · 74 yaşında · "Bozkırın Tezenesi" · UNESCO 2010 Yaşayan İnsan Hazinesi
2013
Türkiye Eurovision'dan çekildi
TRT · sosyal-dini değerler bahanesiyle · 2026'ya kadar dönüş yok
2023
UNESCO Aşık Veysel Yılı
130. doğum yıldönümü · halk müziğinin sembolü
Yaygın Tuzaklar
1. Itri 17. yüzyıl, Dede Efendi 18-19. yüzyıl — KARIŞTIRMA!
Yanlış: "Itri ve Dede Efendi aynı dönemde yaşadı." veya "Dede Efendi 17. yüzyılda Sultan IV. Mehmed sarayında."Doğru: Buhurîzade Mustafa Itri (1640-1712) 17. yüzyıl şair-bestekarıdır. Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846) 18-19. yüzyıl bestekarıdır. Aralarında 100+ yıl fark var.
Itri (1640-1712): Sultan IV. Mehmed dönemi · Yenikapı Mevlevihanesi · "Tekbir" · "Salât-ı Ümmiye" · "Nevâ Kâr" · "Segâh Mevlevi Ayini" · 1.000+ eser bestelediği rivayet · 50 kadarı günümüze ulaştı.
Dede Efendi (1778-1846): Sultan III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid dönemi · 4 padişah sarayında · "Yine Bir Gülnihal" · "Şedaraban Ayin-i Şerifi" · "Sultaniyegâh Mevlevi Ayini" · 500+ beste · 16 makam ve 4 yeni usûl yarattı · 1846 Mekke koleradan vefat (Mina'da).
Sınav formülü: Itri = 17. yy + IV. Mehmed + Tekbir + Yenikapı Mevlevihanesi. Dede Efendi = 18-19. yy + 4 padişah + Yine Bir Gülnihal + Şedaraban + 500+ beste + 1846 Mekke vefat.
2. Türkiye'nin Eurovision'da İLK ve TEK birinciliği: Sertab Erener — 24 Mayıs 2003 Riga!
Yanlış: "Türkiye Eurovision'da hiç birinci olmadı." veya "Türkiye Eurovision'da birden fazla kez birinci oldu." veya "Türkiye'nin Eurovision birincisi Tarkan."Doğru: Türkiye Eurovision Şarkı Yarışması'nda 2003'te Sertab Erener ile İLK ve şu ana kadar TEK birinciliğini kazandı. 24 Mayıs 2003 Letonya/Riga'da. 167 puan. Şarkı: "Every Way That I Can". Söz: Sertab Erener + Demir Demirkan. Bu sayede 2004 Eurovision İstanbul'da düzenlendi. Sertab Erener (1964-): 4 Aralık 1964 İstanbul Kadıköy doğumlu. İstanbul Devlet Konservatuvarı opera bölümü mezunu (klasik eğitim). Sezen Aksu'nun yetiştirdiği büyük sanatçılardan. Türkiye Eurovision'da diğer önemli sıralamalar:
2. olduğu yıllar: MaNga 2010 (\"We Could Be the Same\") — Türkiye'nin en yüksek 2. derecesi.
4. olduğu yıllar: Şebnem Paker 1997 (\"Dinle\"), Athena 2004 (\"For Real\"), Hadise 2009 (\"Düm Tek Tek\").
Türkiye 1975'ten beri katılır. 1996-1999 arası katılmadı (TRT mali sorunlar). 2013'ten beri katılmıyor (TRT, sosyal-dini değerler bahanesiyle çekildi). 2026'ya kadar dönüş yok.
Sınav formülü: Türkiye Eurovision birincisi = Sertab Erener + 24 Mayıs 2003 + Riga + "Every Way That I Can" + 167 puan + 2004 İstanbul ev sahibi.
Yanlış: "Türk Beşleri sanatçıların grubu." veya "Türk Beşleri arasında Sezen Aksu var." veya "Türk Beşleri'nin en ünlüsü Münir Nurettin Selçuk."Doğru: "Türk Beşleri" Atatürk dönemi müzik reformlarının ürünü olan, Avrupa'da klasik müzik eğitimi alıp Türkiye'ye dönen 5 büyük ÇOKSESLİ MÜZİK BESTECİSİDİR. Cumhuriyet'in çoksesli müzik geleneğinin kurucularıdır. Lakap Rusya'daki "Beşler Grubu"na (Mussorgski, Borodin) atıfla verilmiştir. 5 üye:
Cemal Reşit Rey (1904-1985): Kudüs · Paris eğitim · "Lüküs Hayat" opereti 1933 · "Çelebi" senfonisi.
Hasan Ferit Alnar (1906-1978): İstanbul · Viyana eğitim · Kanun konçertosu 1944.
Ulvi Cemal Erkin (1906-1972): İstanbul · Paris eğitim · "Köçekçe" senfonik suiti.
Necil Kazım Akses (1908-1999): İstanbul · Viyana ve Prag eğitim · "Bayönder" operası, "Ankara Kalesi" senfonik şiir.
Ahmed Adnan Saygun (1907-1991): İzmir · Paris eğitim · Türk Beşlerinin en ünlüsü. "Özsoy Operası" 1934 (İLK TÜRK OPERASI), "Yunus Emre Oratoryosu" 1942 (Türk çoksesli müziğinin başyapıtı, 1946 New York'ta seslendirildi), "Köroğlu Operası" 1973, 5 senfoni. Bartok ile 1936 Anadolu halk müziği derlemeleri.
Sezen Aksu, Münir Nurettin Selçuk, Itri, Dede Efendi — Türk Beşleri'nde DEĞİL! Onlar farklı dönemlerin/türlerin sanatçıları. Türk Beşleri yalnızca Cumhuriyet dönemi 5 ÇOKSESLİ besteciye verilen lakaptır.
4. Mehter Marşı ≠ İstiklal Marşı — KARIŞTIRMA!
Yanlış: "Mehter Marşı Türkiye'nin millî marşıdır." veya "İstiklal Marşı Mehter eseridir."Doğru: Mehter Marşı (Cengî Harbî) Osmanlı askerî bandosu eseridir. İstiklal Marşı 12 Mart 1921'de TBMM tarafından kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti millî marşıdır. Ayrı şeylerdir!
Mehter: 13. yy Selçuklu mirası · Osmanlı askerî bandosu · "Cengî harbî" eserleri · "Ceddin Deden, Neslin Baban" · Yeniçeri Ocağı'na bağlıydı · 15 Haziran 1826 II. Mahmud döneminde kaldırıldı (Vakı'a-i Hayriye) · 1953'te Mehteran Bölüğü adıyla canlandırıldı · UNESCO miras adayı · BUGÜN: Tarihî tören müziği.
İstiklal Marşı: Mehmet Akif Ersoy · 12 Mart 1921 TBMM · 10 kıta · 724 şiir arasından · ödülü reddedildi · Beste Osman Zeki Üngör 1930 · Türkiye Cumhuriyeti millî marşı · BUGÜN: Resmî millî marş, her törende çalınır.
Sınav formülü: Mehter Marşı = Osmanlı askerî bandosu + 13. yy + Cengî Harbî. İstiklal Marşı = Mehmet Akif + 12 Mart 1921 + 10 kıta + millî marş.
Saygun'un diğer önemli eserleri: "Özsoy Operası" 1934 (İLK Türk operası), "Köroğlu Operası" 1973, 5 senfoni (1953-1985), Bartok ile 1936 Anadolu halk müziği derlemesi. Cumhuriyet çoksesli müziğinin kurucu ismi. Itri'nin tasavvufi eserleri: "Tekbir", "Salât-ı Ümmiye", "Nevâ Kâr", "Segâh Mevlevi Ayini" — bunlar geleneksel Türk Sanat Müziği makamlarında. Oratoryo ya da senfoni gibi Batılı formlara ait DEĞİL.
Bu konudan sınavda ne çıkar?✓
EN SIK ÇIKAN ⭐⭐
Sertab Erener · Eurovision 2003
24 Mayıs 2003 Riga · "Every Way That I Can" · 167 puan · Türkiye'nin İLK ve TEK birinciliği.
Mehter = Osmanlı askerî bandosu · İstiklal Marşı = 12 Mart 1921 millî marş.
Mini Quiz · 6 Soru
Anlık geri bildirimli
01Türkiye'nin Eurovision Şarkı Yarışması'nda kazandığı İLK ve şu ana kadar TEK birinciliği hangi yılda, nerede, hangi sanatçı ve şarkıyla gerçekleşmiştir?
Türkiye'nin Eurovision'da İLK ve TEK birinciliği Sertab Erener ile 24 Mayıs 2003 Riga'da gerçekleşti. Şarkı: "Every Way That I Can" — Söz: Sertab Erener + Demir Demirkan. 167 puan ile 1. oldu. Bu sayede 2004 Eurovision İstanbul'da düzenlendi (kazanan ülkenin ev sahipliği kuralı). Sertab Erener: 4 Aralık 1964 İstanbul Kadıköy. İstanbul Devlet Konservatuvarı opera bölümü mezunu (klasik eğitim). Sezen Aksu'nun yetiştirdiği büyük sanatçılardan. Türkiye'nin Eurovision tarihi: 1975'ten beri katılır. 1996-1999 arası katılmadı (TRT mali sorunlar). En yüksek diğer dereceler: 2. — MaNga 2010 (\"We Could Be the Same\") — Türkiye'nin en yüksek 2. derecesi. 4. — Şebnem Paker 1997 (\"Dinle\"), Athena 2004 (\"For Real\"), Hadise 2009 (\"Düm Tek Tek\"). 2013'ten beri Türkiye Eurovision'a katılmıyor (TRT, sosyal-dini değerler bahanesiyle çekildi). 2026'ya kadar dönüş yok. Cevap B.
0217. yüzyılda yaşamış, "Tekbir" ve "Salât-ı Ümmiye" gibi dini-millî eserleri besteleyen, Yenikapı Mevlevihanesi'nde Mevlevi tasavvuf eğitimi alan, Klasik Türk Müziğinin zirvesi kabul edilen şair-bestekar kimdir?
17. yüzyılda yaşayan, Klasik Türk Müziğinin zirvesi Buhurîzade Mustafa Itri'dir (1640-1712). 1640 İstanbul Mevlanakapı doğumlu. \"Buhurîzade\" lakabı (buhur = tütsü, baba mesleği). \"Itri\" mahlası şair olarak. Sultan IV. Mehmed döneminde sarayda hânende. Mevlevi tarikatı: Yenikapı Mevlevihanesi'ne intisap etti. Bütün eserlerinde Mevlevi tasavvufunun derin izi var. Önemli eserleri:
"Tekbir": Dini-millî bir eser. Hem cami hem askerî müzikte söylenir. Türk kültürünün en bilinen besteleri arasında. Bayram günleri okunur.
"Salât-ı Ümmiye": Hz. Muhammed'e övgü dolu salât-ü selâm. Türk dindar müziğinin başyapıtlarından.
"Nevâ Kâr": Klasik Türk Müziğinin en önemli formlarından kâr formunda yazılmış başyapıt. Saray icrasında temel parça.
1.000+ eser bestelediği rivayet ediliyor — bunlardan günümüze 40-50 kadarı sağlam intikal etti. Türk klasik müziği teorisinin ana kaynağı. Klasik Türk Müziği = Itri öncesi + Itri sonrası şeklinde bölünür. Şair olarak da divan sahibi. Vefatı: 1712 İstanbul. Yenikapı Mevlevihanesi haziresinde defnedildi. Cevap C.
03Atatürk dönemi müzik reformları sonucunda Avrupa'da klasik müzik eğitimi alıp Cumhuriyet'in çoksesli müzik geleneğini kuran 5 büyük bestecinin oluşturduğu grup hangisidir, üyeleri kimdir?
"Türk Beşleri" Atatürk dönemi müzik reformlarının ürünü olan, Avrupa'da klasik müzik eğitimi alıp Türkiye'ye dönen 5 büyük çoksesli müzik bestecisidir. Cumhuriyet'in çoksesli müzik geleneğinin kurucularıdır. Lakap Rusya'daki "Beşler Grubu"na (Mighty Five — Mussorgski, Borodin) atıfla verilmiştir. 5 üye:
Cemal Reşit Rey (1904-1985): Kudüs · Paris eğitim · "Lüküs Hayat" opereti 1933 — Türk operet edebiyatının başyapıtı · "Çelebi" senfonisi.
Hasan Ferit Alnar (1906-1978): İstanbul · Viyana eğitim · Kanun konçertosu 1944 — Türk klasik enstrümanı kanunu Batı orkestrasıyla birleştirdi.
Ulvi Cemal Erkin (1906-1972): İstanbul · Paris eğitim · "Köçekçe" senfonik suiti — Türk halk dansları motifleri.
Necil Kazım Akses (1908-1999): İstanbul · Viyana ve Prag eğitim · "Bayönder" operası, "Ankara Kalesi" senfonik şiir.
Ahmed Adnan Saygun (1907-1991): İzmir · Paris eğitim · Türk Beşlerinin en ünlüsü. "Özsoy Operası" 1934 (İLK Türk operası, 19 Haziran 1934 Ankara Halkevi, Atatürk emri, Şah Pehlevi ziyareti şerefine), "Yunus Emre Oratoryosu" 1942 (Türk çoksesli müziğinin başyapıtı, 1946 New York Carnegie Hall'da Stokowski yönetiminde uluslararası başarı), "Köroğlu Operası" 1973, 5 senfoni. Bartok ile 1936 Anadolu halk müziği derlemeleri.
Atatürk dönemi reformları: 1934 Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası (CSO Ankara), 1936 Ankara Devlet Konservatuvarı (Paul Hindemith ve Carl Ebert öncülüğü). Cevap D.
04"7'den 77'ye" TV programını 1988-1999 arası 11 yıl boyunca TRT'de sunan, 50'den fazla ülkeyi gezerek dünya kültürlerini Türk halkına tanıtan, 31 Ocak 1999'da ani kalp krizinden hayatını kaybeden Türk Anadolu Rock'unun büyük ustası kimdir?
"7'den 77'ye" programını sunan, 31 Ocak 1999'da vefat eden Barış Manço'dur (1943-1999). 2 Ocak 1943 İstanbul/Üsküdar doğumlu. Asıl adı Mehmet Barış Manço. \"Manço\" lakabı dedesinden, askeri lise döneminde bıyıklı oluşundan dolayı. Eğitim: Galatasaray Lisesi → Belçika Liège Sanat Akademisi (Fransızca, dünya kültürü). 1960'larda Avrupa'da müzik kariyeri başlattı. Eserleri:
"Dağlar Dağlar" (1969): İlk büyük hit'i. Folk + rock sentezi. Türk Anadolu Rock'unun manifestosu.
"7'den 77'ye" TV programı (1988-1999): TRT'de 11 yıl yayınlanan kült çocuk-aile programı. 50+ ülkeyi gezdi, dünya kültürlerini Türk halkına tanıttı. Japonya, Hindistan, Brezilya, Latin Amerika, Afrika gezileri. Türk televizyonunun en sevilen programlarından. Stil: Uzun saçlar, takılar, kıyafet. Hippi-rocker tipi ama melodik, halk müziği etkili müzik. Tasavvuf-mistik temalar (\"Halil İbrahim Sofrası\" Anadolu misafirperverliği), çocuk-aile temaları. Vefatı: 31 Ocak 1999 İstanbul Kadıköy. Aniden geçirdiği kalp krizinden öldü. 56 yaşındaydı. Türkiye'de ulusal yas atmosferi yaşandı. Mezarı Kanlıca Mezarlığı'ndadır. Evi şimdi Barış Manço Müzesi (Kadıköy Moda). Cevap A.
051942'de bestelenmiş, Türk çoksesli müziğinin başyapıtı kabul edilen, 1946'da New York Carnegie Hall'da Stokowski yönetiminde icra edilerek uluslararası alanda Türkiye'nin müziğini ilk kez büyük platformda tanıtan oratoryo hangisi, bestekarı kimdir?
"Yunus Emre Oratoryosu" 1942'de bestelenmiş, Ahmed Adnan Saygun'un eseridir.Saygun (1907-1991): 7 Eylül 1907 İzmir doğumlu. Türk Beşleri'nin en ünlüsü. 1928-1931 arası Paris'te Vincent d'Indy ile besteleme okudu. Schola Cantorum mezunu. "Yunus Emre Oratoryosu" (1942): Türk çoksesli müziğinin başyapıtı. Yunus Emre'nin şiirlerinden uyarlanmış. Büyük orkestra + solist + koro için yazılan oratoryo formu.1946'da New York Carnegie Hall'da Stokowski yönetiminde icra edildi — uluslararası alanda büyük başarı. Türkiye'nin müzik dünyasına ilk büyük açılışı. Türk halk-tasavvuf-Yunus Emre geleneği + Batılı çoksesli orkestra formatı sentezi. Saygun'un diğer önemli eserleri:
"Özsoy Operası" (1934): İLK TÜRK OPERASI — Atatürk emri, 19 Haziran 1934 Ankara Halkevi, Şah Pehlevi'nin Türkiye ziyareti şerefine, Münir Hayri Egeli librettosu, Türk-İran kardeşliği temalı.
"Taşbebek" operası (1934): Türk halk masalına dayalı.
"Köroğlu Operası" (1973): Türk halk kahramanı Köroğlu'nun destanı.
Halk müziği derlemeleri: Bela Bartok ile birlikte 1936'da Türkiye Anadolu turu — Türk halk müziğini bilimsel olarak derlediler. Bartok'un Türk halk müziği kitabı bu çalışmadan çıktı. Cevap B.
06"Sanat Güneşi" lakabıyla anılan, 600+ beste seslendiren, 18 filmde başrol oynayan, 24 Eylül 1996'da İzmir TRT Stüdyosu sahnesinde Atatürk portresinin önünde "Sanata Hizmet Ödülü"nü almak için sahneye çıkarken kalp krizi geçirip ölen, tüm servetini Mehmetçik Vakfı ve Türk Eğitim Vakfı'na bağışlayan Türk Sanat Müziği sanatçısı kimdir?
"Sanat Güneşi" lakabıyla anılan, 24 Eylül 1996'da sahnede vefat eden Zeki Müren'dir (1931-1996).Zeki Müren: 6 Aralık 1931 Bursa doğumlu. Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (Mimar Sinan Üniversitesi) İç Mimarlık Bölümü mezunu. Türk müzik tarihinin en büyük ikonu. \"Sanat Güneşi\" lakabı 1955'te verildi. Eserleri:
"Manolyam": En sevilen şarkılarından. Aşk şarkısı.
"Hatırla Sevgili", "Şimdi Uzaklardasın", "Aşk Hicranla Yoğrulur", "Bir Demet Yasemen", "Kâtibim", "Helal Olsun", "Berduş", "Üzgünüm Sana", "Belki Bir Gün Hatırlarsın".
600+ besteyi seslendirdi, kendisi de bestekardı.
Sahne kişiliği: Görkemli kostümler (kendisi tasarlardı), parlak takılar, mimar tasarladığı dekor. \"Pasha\" sahne stili. Sahne onun için bir ritüel, dini bir tören kadar kutsal. Sinema kariyeri: 18 filmde başrol oynadı (1955-1972). \"Beklenen Şarkı\" (1953), \"Berduş\" (1957), \"Şoförler Kralı\" (1963). Yeşilçam'ın önemli figürlerinden. Vefatı:24 Eylül 1996 İzmir TRT İzmir Stüdyosu sahnesinde, Atatürk'ün portresinin önünde TRT'den "Sanata Hizmet Ödülü"nü almak için sahneye çıkarken kalp krizi geçirdi ve öldü. 65 yaşındaydı. Tüm servetini Mehmetçik Vakfı'na ve Türk Eğitim Vakfı'na bağışladı.Önemi: Türk Sanat Müziğini popülerleştirdi, modernize etti, kitlelere taşıdı. Cevap D.
Özet — Aklında Tut
6 ANA AKIM: 1) Klasik Türk Müziği (Itri, Dede Efendi). 2) Türk Halk Müziği (Aşık Veysel, Neşet Ertaş). 3) Mehter (Osmanlı askerî bandosu, 1953 canlandırıldı). 4) Cumhuriyet Çoksesli (Türk Beşleri). 5) Pop & Rock (Barış Manço, Sezen Aksu, Tarkan, Sertab). 6) Arabesk (Orhan Gencebay, Müslüm).
ITRI (1640-1712) ⭐: 17. yy. Buhurîzade Mustafa. Sultan IV. Mehmed sarayı. Yenikapı Mevlevihanesi. "Tekbir", "Salât-ı Ümmiye", "Nevâ Kâr", "Segâh Mevlevi Ayini". 1.000+ eser bestelediği rivayet (50 günümüze). Şair olarak da divan sahibi. Klasik Türk Müziğinin zirvesi.
DEDE EFENDİ (1778-1846): 18-19. yy. Hammâmîzâde İsmail. III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid sarayı. "Yine Bir Gülnihal", "Şedaraban Mevlevi Ayini", "Sultaniyegâh Ayini". 500+ beste, 16 makam, 4 yeni usûl. 1846 Mekke koleradan vefat (Mina'da).
NEŞET ERTAŞ (1938-2012) ⭐: "Bozkırın Tezenesi". Kırşehir Abdal geleneği. Babası Muharrem Ertaş. "Gönül Dağı", "Neredesin Sen", "Yalan Dünya", "Pencereden Kar Geliyor". 400+ beste. UNESCO 2010 Yaşayan İnsan Hazinesi. Almanya'da 40 yıl yaşadı.
ZEKİ MÜREN (1931-1996) ⭐: "Sanat Güneşi". Mimar Sinan İç Mimarlık. "Manolyam", "Hatırla Sevgili", "Kâtibim". 600+ beste. 18 filmde başrol. 24 Eylül 1996 İzmir TRT sahnesinde Atatürk portresi önünde kalp krizi. Tüm servetini Mehmetçik+TEV vakıflarına bağışladı.
TÜRK BEŞLERİ ⭐: Atatürk dönemi reformları. Avrupa eğitimi alıp dönen 5 çoksesli besteci: 1) Cemal Reşit Rey ("Lüküs Hayat" 1933). 2) Hasan Ferit Alnar (Kanun konçertosu). 3) Ulvi Cemal Erkin ("Köçekçe"). 4) Necil Kazım Akses ("Bayönder"). 5) Ahmed Adnan Saygun (en ünlüsü).
AHMED ADNAN SAYGUN (1907-1991) ⭐: İzmir. Paris eğitim. Türk Beşleri'nin en ünlüsü. "Özsoy Operası" 1934 (İLK TÜRK OPERASI, Atatürk emri, Şah Pehlevi ziyareti). "Yunus Emre Oratoryosu" 1942 — Türk çoksesli müziğinin başyapıtı, 1946 New York Carnegie Hall Stokowski. "Köroğlu Operası" 1973. 5 senfoni. Bartok ile 1936 Anadolu halk müziği derlemeleri.
BARIŞ MANÇO (1943-1999) ⭐: İstanbul/Üsküdar. Galatasaray Lisesi → Belçika Liège. "Dağlar Dağlar" 1969 (Anadolu Rock başlangıcı), "Halil İbrahim Sofrası", "Kayaların Oğlu". "7'den 77'ye" TRT 1988-1999 (11 yıl, 50+ ülke). 31 Ocak 1999 ani kalp krizi (56 yaşında). Barış Manço Müzesi (Kadıköy Moda).
SEZEN AKSU (1954 - ): Sarayköy/Denizli. "Minik Serçe". 600+ beste. Tarkan, Sertab Erener, Levent Yüksel, Aşkın Nur Yengi'yi yetiştirdi. Türk pop müziğinin kraliçesi ve mimarı. "Geri Dön", "Hadi Bakalım", "Vazgeçtim".
SERTAB ERENER (1964 - ) ⭐⭐: İstanbul/Kadıköy. İstanbul Devlet Konservatuvarı opera. Sezen Aksu yetiştirmesi. EUROVISION 2003 BİRİNCİSİ — 24 Mayıs 2003 Riga, "Every Way That I Can", 167 puan, Türkiye'nin İLK ve TEK Eurovision birinciliği. 2004 Eurovision İstanbul'da düzenlendi.
ARABESK MÜZİK: 1968 Orhan Gencebay "Bir Teselli Ver" ile başladı. Anadolu göçmen kentlerinin sesi. Doğu makamları + Batı orkestrası + hüzünlü melodiler. Diğerleri: İbrahim Tatlıses (\"İmparator\"), Ferdi Tayfur, Müslüm Gürses, Bergen (1989 eşi tarafından öldürüldü), Ahmet Kaya (2000 Paris vefat).
5 BÜYÜK TUZAK: 1) Itri 17. yy, Dede Efendi 18-19. yy (100+ yıl fark). 2) Eurovision birincisi: Sertab Erener 2003 Riga (1. ve TEK). 3) Türk Beşleri 5 ÇOKSESLİ besteci (Saygun, Erkin, Akses, Alnar, Rey — Sezen Aksu DEĞİL!). 4) Mehter Marşı ≠ İstiklal Marşı (mehter = Osmanlı askerî bandosu; İstiklal = 1921 millî marş). 5) Yunus Emre Oratoryosu Saygun'un (1942), Itri'nin DEĞİL.