Kurtuluş Savaşı Mini Deneme

Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de Limni Adası Mondros Limanı'nda imzalandı. İngiliz amiral Sir Somerset Arthur Gough-Calthorpe ile Osmanlı tarafından Bahriye Nazırı Rauf Orbay (sonradan TBMM Başkanı). Padişah VI. Mehmed Vahdettin, Sadrazam Ahmet İzzet Paşa. Agamemnon zırhlısı, 25 madde. Kritik maddeler:

• 7. madde — İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edecek durumda Osmanlı topraklarını işgal edebilir.
• 24. madde — Doğu Anadolu'da 6 Vilayet (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Sivas) işgal edilebilir.
• Ordular terhis, silahlar İtilaf'a, Boğazlar işgal.

Sonrası: 13 Kasım 1918 İstanbul işgal başladı; 9 Şubat 1919 Adana (Fransız), 6 Mart Maraş, 24 Nisan Antep, 15 Mayıs 1919 İzmir (Yunan). 16 Mart 1920 İstanbul resmi işgal. Mondros = Osmanlı'nın fiilen sonunun başlangıcı. Cevap B.

Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da Samsun'a 9. Ordu Müfettişi olarak çıktı. Padişah VI. Mehmed Vahdettin tarafından atandı. Bandırma Vapuru ile.

• Resmî görevi: Doğu Karadeniz'de Pontus çetelerinin tasfiyesi, Rum-Türk çatışmalarını sona erdirmek, Şark vilayetlerindeki orduyu terhis etmek.
• Geniş askerî + sivil yetkiler (vali atayabilirdi) — bu yetkilerle Milli Mücadele'yi örgütlemeye başladı.
• 22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi: "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" — ilk milli mücadele bildirisi.
• 8/9 Temmuz 1919 askerî görevinden istifa etti, sivil "vatandaş" Mustafa Kemal.

19 Mayıs Türkiye'de "Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı" (1981'de 100. doğum yılında "Atatürk'ü Anma" eklendi). Cevap C.

Erzurum Kongresi 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919'da Erzurum'da toplandı. Sadece Doğu Anadolu illerini kapsayan bölgesel kongre.

• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti.
• Mustafa Kemal Paşa Başkan seçildi (8/9 Temmuz istifa sonrası ilk başkanlık).
• Kazım Karabekir Paşa Doğu Cephesi 15. Kolordu komutanı destek verdi.

14 madde:

• Milli sınırlar içinde vatan bölünmez bütündür.
• Manda ve himaye kabul edilemez.
• Hükümet işgal altında ise Geçici Hükümet kurulur.

Önemi: İlk olarak "Milli" kavramı + "Manda kabul edilmez" — Sivas Kongresi'nin temeli. Sivas Kongresi 4-11 Eylül 1919'da tüm yurt çapında toplandı (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti). Cevap D.

TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da Mustafa Kemal Paşa tarafından açıldı.

• Cuma günü, Hacı Bayram Camii'nde Cuma namazı sonrası yürüyüş.
• İttihat ve Terakki Mektebi binasında (sonradan I. Meclis Binası, bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi).
• 16 Mart 1920 İstanbul'un resmî işgali + Meclis-i Mebusan kapatılması sonrası.
• M. Kemal 19 Mart 1920 illere telgraf: "Olağanüstü yetkilerle bir meclis Ankara'da toplanacak."
• İlk Başkan Mustafa Kemal Paşa. Açış konuşması: "Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir."
• Aynı gün BMM Hükümeti kuruldu (İcra Vekilleri Heyeti, M. Kemal başvekil).
• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı (1929'da çocuklara armağan edildi).
• İlk milletvekili sayısı 337. Yasama + Yürütme tek mecliste — Meclis Hükümeti Sistemi.

Cevap B.

Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de Paris yakınında Sevr (Sèvres) kasabasında imzalandı. Osmanlı tarafından Damat Ferit Paşa hükümeti, Padişah VI. Mehmed Vahdettin. 433 madde, Osmanlı'nın paylaşılması haritası.

• Büyük Ermenistan (Doğu Anadolu, Wilson hakemlik).
• Kürdistan (Güneydoğu Anadolu özerklik).
• İzmir + Ege Yunanistan'a (5 yıl sonra plebisit).
• Güney Anadolu Fransa'ya, İstanbul + Boğazlar uluslararası kontrol.
• Ordu 50.700 askerle sınırlandırıldı.
• Türkler için geriye 18 illi küçük bir Anadolu.

"Ölü doğmuş antlaşma": TBMM tanımadı, uygulanmadı. 19 Ağustos 1920 TBMM imzalayanları vatan haini ilan etti. Sevr'in hukuken tasfiyesi Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile gerçekleşti. Misak-ı Milli (28 Ocak 1920) Sevr'in tam zıddı olarak Türk milli sınırlarını ilan etti. Cevap A.

Kazım Karabekir Paşa (1882-1948) Doğu Cephesi 15. Kolordu komutanıdır. Ermenistan ile 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması imzalandı.

• Mondros sonrası tek silahlı kuvvet olarak duran ordu.
• Erzurum Kongresi'nde M. Kemal'e destek.
• Ermeni operasyonları: 28 Eylül 1920 Sarıkamış + 30 Eylül Kağızman + 30 Ekim Kars + 7 Kasım Gümrü.
• Gümrü Antlaşması 3 Aralık 1920: TBMM hükümetinin uluslararası alanda tanınan ilk antlaşması.
• Ermenistan Sevr'den vazgeçti.
• Türkiye'nin doğu sınırı (1921 Moskova ve Kars Antlaşmaları'yla kesinleşti).

Karabekir 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurucu (M. Kemal ile siyasi anlaşmazlık), 1926 İzmir Suikastı sanığı (beraat), 1948'de TBMM Başkanı iken öldü. Doğu Cephesi'nin rahat kapatılması TBMM'ye Batı'ya yoğunlaşma imkânı verdi. Cevap C.

Kahramanmaraş + Gaziantep + Şanlıurfa — Güney Cephesi Fransızlara karşı direniş sembolü 3 şehir.

• Kahraman Maraş (1973): 21 Ocak-12 Şubat 1920 direnişi. Sütçü İmam 31 Ekim 1919 (Fransız askerinin Türk kadınlarının başörtülerini açtırma teşebbüsünde Sütçü İmam tarafından öldürülmesi). 22 gün süren halk direnişi sonrası Fransızlar şehri terk etti.
• Gazi Antep (1921'de M. Kemal "Gazi" verdi): 11 ay süren kuşatma (1 Nisan 1920 - 8 Şubat 1921). Şahin Bey (Mehmet Said) direnişinin kahramanı. 6.317 şehit. TBMM 9 Şubat 1921'de "Gazi" unvanını verdi.
• Şanlı Urfa (1984): 11 Nisan 1920 Urfa'nın Fransızlardan kurtuluşu (Türk milisleri).

Ankara Antlaşması 20 Ekim 1921 (Türkiye-Fransa): Fransa Güney Anadolu'dan çekildi. Hatay sancağı dışarıda bırakıldı (1939'da Türkiye'ye katıldı). Cevap B.

Kuvayı Milliye (Milli Kuvvetler) halkın gönüllü silahlı direniş örgütüdür. 8 Kasım 1920'de feshedildi, düzenli orduya dönüştürüldü.

• İlk olarak 15 Mayıs 1919 İzmir işgali sonrası ortaya çıktı. Hasan Tahsin İzmir gazetecisi Yunan bayrağına ilk kurşun, sonra şehit.
• Komutanları: Demirci Mehmet Efe (Aydın), Çerkez Ethem (Sakarya öncesi), Yörük Ali Efe (Aydın), Ali Çetinkaya (Ayvalık).
• Cephane düzensiz, taktik gerilla.
• Erzurum-Sivas Kongreleri'nde TBMM çatısı altında birleşme.

8 Kasım 1920 düzenli ordu kuruldu:

• Sebep: Çerkez Ethem'in TBMM'ye karşı isyan etmesi (Yeşil Ordu Cemiyeti meselesi).
• İsmet Paşa Batı Cephesi komutanı atandı.
• İlk büyük zaferi I. İnönü 6-10 Ocak 1921.
• Çerkez Ethem 5 Ocak 1921 yenildi, Yunanlara sığındı, hain ilan edildi.

Cevap D.

Moskova Antlaşması 16 Mart 1921 — Sovyet Rusya ile.

• Türkiye delegasyonu: Yusuf Kemal Tengirşenk (Hariciye Vekili), Bekir Sami Bey, Ali Fuat Cebesoy.
• Sovyet: Georgi Çiçerin (Dışişleri Komiseri).
• Batum (Acara) Sovyet'e, Kars-Ardahan-Artvin Türkiye'ye.
• Kapitülasyonlar Türkiye için kaldırıldı.
• Sovyetler Misak-ı Milli'yi tanıyan ilk büyük devlet.

13 Ekim 1921 Kars Antlaşması: Sovyet Ermenistan + Gürcistan + Azerbaycan ile (3 Sovyet Cumhuriyeti) — Moskova'yı tamamladı, doğu sınırı kesinleşti. 2 Ocak 1922 Ankara Antlaşması: Türkiye-Ukrayna. Sovyet desteği: Para, silah, cephane, askerî danışman. 16 Mart 1921 — İstanbul'un resmî işgalinin yıldönümü kasıtlı seçildi. Cevap A.

İstanbul'un resmî işgali 16 Mart 1920'de gerçekleşti — İngiliz, Fransız, İtalyan kuvvetleri.

• Şehzadebaşı Karakolu baskını + Anadolu'ya silah-cephane geçişine engel.
• Meclis-i Mebusan binası kuşatıldı.
• Şehzadebaşı Karakolu baskınında 5 asker şehit.
• 18 Mart 1920 Meclis-i Mebusan kapatıldı (28 Ocak 1920'de Misak-ı Milli'yi kabul ettiği için). 150 milletvekili Malta'ya sürgün (Rauf Orbay dahil).
• M. Kemal Heyet-i Temsiliye olarak 19 Mart 1920 illere telgraf — Ankara'da olağanüstü meclis çağrısı.
• 23 Nisan 1920 TBMM Ankara'da açıldı.

İstanbul Hükümeti vs Ankara Hükümeti — iki başlı yönetim. Vahdettin İstanbul'da, Damat Ferit hükümeti İtilaf'la uyumlu. 24 Mayıs 1920 Şeyhülislam Dürrizade Abdullah M. Kemal'e idam fetvası. 16 Mart 1920 = İstanbul Hükümeti'nin meşruiyetinin sonu, Ankara'nın doğuşunu hızlandıran olay. Cevap B.

I. İnönü Savaşı 6-10 Ocak 1921, İsmet Paşa (1884-1973) Batı Cephesi Komutanı, düzenli ordunun ilk zaferi.

• Eskişehir yakınında İnönü mevkii.
• Yunan Anadolu Ordusu (General Anastasios Papulas) ileri harekat → Türk durdurdu.
• Türk 8.500 asker, Yunan 17.000.

Siyasi sonuçlar:

• 23 Şubat - 12 Mart 1921 Londra Konferansı: İtilaf Türkiye'yi resmen davet etti. TBMM uluslararası tanındı.
• 20 Ocak 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası): Türk tarihinin ilk yazılı anayasası, 23 madde, "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir."
• 12 Mart 1921 İstiklal Marşı: Mehmet Akif Ersoy'un şiiri kabul (706 şiir arasından).
• 31 Mart - 1 Nisan 1921 II. İnönü: Yunanlar tekrar saldırdı, İsmet Paşa daha kesin zafer.

M. Kemal'in II. İnönü telgrafı: "Siz orada yalnız düşmanı değil milletin makus talihini de yendiniz." Cevap D.

Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 (22 gün 22 gece). M. Kemal'e Gazi unvanı + Mareşal rütbesi kazandırdı.

• Sakarya Nehri kenarında, Polatlı yakınında. "Melhame-i Kübra" (Büyük Hamle).
• Yunan ordusu 220.000, Türk 96.000.
• 5 Ağustos 1921 M. Kemal Başkomutanlık yetkisi (3 ay, sonra uzatıldı).
• Meşhur emir: "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. Bu satıh bütün vatandır."
• 5 Ağustos 1921 Tekalif-i Milliye emirleri: 10 maddelik savaş ekonomisi (gıda, giyim, ulaşım, silah katkıları).
• Türk zaferi — Yunan ordusu Sakarya'nın batısına çekildi.
• 19 Eylül 1921 TBMM M. Kemal'e "Gazi" unvanı + "Mareşal" rütbesi verdi.

Tarihî önemi: 1683 II. Viyana'dan beri Avrupa'da Türklerin ilk büyük zaferi (238 yıllık geri çekilmenin sonu). Cevap B.

İstiklal Marşı 12 Mart 1921'de Mehmet Akif Ersoy (1873-1936) tarafından yazıldı. 706 şiir arasından seçildi.

• I. İnönü zaferi sonrası moralin yüksek olduğu dönemde.
• Mehmet Akif önce yarışmaya katılmadı (kazanana 500 lira para ödülü itirazı, "milletten para alınmaz"). Hamdullah Suphi Bey'in ısrarıyla kabul etti.
• Yarışma 21-23 Aralık 1920. 706 şiir geldi.
• Mehmet Akif "Türk Milletine" başlığıyla yazdı.
• 17 Şubat 1921 Sebilürreşat dergisinde yayınlandı.
• 12 Mart 1921 TBMM'de kabul.
• 10 kıta, ilk 2 kıta milli marş olarak okunur.
• Bestecisi: İlk Ali Rıfat Çağatay (1924), sonra Osman Zeki Üngör'ün bestesi 1930'dan resmî.

Mehmet Akif aynı zamanda Burdur Milletvekili (Birinci Meclis 1920-22). "Safahat" şiir kitabı, "Çanakkale Şehitlerine" şiiri. 12 Mart İstiklal Marşı'nın Kabulü ve Mehmet Akif Ersoy'u Anma Günü. Cevap A.

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) 20 Ocak 1921'de TBMM tarafından kabul edildi. Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır.

• I. İnönü zaferi (6-10 Ocak 1921) sonrası 10 gün içinde kabul edildi.
• 23 madde.
• Temel ilke (1. madde): "Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir" (Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir) — Milli Egemenlik.
• Yasama + Yürütme tek mecliste (Meclis Hükümeti Sistemi).
• Padişah-Halife pozisyonu boş bırakıldı.
• Yerel yönetim güçlendirildi (vilayetlere geniş yetki).

1924 Anayasası (Cumhuriyet anayasası, 20 Nisan 1924) ile değiştirildi — "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu" adı korundu. 1937'de 6 Atatürk ilkesi eklendi. 1961 ve 1982 Anayasaları takip etti. 1921 Anayasası kısa, esnek bir devrim anayasasıydı. Cevap C.

Tekalif-i Milliye Emirleri 7-8 Ağustos 1921'de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından yayımlandı. 5 Ağustos 1921 Başkomutanlık yetkisi aldıktan 2 gün sonra. Sakarya Savaşı (23 Ağu - 13 Eyl 1921) öncesi savaş ekonomisi. 10 emir özetle:

• Her ilçede Tekalif-i Milliye Komisyonu kurulacak.
• Halkın elindeki gıda, giyim, taşıma araçları %40 alınacak.
• Tüccar ve esnaftan %40.
• Köylüler atlarını sefere koşacak.
• Silah ve cephane teslim.
• Demiryolu, telgraf, telefon ücretsiz orduya.
• Tahıl ürünlerinin yarısı, et-yağ-peynir-sabun stokları, yağ-tütün-bal %40.
• Halkın elinde her türlü taşıt aracı ordu emrinde.

Tüm halk seferberliği. M. Kemal: "Ordunuz Türk milletinin bütün varlığı ve gözü kulağıdır." Tekalif-i Milliye Sakarya'da muazzam etki yaptı. İstiklal Mahkemeleri uymayanları yargıladı. Cevap B.

Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'de başladı. Başkomutan Mustafa Kemal Paşa Kocatepe'den saldırı emri verdi.

• Afyon'un güneyinde, Akarçay vadisi.
• Tarihî emri: "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!"
• Türk 200.000, Yunan ordusu (General Hatzanestis).
• Sürpriz saldırı — Yunan ordusu kuzeyden bekliyordu, Türkler güneyden Afyon'da saldırdı.
• 30 Ağustos 1922 Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Dumlupınar): Yunan ordusu çembere alındı, imha edildi. Yunan komutan Hatzanestis esir alındı.
• Komutanlar: M. Kemal Başkomutan + Fevzi Çakmak Genelkurmay Başkanı + İsmet Paşa Batı Cephesi + Nurettin Paşa I. Ordu + Yakup Şevki Subaşı II. Ordu.
• 30 Ağustos Zafer Bayramı (1924'te resmî tatil).
• 9 Eylül 1922 İzmir'e giriş. Yunan işgali 3 yıl 4 ay (15 May 1919-9 Eyl 1922) sona erdi.
• İzmir yangını 13-15 Eylül 1922.

Cevap D.

Mudanya Mütarekesi 11 Ekim 1922'de imzalandı. Lozan Konferansı'nın yolunu açtı.

• İngiltere, Fransa, İtalya + Türkiye (TBMM). Yunanistan'ın yokluğunda.
• Türk delege İsmet Paşa (sonradan Lozan baş delegesi).
• 14 Ekim 1922 yürürlüğe girdi.
• 4 madde: Yunanlar Doğu Trakya'yı 15 günde boşaltacak; Boğazlar İtilaf'tan TBMM kontrolüne; İstanbul Türkiye'ye; genel barış antlaşmasına çağrı.

Sonuçlar:

• TBMM hükümetinin uluslararası tanınması.
• Çanakkale Krizi (Lloyd George Türklerle savaşmak istiyordu) önlendi.
• İstanbul Hükümeti Mudanya'ya çağrılmadı — Vahdettin'in meşruiyetinin sonu.
• 1 Kasım 1922 saltanat kaldırıldı.
• 17 Kasım 1922 Vahdettin İngiliz zırhlısı Malaya ile Malta'ya kaçtı.
• 19 Kasım 1922 Abdülmecid Efendi halife seçildi (saltanat yok).
• 20 Kasım 1922 Lozan Konferansı başladı.

Cevap A.

Saltanat 1 Kasım 1922'de TBMM tarafından kaldırıldı.

• TBMM'de 308 üye katılımıyla 1 oylamada 1 ret.
• Sebebi: Mudanya Mütarekesi (11 Ekim 1922) sonrası Lozan Konferansı için Vahdettin İstanbul Hükümeti'nin de Türkiye'yi temsil etmek istemesi → iki başlı temsil sorunu.
• M. Kemal: "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir."
• 622 yıllık (1300-1922) Osmanlı Hanedanı'nın saltanatı sona erdi.

Vahdettin'in kaçışı:

• 16/17 Kasım 1922 Vahdettin İstanbul'dan kaçtı.
• İngiliz zırhlısı Malaya ile Boğaz'dan Malta'ya.
• "Hayatımı tehlikede gördüğüm için" mektubu.
• TBMM "Vatan Haini" ilan etti.
• Hicaz'a sonra İtalya San Remo'ya yerleşti, 16 Mayıs 1926'da öldü.

19 Kasım 1922 Abdülmecid Efendi halife seçildi (saltanat yok). 1.5 yıl sürdü. 3 Mart 1924 halifelik kaldırıldı. Cevap D.

Lozan Barış Antlaşması 24 Temmuz 1923'te İsviçre Lozan'da imzalandı. Türk baş delegesi İsmet Paşa (İsmet İnönü).

• 20 Kasım 1922 - 4 Şubat 1923 (1. dönem) → 23 Nisan - 24 Temmuz 1923 (2. dönem). 8 ay süren konferans.
• Diğer Türk üyeler: Rıza Nur (Sıhhiye), Hasan Bey (İktisat).
• İngiltere George Curzon, Yunanistan Venizelos.

Kazanımlar:

• Bağımsız Türkiye (Sevr'in tasfiyesi).
• Misak-ı Milli sınırlarına büyük ölçüde uyum (Hatay + Musul + Batum hariç).
• Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı.
• Azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı.
• Lozan Mübadelesi: Türk Müslümanlar Yunanistan'dan, Yunan Ortodokslar Türkiye'den karşılıklı göç (İstanbul Rumları + Batı Trakya Türkleri hariç).
• Dış borçlar Düyun-i Umumiye sona.

Tartışmalı: Musul 1926'ya bırakıldı (sonra İngiltere'ye), Hatay 1939'da çözüldü, Boğazlar 1936 Montrö'ye. Lozan = Türkiye Cumhuriyeti'nin tapusu. 23 Ağustos 1923 TBMM Lozan'ı onayladı. Cevap C.

YANLIŞ olan A şıkkıdır. Mustafa Kemal Paşa Samsun'a 19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi olarak çıktı (3. Ordu değil; sonradan 3. Ordu Müfettişi olarak değiştirildi ama atama 9. Ordu Müfettişliği'ne yapılmıştı). Bandırma vapuru ile (doğru), Padişah Vahdettin tarafından atandı (doğru). Diğer şıklar (B, C, D) hepsi DOĞRU. Cevap A (yanlış olan).