Türkiye nüfusu 1927'de 13.6 milyon, 2024'te ~85 milyon — yaklaşık 6 katına çıktı. Şehirleşme: %24'ten %93'e. Marmara en yoğun (~351 kişi/km²), Doğu Anadolu en seyrek (~50 kişi/km²).
Türkiye'de ilk nüfus sayımı 28 Ekim 1927'de yapıldı — Cumhuriyet'in 4. yılında. Nüfus 13.648.270 kişi. 1990'a kadar her 5 yılda bir sayım yapıldı (2. sayım 1935 → her 5 yıl 1990'a kadar). 2000 yılında son geleneksel sayım yapıldı. 1 Şubat 2007'den itibaren ADNKS (Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi) başladı — TÜİK her yıl verileri elektronik adres kayıtlarından alır. Bugünkü nüfus ~85 milyon (2025 TÜİK verisine göre 86.1 milyon). 100 yılda nüfus ~6 kat arttı. Doğal nüfus artış hızı 1960'larda binde 25-30 civarındayken bugün binde 5-7'ye düşmüştür (azalan eğilim).
(1) GENÇ NÜFUS — ama yaşlanmaya başlıyor. Medyan yaş 33-34 (Avrupa 43, Japonya 49). 0-14 yaş ~%22, 65+ yaş ~%10. 30 yıl önce 0-14 yaş ~%40'tı.
(2) ARTAN OKUMA-YAZMA. 1927'de %10, 2024'te %97+ (özellikle kadınlarda büyük ilerleme).
(3) KENTLEŞMİŞ NÜFUS. 1927'de %24 kentli idi, 2024'te %93. Türkiye'nin en hızlı yapısal değişimi.
(4) YOĞUNLUK 110 kişi/km². Dünya ortalaması ~58. Türkiye dünya ortalamasının 2 katı yoğun.
(5) DEMOGRAFİK GEÇİŞ TAMAMLANIYOR. Yüksek doğum/ölüm → düşük doğum/ölüm geçişinin son aşaması.
Türkiye'de nüfus eşit dağılmamıştır. Bazı bölgeler çok yoğun, bazıları çok seyrek nüfusludur. Nüfus dağılımını etkileyen 5 faktör:
| Faktör | Etki |
|---|---|
| YER ŞEKİLLERİ | Düz alanlar yoğun (Marmara, Çukurova). Dağlık alanlar seyrek (Doğu Anadolu). |
| İKLİM | Ilıman iklim çekici. Kıyı bölgeleri ılıman → yoğun. Doğu Anadolu sert iklim → seyrek. |
| SU KAYNAKLARI | Akarsu boyu, deniz kıyısı, göl çevresi yoğun. Kurak iç bölgeler seyrek. |
| SANAYİ-EKONOMİ | İş imkânı çok bölge → göç alır → yoğunlaşır. Marmara, Adana, İzmir. |
| ULAŞIM | Yol-liman-havaalanı yoğun olan yerler kalabalıklaşır. Anadolu otoyolu boyunca. |
| Bölge | Yoğunluk · Detay |
|---|---|
| MARMARA ★ | ~351 kişi/km² · EN YOĞUN. İstanbul + Bursa + Kocaeli + Tekirdağ. Sanayi, ticaret, hizmet. Türkiye nüfusunun ~%30'u (~26 milyon). |
| EGE | ~115 kişi/km² · İzmir, Manisa, Aydın, Denizli. İklim + sanayi + tarım çekici. |
| AKDENİZ | ~96 kişi/km² · Adana, Mersin, Antalya, Hatay. Sera tarımı + turizm + sanayi. |
| İÇ ANADOLU | ~78 kişi/km² · Ankara çekirdek, kırsalda seyrek. Tahıl tarımı + yönetim. |
| KARADENİZ | ~68 kişi/km² · Kırsalda dağınık (yer şekilleri), kıyıda yoğun. Çay-fındık-tütün. |
| GÜNEYDOĞU ANADOLU | ~60 kişi/km² · Şanlıurfa, Diyarbakır, Gaziantep. Yüksek doğum oranı. |
| DOĞU ANADOLU ★ | ~50 kişi/km² · EN SEYREK. Yüksek dağlık + sert iklim + ekonomik geri kalmışlık. Erzurum, Van, Ağrı. |
| Sıra | İl · Nüfus |
|---|---|
| 1 | İstanbul ~15.7 milyon · Türkiye nüfusunun ~%18'i. Türkiye'nin en kalabalık ili. Avrupa'nın en kalabalık şehri. |
| 2 | Ankara ~5.8 milyon · Başkent. Yönetim, üniversite, savunma sanayi. |
| 3 | İzmir ~4.5 milyon · Türkiye'nin 3. büyük şehri. Ege ekonomik merkezi, liman. |
| 4 | Bursa ~3.2 milyon · Otomotiv + tekstil sanayi. Marmara'nın ikinci merkezi. |
| 5 | Antalya ~2.8 milyon · Turizm. Yıllık ziyaretçi 16+ milyon. |
Türkiye 20. yüzyılda en hızlı kentleşen ülkelerden biridir. 1927'de %24 kentli, 2024'te ~%93 kentli — neredeyse tersine döndü. Bu değişim 3 ana fazda gerçekleşti:
| Dönem | Detay |
|---|---|
| 1927-1950 · YAVAŞ | Cumhuriyet'in ilk dönemi. Tarım toplumu. Kentleşme oranı %24 → %25. Sanayi yetersiz, kırsal nüfus dominant. |
| 1950-1980 · HIZLI | Kırsaldan kente göç patlaması. DP dönemi tarım makineleşmesi (traktör), iş gücü kente. %25 → %44. Gecekondu olgusu başladı. |
| 1980-2024 · ÇOK HIZLI | Sanayileşme + güneydoğu zorunlu göç. Büyükşehir sayısı arttı. %44 → %93. 2012 6360 sayılı kanun: büyükşehirlerin sınırı il sınırlarına genişletildi — bu da kentleşme oranını yapay olarak artırdı. |
| Tip | Faktörler |
|---|---|
| İTİCİ FAKTÖRLER | Kırsalı terk ettiren. Tarım makineleşmesi (traktör emek azalttı), arazinin miras yoluyla küçülmesi, eğitim/sağlık yetersizliği, terör (1990'lar Doğu-Güneydoğu). |
| ÇEKİCİ FAKTÖRLER | Kente çeken. İş imkânı (sanayi, hizmet), eğitim (üniversite), sağlık, sosyal hayat, alt yapı. |
(1) Konut yetersizliği — gecekondulaşma: Hızlı göç → planlanmamış konut → gecekondu (60-90'larda yoğun). Bugün TOKİ ile dönüşüm. (2) Altyapı eksiklikleri: Su, kanalizasyon, ulaşım, çöp toplama. (3) Çevre kirliliği: Hava, su, gürültü kirliliği. (4) İşsizlik: Niteliksiz iş gücü kente göç eder ama iş bulamaz. (5) Sosyal sorunlar: Kentle uyum problemi, kuşak çatışması. (6) Kentsel dönüşüm: Eski yapılar deprem riski → yeniden inşa (İstanbul, İzmir, Adana).
30 Ocak 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi. Lozan görüşmeleri sırasında imzalandı. Yunanistan'daki Türkler (Müslüman ahali) Türkiye'ye, Türkiye'deki Rumlar (Ortodoks Hristiyan) Yunanistan'a gönderildi. İstisnalar: İstanbul Rumları kaldı (Patrikhane korundu), Batı Trakya Türkleri kaldı (Yunanistan). Sayılar: ~1.2 milyon Rum Yunanistan'a, ~400.000 Türk Türkiye'ye geçti. Yerleşim: Türkler Karadeniz, Marmara, Ege ve İç Anadolu kıyılarına; tütün-ipek-zeytin tarımı yapan bölgelere.
| Yıl | Göç |
|---|---|
| 1877-78 | 93 Harbi (Osmanlı-Rus Savaşı) sonrası Balkan-Kafkasya Türkleri Anadolu'ya. Önemli demografik etki. |
| 1923 | Lozan Mübadelesi · ~400.000 kişi Türkiye'ye, ~1.2 milyon Yunanistan'a. |
| 1934 | İskan Kanunu çıktı, dış Türklerin Türkiye'ye yerleşimi düzenlendi. |
| 1944-1953 | Türkiye'den Almanya'ya iş gücü göçü hazırlığı (Bulgaristan'dan Türk göçleri). |
| 1961 | Türkiye'den Almanya'ya işçi göçü antlaşması. "Misafir işçi" dönemi başladı. Toplam 870.000+ kişi gönderildi (1973'te durdu). Bugün Almanya'da ~3 milyon Türk kökenli yaşar. |
| 1989 | Bulgaristan'dan zorla göç ettirilen Türkler (Jivkov rejimi). ~310.000 kişi Türkiye'ye geldi. |
| 1991-92 | Körfez Savaşı sonrası Iraklı Kürt göçü. Türkiye sınırına ~500.000 kişi. |
| 2011-2024 | Suriye iç savaşı · Türkiye'ye ~3.5-4 milyon Suriyeli geldi (en büyük). Hatay, Şanlıurfa, Gaziantep, İstanbul. |
| Tip | Detay |
|---|---|
| KÖYDEN KENTE | 1950'lerden itibaren ana göç akımı. Doğu-Güneydoğu → Batı (Marmara, Ege, Akdeniz). |
| KENTTEN KENTE | İş için büyük şehirlere. Anadolu kentlerinden İstanbul-Ankara-İzmir'e. |
| MEVSİMLİK GÖÇ | Tarım iş gücü için. Şanlıurfa-Mardin'den Çukurova pamuk hasadına. Karadeniz fındık hasadına. Yayla göçleri. |
| BEYİN GÖÇÜ | Yurt dışına eğitimli iş gücü göçü. ABD, Almanya, İngiltere yönüne. |
| ZORUNLU GÖÇ | 1990'lar Doğu-Güneydoğu'da terör ortamı, köy boşaltma. Batıya göç. |
Türkiye'de yerleşmeler 2 ana grupta incelenir: kır yerleşmeleri ve kent (şehir) yerleşmeleri. Doku açısından toplu ve dağınık olarak da sınıflandırılır.
Evler birbirine yakın, sıkışık. Düz alanlarda, su kaynağı çevresinde. Tarım ve hayvancılık birlikte. İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu ovaları.
Evler birbirinden uzak, parça parça. Engebeli arazi + bol su + bol bahçe tarımı. Karadeniz Bölgesi tipik. Kayın-fındık-çay tarımı için her aile kendi alanında.
Köy: sürekli ve tarım yerleşmesi. Mezra: köyün uzağında küçük yerleşim. Oba: göçer çadır yerleşimi. Yayla: mevsimlik yüksek yer yerleşimi (yaz).
Tarım dışı faaliyetlerin baskın olduğu yerleşim. Türkiye'de 10.000 ve üzeri nüfuslu yerleşim "şehir" sayılır. Sanayi, ticaret, hizmet, yönetim merkezleri.
Çevresindeki tarım ürünlerinin ticaret merkezi.
Konya, Şanlıurfa, AdanaSanayi işletmelerinin yoğunlaştığı kentler.
Bursa, Kocaeli, Gaziantep, KayseriDeniz ticareti merkezi.
İstanbul, İzmir, Mersin, SamsunTurizmin baskın faaliyet olduğu kentler.
Antalya, Muğla, Nevşehir, ÇanakkaleDevlet yönetimi merkezi.
Ankara (başkent)Maden çıkarma ve işleme merkezleri.
Zonguldak (kömür), Soma (linyit), KarabükEğitim ön plana çıkmış kentler.
Eskişehir, Konya, Trabzon, ErzurumTarihi ve dini turizm merkezi.
Konya (Mevlana), Şanlıurfa (Hz.İbrahim), BursaYanlış: "Türkiye'nin nüfusu 50 milyon" veya "100 milyon".
Doğru: Türkiye'nin nüfusu ~86 milyon (2025). 1927'de 13.6 milyondu, 100 yılda ~6 katına çıktı. Yıllık artış ~%0.7 (azalan eğilim — 1960'larda %3'tü). Doğal nüfus artış hızı binde 5-7 (Avrupa seviyesine yaklaştı). Türkiye dünyada nüfus sayısı bakımından 17. büyük ülke'dir. Avrupa kıtasında Rusya'dan sonra 2. (Almanya 84M, Türkiye 85M ile yakın).
Yanlış: "Karadeniz yağışlı ve verimli olduğu için Türkiye'nin en yoğun bölgesi olmalı."
Doğru: Karadeniz Bölgesi ortalama yoğunluğu ~68 kişi/km² — Marmara'dan (~351) çok daha az. Sebep: Yer şekilleri çok engebeli, dağlık. Karadeniz Dağları kıyıdan hemen yükselir, düz tarım alanı çok az. Dağınık yerleşim baskın (her aile kendi bahçe-tarla parçasında). Sadece kıyı şeridi yoğun (Trabzon, Samsun). Marmara düz arazi + ılıman iklim + sanayi üçlüsüyle 5 kat daha yoğundur.
Yanlış: "Lozan Mübadelesi'nde Bulgaristan ile Türkiye arasında nüfus değişimi yapıldı."
Doğru: Lozan Mübadelesi (30 Ocak 1923) — Türkiye ve Yunanistan arasındadır. Yunanistan'daki Türkler (Müslümanlar) Türkiye'ye, Türkiye'deki Rumlar (Ortodoks Hristiyanlar) Yunanistan'a gönderildi. Sayılar: ~1.2 milyon Rum Yunanistan'a, ~400.000 Türk Türkiye'ye. İstisnalar: İstanbul Rumları (Patrikhane korundu) + Batı Trakya Türkleri. Bulgaristan göçleri ayrı: 1989'da Jivkov rejimi 310.000 Türk'ü Türkiye'ye sürdü.
Yanlış: "Karadeniz'de toplu yerleşim, İç Anadolu'da dağınık yerleşim baskındır."
Doğru: TAM TERSİ. Karadeniz'de DAĞINIK yerleşim baskındır — engebeli arazi + bol su + bahçe tarımı (her aile kendi parçasında, evler birbirinden uzak). İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu'da TOPLU yerleşim baskındır — düz arazi + su yetersizliği (suyu olan yere toplanma). Toplu = sıkışık evler. Dağınık = uzak ve parça parça. Akdeniz, Ege karma (kıyı toplu, dağ içi dağınık).
1927 ilk sayım (13.6 milyon). 2024 ~85 milyon. Şehirleşme %24 → %93. ADNKS (2007). Nüfus yoğunluğu ~110 kişi/km².
EN YOĞUN: Marmara (~351 kişi/km²). EN SEYREK: Doğu Anadolu (~50). En kalabalık il: İstanbul ~15.7M. Sanayi+iklim+yer şekilleri etkili.
Lozan Mübadelesi (30 Ocak 1923): TR-Yunanistan. ~400K Türk geldi, 1.2M Rum gitti. Suriye göçü 2011-2024 ~3.5-4M.
Toplu (İç Anadolu, Güneydoğu) vs Dağınık (Karadeniz). Köy-mezra-oba-yayla. 8 şehir fonksiyonu (sanayi, liman, turizm, başkent...).