Türkiye sanayisi 1923 İzmir İktisat Kongresi'nden bugüne dönüştü. Otomotiv-tekstil-savunma ihracat lideri. Madencilik: BOR'da dünya 1. (rezervlerin %72'si TR'de). Akkuyu nükleer 2024 devrede.
Cumhuriyet döneminde Türkiye sanayisi 3 ana evreden geçti: (1) Liberal dönem (1923-1932) — özel sektör teşviki, (2) Devletçilik dönemi (1933-1950) — KİT'ler ve planlı sanayileşme, (3) Karma ekonomi (1950+) — özel sektör + devlet birlikte, ve sonra (4) 1980 sonrası özelleştirme. Bugün Türkiye dünyanın 18-20. büyük ekonomisi, sanayi GSYH'nın ~%20'sini, hizmet ~%55-60'ını, tarım ~%5-6'sını oluşturur.
(1) GSYH PAYI: Sanayi ~%20, hizmet ~%55-60, tarım ~%5-6.
(2) İSTİHDAM: Sanayi ~%20, hizmet ~%65, tarım ~%15.
(3) İHRACAT: Türkiye'nin ihracatının %95'i sanayi mallarıdır. Otomotiv, makine, tekstil, demir-çelik, kimyasal en önde.
(4) DAĞILIM: Sanayi Marmara'da yoğun (~%50). İstanbul, Bursa, Kocaeli, İzmir, Ankara başta. Anadolu kaplanları (Gaziantep, Kayseri, Konya, Denizli) yükseldi.
(5) TEKNOLOJİ: Yüksek teknoloji ihracat oranı düşük (~%4-5). Otomotiv ve savunma sanayinde (TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN) ileri seviye.
Türkiye'nin en eski ve en büyük sanayi kollarından. Pamuk üretimi temeli. Türkiye dünya tekstil ihracatında 5-6. sıra. İhracatın ~%15'i tekstil-konfeksiyon.
İstanbul · Bursa · Denizli · Adana · GaziantepTürkiye Avrupa'nın 4. büyük otomotiv üreticisi. Yıllık ~1.5 milyon araç. Otomotiv ihracat geliri: yıllık ~30 milyar dolar. 2024 TOGG (yerli elektrikli araç) Bursa.
Bursa · Kocaeli · Sakarya · İzmitİlk fabrika Karabük 1939. Diğerleri Ereğli (Zonguldak, 1965) ve İskenderun (Hatay, 1975). Türkiye dünyanın 8. çelik üreticisi, Avrupa'nın 2. büyüğü.
Karabük · Ereğli · İskenderunTarım ürünlerini işler: un, bisküvi, makarna, şeker, salça, süt, et, fındık. Konya un, Eskişehir bisküvi, Bursa konserve, Aydın incir-zeytin.
Konya · Eskişehir · İzmir · BursaTürkiye Avrupa'nın en büyük beyaz eşya üreticisi (Arçelik, Vestel). Beyaz eşya ihracat: İstanbul (Arçelik), Manisa (Vestel), Eskişehir.
İstanbul · Manisa · Eskişehir · İzmirPetrol rafinerisi: İzmit-Aliağa-İzmir-Mersin-Kırıkkale. Petkim (Aliağa) en büyük petrokimya. Boya, deterjan, ilaç, gübre üretimi.
Aliağa · İzmit · KırıkkaleHızlı büyüyor. TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN, HAVELSAN, BAYKAR, STM. Bayraktar TB2/Akıncı SİHA dünyada tanındı. İhracat 5+ milyar dolar.
Ankara · İstanbul · EskişehirTürkiye Avrupa'nın en büyük çimento üreticisi. Şişecam dünyada ilk 3 cam üreticisinden. Çimento ihracatı: Ortadoğu ve Afrika.
İstanbul · Eskişehir · Mersin| Şehir | Sanayi Profili |
|---|---|
| İSTANBUL ★ | Türkiye sanayisinin %25-30'u. Tekstil, otomotiv yan, gıda, beyaz eşya, kimya, ilaç. Asya ve Avrupa yakası organize sanayi bölgeleri (OSB). |
| KOCAELİ-İZMİT | Türkiye'nin sanayi başkenti. Otomotiv (Ford, Hyundai), petrokimya (Tüpraş İzmit), demir-çelik. Gebze OSB. |
| BURSA | Otomotiv ve tekstil merkezi. Tofaş (Fiat), Renault, Karsan. TOGG (yerli elektrikli, 2022). Tekstil-hazır giyim. |
| İZMİR-ALİAĞA | Petrokimya (Petkim, Tüpraş Aliağa), demir-çelik, tekstil. Ege ihracat limanı. |
| GAZİANTEP ★ | "Anadolu'nun kaplanı." Halı (Türkiye'nin %80'i), tekstil, makine, gıda. GAP'tan beslenir. |
| KAYSERİ | Mobilya (Türkiye'nin %50'si), tekstil, savunma. Anadolu kaplanı. |
| KONYA | Tarım makinaları, otomotiv yan sanayi, gıda (un, helva). Tahıl ambarı + sanayi. |
| DENİZLİ | Tekstil (havlu, çorap), mermer, ev tekstili. Avrupa'ya ihracat. |
| ANKARA | Savunma sanayi merkezi (TUSAŞ, ROKETSAN), makine, gıda, ilaç. |
Bir bölgenin sanayileşmesi 7 ana faktöre bağlıdır: (1) Hammadde: Sanayi hammaddeye yakın yerleşir. Şeker fabrikası tarlaya yakın. (2) Enerji: HES, kömür, doğalgaz yakını. (3) Su: Tekstil, kimya, demir-çelik bol su ister. (4) Ulaşım: Otoyol, liman, demiryolu. (5) Pazar: Tüketici yakını (gıda). (6) İş gücü: Vasıflı ve vasıfsız. (7) Sermaye: Banka, devlet teşviki, OSB. Marmara tüm faktörlere sahip olduğu için Türkiye'nin sanayi merkezi.
Türkiye maden çeşitliliği bakımından zengindir. ~50 farklı maden çıkarılır. Madencilik GSYH'nın ~%1'i ama ihracatta önemli (özellikle bor, mermer). MTA (Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, 1935) arama-değerlendirme yapar. Etibank/Eti Maden bor ve büyük madenlerin işletmecisi.
| Maden | Bölge ve Detay |
|---|---|
| BOR ★ | Türkiye dünya 1.'si — rezervlerin ~%72'si. Eskişehir (Kırka), Kütahya (Emet), Bursa (Kestelek), Balıkesir (Bigadiç). Eti Maden tek üretici. Cam, seramik, deterjan, ilaç, nükleer sanayinde. Stratejik öneme sahip. |
| TAŞKÖMÜRÜ | Sadece Zonguldak Havzası (Zonguldak-Bartın-Karabük-Ereğli). 1848'den beri çıkarılır. Yetersiz, ithalat var. Karabük-Ereğli demir-çelik fabrikalarına gider. |
| LİNYİT (Esmer Kömür) | Türkiye'de geniş yayılış. Soma (Manisa), Tunçbilek (Kütahya), Afşin-Elbistan (Maraş), Sivas, Çayırhan (Ankara). Termik santrallerde elektrik üretimi. |
| DEMİR | Sivas (Divriği) — Türkiye'nin en büyük demir madeni. Malatya (Hekimhan), Kayseri (Hasançelebi), Bingöl, Adana. Karabük-Ereğli-İskenderun fabrikalarına. |
| BAKIR | Artvin (Murgul) — Türkiye'nin en büyük bakır madeni. Kastamonu (Küre), Elazığ (Maden), Rize (Çayeli). Tel-kablo sanayinde. |
| KROM ★ | Elazığ (Guleman), Bursa (Orhaneli), Hatay (İskenderun), Muğla (Fethiye). Türkiye dünya 5. krom üreticisi. Ferro-krom-Antalya, Etikrom-Elazığ tesisleri. |
| BOKSİT (Alüminyum) | Seydişehir (Konya) — Türkiye'nin tek alüminyum üreticisi. Etialüminyum tesisi. Boksit Antalya, Adana, Maraş. |
| ALTIN | Bergama (İzmir), Kütahya, Eskişehir, Sivas, Kayseri. Yıllık ~30-40 ton altın üretimi. 1990'larda başladı. |
| DOĞALGAZ ★ | Karadeniz Sakarya Gaz Sahası 2020'de keşfedildi. İlk üretim 20 Nisan 2023. Türkiye'nin enerji bağımsızlığı için kritik. |
| PETROL | Batman, Adıyaman, Diyarbakır. Yıllık üretim Türkiye ihtiyacının ~%6-7'si. Büyük çoğunluğu ithal (Rusya, Irak, İran). |
Türkiye enerji ithalatçısı bir ülkedir. Enerji ihtiyacının ~%70'i ithaldir (özellikle petrol ve doğalgaz). Bu nedenle yenilenebilir enerji ve nükleer enerji büyük önem taşır. Türkiye'nin yıllık elektrik üretimi ~330 milyar kWh.
~%22 · İthal (Rusya, Azerbaycan, İran, Kuzey Irak)
~%35 · Yerli linyit + ithal taş kömürü · Termik santraller
~%20-25 · GAP barajları + Karadeniz HES'leri
~%10 · Çanakkale-Balıkesir-İzmir kıyıları
~%5-7 · Konya-Karaman-Şanlıurfa-Niğde
~%2 · Denizli, Aydın, Manisa
| Tesis | Detay |
|---|---|
| ATATÜRK BARAJI ★ | 1992 · Türkiye'nin en büyük barajı. Şanlıurfa-Adıyaman, Fırat üzerinde. GAP'ın merkezi. 8 türbin, 2.405 MW kapasite. |
| KEBAN BARAJI | 1974 · Elazığ, Fırat üzerinde. Türkiye'nin 2. büyük barajı. 1.330 MW. |
| KARAKAYA BARAJI | 1987 · Diyarbakır-Malatya, Fırat. 1.800 MW. |
| ILISU BARAJI | 2020 · Mardin-Şırnak, Dicle. 1.200 MW. Hasankeyf'in sular altında kalmasıyla tartışmalı. |
| AKKUYU NÜKLEER ★ | Türkiye'nin ilk nükleer santrali. Mersin-Akkuyu. Rus Rosatom inşa. 4 reaktör, 4.800 MW. 1. reaktör 2024 sonu / 2025 elektrik üretimine başladı. Türkiye'nin enerji bağımlılığını azaltacak. |
| SİNOP NÜKLEER | Planlanan 2. nükleer santral. 2023 itibarıyla beklemede. |
| SOMA TERMİK | Manisa, linyit. Türkiye'nin önemli termik santrallerinden. |
| AFŞİN-ELBİSTAN | Kahramanmaraş, linyit. Türkiye'nin en büyük linyit havzası, 2 termik santral. |
Türkiye enerji geçiş ülkesi (energy transit hub) olarak stratejik konumdadır. Doğu'dan (Rusya, Hazar, İran, Irak) Batı'ya (Avrupa) enerji nakli için boru hatları geçer.
| Hat | Detay |
|---|---|
| BTC ★ | Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (2006). Azerbaycan Hazar petrolünü Akdeniz'e (Ceyhan, Adana) taşır. 1.768 km. Ceyhan terminali Türkiye'nin en önemli petrol limanı. |
| TANAP ★ | Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (2018). Azerbaycan Şah Deniz gazını TR üzerinden Avrupa'ya. 1.850 km. TAP (Trans Adriyatik) ile birleşip Yunanistan-İtalya'ya. |
| TÜRKAKIM | 2020. Rus doğalgazını Karadeniz altından Türkiye'ye + Avrupa'ya. 4 hat. Mavi Akım'ın devamı. |
| MAVİ AKIM | 2003 · Rus gazı Karadeniz altından Türkiye'ye. Samsun. |
| IRAK-CEYHAN | 1976/77 · Kerkük-Ceyhan petrol boru hattı. Bugünlerde aktif değil. |
Yanlış: "Türkiye petrol veya doğalgaz konusunda dünya lideridir."
Doğru: Türkiye PETROL ve DOĞALGAZ konusunda zayıftır — petrol ihtiyacının %93'ü, doğalgaz ihtiyacının %99'u ithaldir. Türkiye BOR konusunda dünya 1.'sidir — dünya rezervlerinin ~%72'si Türkiye'de, dünya üretiminin ~%50-60'ı Türkiye'den. Bor sahaları: Eskişehir-Kırka (en büyük), Kütahya-Emet, Bursa-Kestelek, Balıkesir-Bigadiç. Eti Maden tek üretici (devlet tekeli). Bor cam, seramik, deterjan, ilaç, nükleer sanayinde stratejik mineral.
Yanlış: "Türkiye'de hem taşkömürü hem linyit her bölgede çıkarılır."
Doğru: İkisi farklı kömürler ve farklı yerlerden çıkarılır. TAŞKÖMÜRÜ (yüksek kalite, koklaşabilir): SADECE ZONGULDAK HAVZASI — Zonguldak, Bartın, Karabük, Ereğli. 1848'den beri. Türkiye'nin tek taşkömürü kaynağı, yetersiz, demir-çelik için ithalat var. LİNYİT (esmer kömür, düşük kalite): Türkiye'de geniş yayılış — Soma (Manisa), Tunçbilek (Kütahya), Afşin-Elbistan (Maraş, en büyük linyit havzası), Sivas, Çayırhan (Ankara). Linyit termik santrallerde elektrik üretimi için kullanılır. Taşkömürü demir-çelik fabrikalarında.
Yanlış: "Akkuyu nükleer santrali Sinop'ta ve Türk şirketi tarafından yapıldı."
Doğru: Akkuyu Nükleer Santrali Mersin-Gülnar-Akkuyu mevkiindedir. Akdeniz kıyısında. Yapımcı: Rosatom (Rus devlet şirketi) — "Yap-Sahip Ol-İşlet" (BOO) modeli, santralin sahibi Rosatom, Türkiye sadece elektrik satın alır. Reaktörler: 4 adet VVER-1200 (Rus tipi), her biri 1.200 MW, toplam 4.800 MW. İlk reaktör 2024 sonu/2025 başında elektrik üretimine başladı. Sinop'ta planlanan 2. nükleer santraldir — 2023 itibarıyla beklemededir. Türkiye'nin ilk nükleer santrali = Akkuyu.
Yanlış: "Otomotiv İstanbul'da, savunma sanayisi Bursa'da, halı Konya'dadır."
Doğru: OTOMOTİV: BURSA + KOCAELİ (Tofaş Fiat, Renault, Karsan, Ford, Hyundai). 2022 TOGG (yerli elektrikli) Bursa. SAVUNMA SANAYİSİ: ANKARA (TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN, HAVELSAN). HALI: GAZİANTEP (Türkiye halı üretiminin %80'i). MOBİLYA: KAYSERİ (Türkiye'nin %50'si). TEKSTİL: BURSA + DENİZLİ + GAZİANTEP. BEYAZ EŞYA: İSTANBUL (Arçelik) + MANİSA (Vestel). DEMİR-ÇELİK: KARABÜK + EREĞLİ + İSKENDERUN. PETROKİMYA: ALİAĞA (Petkim) + İZMİT (Tüpraş). İSTANBUL en geniş çeşitlilik: tekstil, otomotiv yan, gıda, beyaz eşya, kimya, ilaç.
Otomotiv: Bursa-Kocaeli. Halı: Gaziantep. Mobilya: Kayseri. Demir-çelik: Karabük-Ereğli-İskenderun. Savunma: Ankara. Petrokimya: Aliağa-İzmit.
BOR dünya 1. (rezervlerin %72'si). Mermer ilk 5. Krom 5. Taşkömürü sadece Zonguldak. Linyit Soma-Tunçbilek-Afşin Elbistan.
Kömür %35 + Doğalgaz %22 + HES %20-25 + Rüzgâr %10 + Güneş %5-7 + Nükleer (Akkuyu 2024). Atatürk Barajı en büyük (1992).
BTC (2006, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol). TANAP (2018, Azerbaycan-TR-Avrupa doğalgaz). TürkAkım (2020 Rus gaz). Karadeniz Sakarya gaz keşfi 2020.