Amerika Kıtaları ✓

Genel Kültür Dünya Coğrafyası Bölüm 3 · Ders 3.3 Bölgeler ve Ülkeler

Bölüm 3 · Amerika Kıtaları

Amerika Kıtaları

Kuzey Amerika (24.2M km²) + Güney Amerika (17.8M km²) = 42M km². ABD dünyanın 1. ekonomisi (28T$), Brezilya Latin Amerika 1. (215M nüfus, Portekizce). Andlar en uzun dağ sırası (7.000 km), Amazon en bol sulu nehir (%20 dünya nehir suyu).

İki Amerika ✓

★ Amerika Kıtaları

Amerika Genel Bakış 2 ayrı kıta · Panama Kanalı (1914) ile ayrılır

K. AMERİKA

24.2 milyon km² (3. kıta)

G. AMERİKA

17.8 milyon km² (4. kıta)

TOPLAM NÜFUS

~1 milyar (%13 dünya)

ÜLKE SAYISI

35 ülke (BM tanır)

Tarihi keşif: Kristof Kolomb (Cristóbal Colón) 12 Ekim 1492'de Karayipler'e ulaştı (Bahamalar). Yeni dünya keşfi - aslında Kuzey Asya'dan göçen Yerlilere (Native Americans, ~15.000 yıl önce Bering Boğazı) "ait" topraklardı. Amerigo Vespucci'nin adından "Amerika".
3 ana bölge:
- Kuzey Amerika: Kanada, ABD, Meksika, Karayipler, Orta Amerika
- Latin Amerika: Meksika'dan güneye - İspanyol-Portekiz dilli (Brezilya hariç İspanyolca)
- Güney Amerika: 12 ülke + Fransız Guyana
Coğrafi özellikler:
- Batıda Kayalık-Andlar dağ sistemleri (Pasifik kıyısı boyunca)
- Doğuda alçak ovalar, eski aşınmış dağlar (Appalaş, Brezilya)
- Geniş düz alanlar: Great Plains (ABD-Kanada), Pampa (Arjantin), Amazon Ovası
- Çevredeki büyük denizler/körfezler: Karayip Denizi, Meksika Körfezi, Hudson Körfezi
- Pasifik Ateş Çemberi'nde (deprem-volkan)
İklim çeşitliliği:
- Kutup (Grönland, Kanada kuzeyi, Alaska)
- Soğuk karasal (Kanada, ABD kuzeyi)
- Ilıman karasal (ABD orta)
- Akdeniz (ABD batı kıyısı - Kaliforniya)
- Tropikal yağmur ormanı (Amazon, Orta Amerika, Karayipler)
- Çöl (Atacama - dünyanın en kurak yeri, Death Valley)
- Pampa - ılıman çayır (Arjantin)
Diller: İngilizce (ABD, Kanada), İspanyolca (Latin Amerika çoğu), Portekizce (Brezilya), Fransızca (Quebec, Haiti, Fransız Guyana), Hollandaca (Surinam), Yerli diller (Maya, Quechua, Guarani).
Sömürge geçmişi:
- İngiliz: ABD, Kanada, Karayipler bir kısmı
- İspanyol: Meksika, Orta Amerika, Karayipler, G.Amerika çoğu
- Portekiz: Brezilya
- Fransız: Quebec, Karayipler bir kısmı
- Hollanda: Surinam, Karayipler küçük
- Sömürge sonrası: 1776 ABD, 1804 Haiti (ilk Karayip bağımsız), 1810-1820 Latin Amerika bağımsızlık dalgası (Simón Bolívar, José de San Martín)

ABD, Kanada, Meksika ✓

★ Amerika Birleşik Devletleri

ABD Washington D.C. · 335 milyon · Dünyanın 1. ekonomisi

NÜFUS

~335 milyon (3. dünya)

YÜZÖLÇÜMÜ

9.8 milyon km² (3. dünya)

EKONOMİ

28 trilyon $ (1.)

EYALET

50 eyalet + DC

Yönetim: Federal Cumhuriyet, Başkanlık sistemi. Başkent Washington D.C. (eyalet değil, federal bölge). 50 eyalet. Anayasa 1787 (dünyanın en eski yazılı anayasası, hâlâ yürürlükte). Başkan: Donald Trump (2017-2021, 2025'ten 2. dönem) / Joe Biden (2021-2025).
Önemli şehirler:
- New York (NY) - 8.3M, finans (Wall Street), BM merkezi, Özgürlük Heykeli, en kalabalık şehir
- Los Angeles (CA) - 4M, Hollywood, Pasifik kıyısı
- Chicago (IL) - 2.7M, finans, mimari
- Houston (TX) - 2.3M, NASA, petrol
- San Francisco (CA) - Silikon Vadisi, Apple-Google-Meta-Nvidia
- Las Vegas (NV) - kumar, eğlence
- Miami (FL) - Latin Amerika köprüsü
- Detroit (MI) - "Motor City", otomotiv (Ford-GM)
- Boston (MA), Philadelphia (PA), Seattle (WA - Microsoft, Amazon, Boeing), Atlanta (GA)
- Washington DC - başkent, Beyaz Saray, Capitol, Pentagon yakını
Coğrafya:
- Doğuda Atlantik, batıda Pasifik kıyısı
- Kayalık Dağları (batı, 4.800 km, Mt. Elbert 4.401m), Appalaş Dağları (doğu, eski aşınmış)
- Mississippi-Missouri Nehri 6.275 km (4. dünya en uzun)
- Büyük Göller (S/M/H/E/O - Superior/Michigan/Huron/Erie/Ontario, Üst Göl 82.100 km² dünyanın en büyük tatlı su gölü)
- Niagara Şelaleleri (ABD-Kanada sınırı)
- Yellowstone (süper volkan, ilk milli park 1872), Grand Canyon (Arizona), Sequoia, Yosemite
- Death Valley (Kaliforniya - Kuzey Amerika'nın en alçağı -86m)
- Alaska (1867 Rusya'dan satın alındı, 7.2M$, Mt. Denali 6.190m K.Amerika'nın en yüksek dağı)
- Hawaii (Pasifik adası, 1959 son eyalet)
Ekonomi: Hizmet ağırlıklı (%78), GSYİH 28 trilyon $ (1. dünya), Kişi başı ~83.000$. Dolar dünya rezerv parası. Wall Street finans merkezi. Silikon Vadisi (San Francisco) tech (Apple, Google, Meta, Nvidia, Microsoft, Amazon - dünyanın en değerli şirketleri burada). Hollywood (LA) film, Detroit otomotiv. 1. petrol üreticisi (~13M varil/gün, kaya petrolü/Texas Permian). Kaya gazı 1. üretici. NASA (uzay, Houston Mission Control).
Tarih:
- 1492 Kolomb keşif
- 1607 Jamestown - ilk İngiliz koloni
- 1620 Mayflower - Pilgrim'ler
- 1776 4 Temmuz Bağımsızlık Bildirgesi (İngiltere'den) - 13 koloni
- 1789 George Washington ilk başkan
- 1861-65 İç Savaş (Kuzey-Güney, kölelik, Lincoln)
- 1917 1. Dünya Savaşı'na katıldı
- 1941 Pearl Harbor → 2. Dünya Savaşı
- 1945 Hiroşima-Nagasaki atom bombası, BM kuruldu
- 1947-1991 Soğuk Savaş (SSCB ile)
- 1969 Apollo 11 - Neil Armstrong Ay'a ilk insan
- 2001 11 Eylül saldırıları (DTM ikiz kuleler)
- 2008 Lehman Brothers iflası, küresel kriz
- 2024 Trump 2. dönem (47. başkan)
Önemli kurumlar: NATO 1949 kurucu ve lideri, BM Güvenlik Konseyi 5 daimi üyesinden, G7-G20-OECD-DTÖ üyesi, IMF-Dünya Bankası merkezi (Washington DC).

★ Kanada

Kanada Ottawa · 38 milyon · Dünyanın 2. yüzölçümü

YÜZÖLÇÜMÜ

9.98 milyon km² (2. dünya)

NÜFUS

~38 milyon

DİL

İngilizce + Fransızca (resmi)

HÜKÜMET

Federal anayasal monarşi (Kraliyet)

Genel: Ottawa başkent, Toronto (en kalabalık şehir, finans), Montreal (Fransızca, Quebec'te), Vancouver (Pasifik kıyısı), Calgary (petrol). 10 eyalet + 3 bölge. Kraliyet Commonwealth üyesi (İngiltere Kraliyet ailesi).
Coğrafya: Atlantik-Pasifik-Arktik 3 okyanusa kıyısı. Kayalık Dağları, Niagara Şelaleleri (ABD ile), Hudson Körfezi, Büyük Göller. Mt. Logan 5.959m (Kanada'nın en yüksek). %75 nüfus ABD sınırına yakın yaşar (kuzey çok soğuk, Yukon-Nunavut bölgeleri çok az nüfuslu - dünyanın en seyrek nüfuslu bölgelerinden ~4 kişi/km²).
Ekonomi: 9. dünya ekonomisi (2.2T$), petrol kumları (Alberta - dünyanın 3. petrol rezervi 170 milyar varil), Toronto finans, orman ürünleri, tahıl. NATO kurucu, G7 üyesi, OECD, USMCA.
Quebec: Fransızca konuşan eyalet, Montreal, Quebec City. 1995 referandumda bağımsızlık %50.6 hayır (çok yakın). Federal Kanada içinde özerk.
Yerli halklar: First Nations (Inuit kuzey kutbunda, Métis, vd) - ~5% nüfus. Tarihi haksızlıklar (residential schools - 1980'lere kadar) son yıllarda kabul edildi.

★ Meksika

Meksika Mexico City · 130 milyon · Latin Amerika 2. nüfus

NÜFUS

~130 milyon (10.)

YÜZÖLÇÜMÜ

~2 milyon km²

EKONOMİ

~1.8 trilyon $ (12.)

DİL

İspanyolca

Genel: Mexico City başkent (22M metropoliten - Latin Amerika'nın 2. en kalabalık şehri). Federal Cumhuriyet, 32 eyalet. Aztek-Maya medeniyetlerinin yurdu. 1521 İspanyol Cortés işgali. 1810 İspanya'dan bağımsızlık.
Coğrafya: Sierra Madre dağları, Yucatán Yarımadası (Maya tapınakları - Chichen Itza), Baja California Yarımadası, Pico de Orizaba 5.636m (en yüksek volkan). Pasifik+Atlantik (Karayip) kıyıları. Ateş Çemberi - sık deprem.
Ekonomi: Otomotiv (sınır bölgesi - ABD'ye ihracat, "maquiladora" fabrikalar), turizm (Cancún, Cabo San Lucas), petrol, gümüş (dünya 1. üretici). USMCA üyesi (eski NAFTA, 2020'den). G20 üyesi, OECD.
Sınır sorunu: ABD-Meksika sınırı (3.145 km), göç, kartel sorunu. Trump duvarı tartışması.
Kültür: Tequila, Mariachi, Día de los Muertos (Ölüler Günü), Frida Kahlo, Diego Rivera, Maya-Aztek mimarisi (Chichen Itza UNESCO, Teotihuacan).

★ USMCA / NAFTA

Kuzey Amerika Ticaret Anlaşması USMCA = ABD + Meksika + Kanada

NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması): 1994'te ABD-Kanada-Meksika arasında imzalandı.
USMCA (yeni adı): Trump döneminde 2020'de yeniden müzakere edildi, NAFTA'nın yerine geçti. United States-Mexico-Canada Agreement.
Kapsam: 510 milyon nüfus, ~28 trilyon $ GSYİH (dünyanın en büyük ticaret blokları arasında). Mal-hizmet serbest dolaşımı, gümrük indirimleri.
Sektörler: Otomotiv (Meksika ABD'ye ihracat), tarım (mısır, soya), enerji (petrol-doğalgaz), tekstil.

Köprü Bölgesi ✓

★ Orta Amerika ve Karayipler

Orta Amerika 7 Ülke + Karayipler 13 Ada Devleti İspanyolca konuşulan, tropikal

Orta Amerika 7 ülke:
- Guatemala (en kalabalık, 18M, Maya mirası, Tikal antik şehri)
- Belize (eski İngiliz Honduras, İngilizce konuşulan tek Orta Amerika ülkesi)
- Honduras (futbol "Soccer War" 1969 El Salvador'la)
- El Salvador (en yoğun, dünyada Bitcoin'i resmi para yapan ilk ülke 2021)
- Nikaragua (Sandinist Devrim 1979)
- Kosta Rika (en zengin, ekoturizm, 1948 ordusunu kaldırdı)
- Panama (Panama Kanalı 1914)
PANAMA KANALI:
- 1914'te ABD tarafından açıldı (önce Fransa başladı 1880, başarısız)
- 82 km uzunluk · Atlantik-Pasifik bağlantısı
- 1999'da Panama'ya geçti (eskiden ABD kontrolünde)
- Dünya ticaretinin %5'i buradan
- 2016'da genişletildi (büyük gemiler için)
- 2024 kuraklık nedeniyle geçişler azaldı
Karayipler (Antiller) - 13 ada devleti:
- Kuba (en büyük, 11M, 1959 Castro Devrimi, komünist, Havana, ABD ambargosu)
- Hispaniola adası: Dominik Cumhuriyeti (10M, doğu kısmı, İspanyolca) + Haiti (11M, batı kısmı, Fransızca, 1804 ilk siyahi cumhuriyet, dünyanın en yoksul ülkesi)
- Jamaika (3M, Reggae müziği, Bob Marley, Usain Bolt)
- Porto Riko (ABD'nin "Commonwealth" - eyalet değil ama vatandaş)
- Trinidad ve Tobago, Bahamalar, Barbados, Antigua, vd
Coğrafi özellikler: Tropikal, hurricane (kasırga) bölgesi (Atlantik tayfun mevsimi Haziran-Kasım), turizm, sömürge mirası dilsel çeşitlilik (İspanyolca, Fransızca, İngilizce, Hollandaca + Creole).
Tarih: 1492 Kolomb buraya geldi (Bahamalar). İspanyol-İngiliz-Fransız sömürge yarışı. 1804 Haiti dünyanın 2. cumhuriyeti, ilk siyahi bağımsız ülke (Toussaint L'Ouverture). Köle ticareti merkezi. 1959 Küba Devrimi (Castro+Che Guevara). 1962 Küba Füze Krizi (SSCB-ABD nükleer savaşa yakın).

Latin Amerika'nın Devleri ✓

★ Brezilya

Brezilya Brasília · 215 milyon · Latin Amerika 1.

NÜFUS

~215 milyon (7. dünya)

YÜZÖLÇÜMÜ

8.5 milyon km² (5. dünya)

EKONOMİ

2.1 trilyon $ (10.)

DİL

Portekizce (Latin Amerika'nın istisnası)

Genel: Brasília başkent (1960'tan, planlı şehir UNESCO), São Paulo en kalabalık (22.6M metropoliten), Rio de Janeiro (Kristo Heykeli, plajları, Karnaval, 2016 Olimpiyatlar). Federal Cumhuriyet, 26 eyalet. Latin Amerika'nın tek Portekizce konuşulan ülkesi (1500 Portekiz Pedro Cabral keşif).
Coğrafya:
- Amazon Yağmur Ormanı %60'ı Brezilya'da (5.5M km², "dünyanın akciğeri", oksijenin %20'si)
- Amazon Nehri 6.400 km - dünyanın en bol sulu nehri (%20 dünya nehir suyu), uzunlukta 2. (Nil sonrası, tartışmalı)
- Brezilya Yaylası (eski yüksek araziler, doğu)
- Iguazu Şelaleleri (Brezilya-Arjantin sınırı, Niagara'dan büyük)
- Pantanal (dünyanın en büyük sulak alanı)
- Atlantik kıyısı 7.491 km - en uzun Latin Amerika kıyısı
Ekonomi: Latin Amerika 1. ekonomisi, dünya 10. (2.1T$). Demir cevheri, soya fasulyesi (dünya 1. ihracatçı), kahve (dünya 1. üreticisi - dünyanın 1/3'ü), şeker kamışı, sığır eti (dünya 1. ihracatçı). Embraer (uçak), Vale (madencilik). BRICS kurucu (Brezilya'nın B'si).
Tarih: 1500 Portekiz keşfi, 1822 bağımsızlık. 1888 köleliği kaldırdı (Amerika'nın son ülkesi). 1964-85 askeri diktatörlük, sonra demokrasi. Lula da Silva (2003-2010, 2023'ten 3. dönem), Bolsonaro (2019-2022).
Kültür: Karnaval (Rio), Samba, Bossa nova müziği, Capoeira, Pelé-Ronaldo-Ronaldinho-Neymar futbol (5 Dünya Kupası rekoru), Brezilya futbol "jogo bonito" güzel oyun.

★ Arjantin, Şili, Peru, Kolombiya

Diğer Önemli Güney Amerika Ülkeleri İspanyolca konuşulan dev ülkeler

ARJANTİN:
- Buenos Aires başkent, 46M nüfus, 8. dünya yüzölçümü (2.78M km²)
- Pampa - dünyanın en büyük çayır arazisi (sığır-tarım)
- Aconcagua 6.961m (Asya dışındaki en yüksek dağ, And Dağları)
- Buz Adam mumyası, Patagonia, Iguazu Şelaleleri
- Tango, futbol (Maradona, Messi - 2022 Dünya Kupası), MERCOSUR kurucu
- Para krizleri (sık IMF anlaşması), 100% enflasyon dönemleri (2024 Milei radikal reform)
- 1982 Falkland Adaları savaşı (İngiltere'ye yenildi)
ŞİLİ:
- Santiago başkent, 19M nüfus
- And Dağları boyunca dar uzun ülke (4.270 km kuzey-güney)
- Atacama Çölü: Dünyanın en kurak yeri (yıllık 1mm yağış)
- Bakır 1. üretici (dünya %25 - Escondida, Chuquicamata)
- Lityum üretimi 2. (Atacama tuz gölü)
- 1973 Pinochet darbesi, 1990'da demokratikleşti
- 2022 Boric solcu başkan, yeni anayasa girişimi (reddedildi)
- OECD üyesi (Latin Amerika'nın az gelişmiş ülkelerinden)
PERU:
- Lima başkent, 34M nüfus
- İnka İmparatorluğu'nun yurdu (Cusco eski başkent, Machu Picchu UNESCO 2.430m)
- And Dağları, Amazon kaynağı, Pasifik kıyısı (3 ana coğrafi bölge)
- Quechua dili (yerli, Atatürk-Anneanne'siyle birlikte)
- Bakır 2. üretici dünya
KOLOMBİYA:
- Bogotá başkent, 52M nüfus
- Kahve 3. üretici (Brezilya-Vietnam sonrası, "Yumuşak Arabica")
- Atlantik+Pasifik 2 okyanus kıyısı (Latin Amerika'da tek)
- And Dağları kuzey, Amazon güney, Karayip kuzey
- Pablo Escobar uyuşturucu kartelleri tarihi (1980'ler-90'lar)
- 2016 FARC ile barış antlaşması
- Shakira, Sofia Vergara, García Márquez (Nobel Edebiyat)
VENEZUELA:
- Caracas başkent, 28M nüfus (kriz öncesi 32M, 7M göç etti)
- Dünyanın en büyük petrol rezervi (~300 milyar varil, Orinoco ağır petrol)
- OPEC kurucu üyesi
- 1999-2013 Hugo Chavez sosyalist devrim, 2013'ten Maduro
- 2014'ten ekonomik kriz (hiperenflasyon, 7M göçmen, 2024 Maduro tartışmalı zafer)
- Angel Falls (dünyanın en yüksek şelalesi 979m)
EKVADOR: Quito başkent (en yüksek başkent 2.850m), 18M, Galapagos Adaları (Darwin evrim teorisi), petrol, muz ihracatı.
BOLİVYA: La Paz (yönetim) + Sucre (anayasal) iki başkent, 12M, And yüksek platosu, lityum (dünyanın %25 rezervi - Salar de Uyuni dünyanın en büyük tuz gölü), Quechua-Aymara yerli dilleri.
URUGUAY, PARAGUAY: Daha küçük komşular. Uruguay Latin Amerika'nın en gelişmiş demokrasilerinden, Mate çayı.
GUYANA, SURİNAM, FRANSIZ GUYANA: Atlantik kuzey kıyısı, Hollanda-İngiliz-Fransız sömürge mirası. Fransız Guyana hâlâ Fransa'nın bir parçası.

USMCA, MERCOSUR, BRICS ✓

★ Ticaret Blokları

Amerika Kıtası Ticaret Birlikleri USMCA, MERCOSUR, Pasifik İttifakı, BRICS

USMCA (Eski NAFTA):
- ABD-Meksika-Kanada · 510M nüfus, ~28T$
- 1994 NAFTA → 2020 USMCA (Trump müzakeresi)
- Mal-hizmet serbest dolaşımı
MERCOSUR (Güney Ortak Pazarı):
- 1991 Asunción Antlaşması ile kuruldu (Paraguay'da)
- Tam üyeler: Brezilya, Arjantin, Uruguay, Paraguay (4 kurucu) + Venezuela (2012, askıya alındı 2016) + Bolivya (2024 tam üye)
- Birleşik üyeler: Şili, Peru, Kolombiya, Ekvador, Guyana, Surinam (kısmi)
- 290M+ nüfus, 3.5T$ GSYİH
- Brezilya'nın Portekizcesi + İspanyolca
- 2024'te AB ile büyük serbest ticaret antlaşması imzalandı (20+ yıl müzakere sonu)
Pasifik İttifakı (Alianza del Pacífico):
- 2011'de kuruldu - Şili, Peru, Kolombiya, Meksika
- Pasifik kıyılı Latin Amerika ülkeleri
- Daha liberal piyasa odaklı (MERCOSUR'a alternatif)
BRICS:
- Brezilya kurucu üye (BRICS'in B'si - 2009)
- Yükselen ekonomiler bloğu (Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin-G.Afrika)
- 2024'te İran, BAE, Mısır, Etiyopya katıldı (BRICS+)
OAS (Amerika Devletleri Örgütü):
- 1948 Bogotá - tüm Amerika ülkeleri (35 üye, Küba 1962-2009 askıda)
- Washington DC merkez
- Demokrasi-insan hakları-bölgesel barış
Latin Amerika Ekonomik Sıralama: 1. Brezilya 2.1T (10. dünya), 2. Meksika 1.8T (12.), 3. Arjantin 0.6T, 4. Kolombiya 0.36T, 5. Şili 0.34T, 6. Peru 0.27T. Toplam Latin Amerika ~5.5 trilyon $.

Amerika'nın 10 Dev Ülkesi ✓

★ Amerika'nın Önemli Ülkeleri

1

ABD · Washington DC · 335M (3.)

9.8M km² (3. dünya) · 1. ekonomi 28T · Dolar · BM 5 daimi · NATO lideri · 50 eyalet · Wall Street, Silikon Vadisi, Hollywood

2

BREZİLYA · Brasília · 215M (7.)

8.5M km² (5. dünya) · 10. ekonomi 2.1T · Portekizce · Latin Amerika 1. · Amazon · BRICS kurucu · Karnaval · 5 Dünya Kupası

3

MEKSİKA · Mexico City · 130M (10.)

2M km² · 12. ekonomi 1.8T · İspanyolca · USMCA · Aztek-Maya · Tequila · Cancún · Sınır göç-kartel

4

KANADA · Ottawa · 38M

9.98M km² (2. dünya) · 9. ekonomi 2.2T · İngilizce+Fransızca · Toronto-Montreal-Vancouver · Petrol kumları · NATO kurucu · G7

5

ARJANTİN · Buenos Aires · 46M

2.78M km² (8. dünya) · Pampa · Aconcagua 6.961m · Tango · MERCOSUR kurucu · Messi · 2022 Dünya Kupası · Kriz

6

KOLOMBİYA · Bogotá · 52M

2 okyanus kıyısı · Kahve 3. · And-Amazon-Karayip · 2016 FARC barış · García Márquez · Shakira

7

PERU · Lima · 34M

İnka mirası (Machu Picchu UNESCO) · And + Amazon + Pasifik · Bakır 2. · Quechua dili

8

VENEZUELA · Caracas · 28M

Petrol rezervi 1. dünya (~300M varil, Orinoco) · OPEC kurucu · 2014'ten ekonomik kriz · 7M göçmen · Maduro

9

ŞİLİ · Santiago · 19M

Atacama (en kurak) · Bakır 1. (%25 dünya) · Lityum 2. · And boyu uzun ülke · Pinochet sonrası demokrasi · OECD

10

KÜBA · Havana · 11M

Karayip'in en büyük adası · 1959 Castro Devrimi · Komünist · 1962 Füze Krizi · ABD ambargosu · Salsa-Hemingway

Yaygın Tuzaklar

1. Kuzey Amerika ve Güney Amerika tek mi ayrı kıta mı?

Yanlış: "Amerika tek bir kıtadır." Doğru: Kuzey Amerika ve Güney Amerika 2 ayrı kıtadır - Panama Kanalı (1914) tarafından ayrılırlar. Bazı eski Latin Amerika ve İspanyolca konuşan ülkelerin sistemlerinde "Amerika" tek kıta sayılır ama uluslararası standart 7 kıta sınıflandırmasında 2 ayrı kıta. Kıta sıralaması (yüzölçümü): 1. Asya 44.6M km², 2. Afrika 30.4M, 3. Kuzey Amerika 24.2M, 4. Güney Amerika 17.8M, 5. Antarktika 14M, 6. Avrupa 10.2M, 7. Avustralya/Okyanusya 8.5M. Amerika 35 ülke (BM tanır): Kuzey Amerika (Kanada, ABD, Meksika, Karayipler 13 ada devleti, Orta Amerika 7 ülke), Güney Amerika 12 ülke + Fransız Guyana. Tarihi keşif: Kristof Kolomb (Cristóbal Colón) 12 Ekim 1492'de Karayipler'e ulaştı (Bahamalar). Aslında Kuzey Asya'dan Bering Boğazı üzerinden gelen Yerlilerin (~15.000 yıl önce) yurduydu. "Amerika" Amerigo Vespucci'nin adından. Sömürge dilleri: İngilizce (ABD, Kanada), İspanyolca (Latin Amerika çoğu - 18 ülke), Portekizce (sadece Brezilya), Fransızca (Quebec, Haiti), Hollandaca (Surinam). "Latin Amerika": Meksika'dan güneye, İspanyolca-Portekizce-Fransızca konuşulan bölge - 22 ülke, ~660M nüfus.

2. Brezilya hangi dil konuşur?

Yanlış: "Brezilya İspanyolca konuşur, çünkü Latin Amerika'da." Doğru: Brezilya'nın resmi dili PORTEKİZCE'dir, İspanyolca değil. Latin Amerika'da Portekizce konuşan tek ülke. Sebep: 1500'de Portekiz denizci Pedro Álvares Cabral Brezilya'yı keşfetti, Portekiz sömürgesi oldu. 1494 Tordesillas Antlaşması ile İspanya-Portekiz dünyayı paylaştı (Papa onayladı) - Doğusu Portekiz'e (Brezilya), batısı İspanya'ya. 1822'de Brezilya bağımsız oldu (Pedro I imparator). Latin Amerika 22 ülke: 18'i İspanyolca (Meksika, Arjantin, Kolombiya, Peru, Şili, Venezuela, Ekvador, Bolivya, Paraguay, Uruguay, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua, Kosta Rika, Panama, Küba, Dominik), 1'i Portekizce (Brezilya), 1'i Fransızca (Haiti), 1'i Hollandaca (Surinam), 1'i İngilizce (Belize). BREZİLYA özellikleri: Brasília başkent (1960'tan, planlı şehir UNESCO), São Paulo en kalabalık (22.6M metropoliten), Rio de Janeiro (Kristo Heykeli, plajlar, Karnaval, 2016 Olimpiyatlar). 215M nüfus (7. dünya), 8.5M km² (5. dünya yüzölçümü), 10. ekonomi (2.1T$). Coğrafya: Amazon Yağmur Ormanı %60'ı Brezilya'da (5.5M km², "dünyanın akciğeri"), Amazon Nehri 6.400 km dünyanın en bol sulu, Iguazu Şelaleleri (Arjantin sınırı), Pantanal (en büyük sulak alan). Ekonomi: Demir cevheri, soya 1. ihracatçı, kahve 1. üretici (1/3 dünya), şeker kamışı, sığır eti 1. ihracatçı. BRICS kurucu (B harfi). Tarih: 1888'de köleliği kaldırdı (Amerika'nın son ülkesi), 1964-85 askeri diktatörlük. Lula (2003-10, 2023'ten 3. dönem). Kültür: Karnaval, Samba, Bossa nova, Capoeira, Pelé-Ronaldo-Ronaldinho-Neymar, 5 Dünya Kupası rekoru.

3. Panama Kanalı kim açtı, ne ayırır?

Yanlış: "Panama Kanalı Atlantik ve Hint Okyanusu'nu birbirine bağlar, İngiltere açtı." Doğru: Panama Kanalı (1914) ATLANTİK ve PASİFİK okyanuslarını birbirine bağlar - ABD tarafından açıldı. 82 km uzunluğunda, Panama'da. Tarih: Önce Fransız mühendis Lesseps (Süveyş'i açan) 1880'de başladı, başarısız oldu (sıtma, sarı humma, mühendislik zorlukları, 22.000 işçi öldü). 1903'te ABD Panama'nın bağımsızlığını destekledi (Kolombiya'dan ayrılma) ve kanal hakları aldı. 1914'te tamamlandı. 1999'da Panama'ya geçti (eskiden ABD bölgesi). 2016'da genişletildi (büyük kontainer gemileri için). Önemi: Dünya ticaretinin %5'i, ABD doğu-batı kıyısı bağlantısı (önceden Magellan Boğazı'ndan dolaşmak gerekiyordu). 2024'te kuraklık nedeniyle geçişler azaldı. SÜVEYŞ KANALI ile karıştırma: Süveyş Kanalı (1869, Mısır, 193 km) AKDENİZ-KIZILDENİZ bağlantısı - Avrupa-Asya kısa yolu (önceden Ümit Burnu/Afrika dolaşılıyordu). Süveyş'i Fransız Lesseps açtı. Dünya ticaretinin %12'si. Karıştırılan diğer kanallar/boğazlar: Cebelitarık Boğazı (Atlantik-Akdeniz, İspanya-Fas), Hürmüz Boğazı (Basra Körfezi, dünya petrolünün %20'si), Malakka Boğazı (Endonezya-Malezya, Çin-Avrupa ticaret), İstanbul Boğazı (Karadeniz-Marmara), Bering Boğazı (Asya-Amerika).

4. Dünyanın en uzun nehri ve en bol sulu nehri?

Yanlış: "Amazon Nehri kesin olarak dünyanın en uzun nehridir." Doğru: Geleneksel kaynaklarda NİL 6.650 km en uzun, AMAZON 6.400 km ikinci - bazı 21. yüzyıl çalışmaları Amazon'un kaynağını farklı belirleyerek onu birinci yapıyor (tartışmalı). Banka sınavlarında Nil 1. uzun (Afrika) kabul edilir. AMAZON kesin olarak dünyanın en BOL SULU nehri - tüm dünya nehir suyunun %20'si Amazon'da akar. Brezilya'da %60'ı, And Dağları (Peru) kaynak → Atlantik. Amazon Yağmur Ormanı: 5.5 milyon km², "Dünyanın akciğeri" (atmosferik oksijenin %20'si - güncel araştırmalar bunu sorguluyor), milyonlarca tür yaşar (jaguar, anaconda, pirana, papağanlar, maymunlar). 2019'dan kasıtlı yangınlar arttı (sığır arazisi açma) - Bolsonaro tartışması, Lula geri çevirdi. İlk 10 nehir uzunluk: 1. Nil 6.650 km (Afrika, kuzeye akar), 2. Amazon 6.400 km (en bol sulu), 3. Yangtze 6.300 km (Çin), 4. Mississippi-Missouri 6.275 km (ABD - 31 eyaletten geçer, "ABD'nin nehri", New Orleans), 5. Yenisey 5.539 km (Sibirya), 6. Sarı Irmak 5.464 km (Çin - medeniyet beşiği), 7. Ob-İrtiş 5.410 km, 8. Parana 4.880 km (G.Amerika - Iguazu Şelaleleri), 9. Kongo 4.700 km (Afrika - bol sulu), 10. Amur 4.444 km. Avrupa'nın en uzunu Volga (Rusya, 3.531 km, Hazar'a). Türkiye'nin en uzunu Kızılırmak (1.355 km, sadece TR sınırı). İGUAZU ŞELALELERİ: Brezilya-Arjantin sınırı, Niagara Şelaleleri'nden büyük (yarısı), 275 ayrı şelale. Angel Şelalesi: Venezuela - dünyanın en yüksek şelalesi 979m. Niagara: ABD-Kanada sınırı.

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

ABD özellikleri

Washington DC başkent, 335M nüfus, 50 eyalet, 28T$ ekonomi (1.) · NATO 1949 kurucu · BM 5 daimi · 1776 bağımsızlık · 1969 Apollo 11 · Wall Street finans · Silikon Vadisi tech · Hollywood film.

ÇOK SIK

Brezilya ve Latin Amerika

Brezilya/Brasília (215M, Latin Amerika 1.) · Portekizce (tek istisna) · Amazon · BRICS kurucu · 5 Dünya Kupası · Mexico City (Aztek-Maya) · Buenos Aires (Tango-Messi) · MERCOSUR (Brezilya-Arjantin-Uruguay-Paraguay).

DETAY

Coğrafi özellikler

Andlar 7.000 km en uzun dağ (Aconcagua 6.961m) · Amazon en bol sulu nehir · Atacama en kurak çöl · Mississippi 6.275 km · Niagara-Iguazu-Angel şelaleleri · Panama Kanalı 1914 (Atlantik-Pasifik).

KRİTİK

Doğal kaynaklar

Venezuela petrol rezerv 1. (~300M varil) · Şili bakır 1. (%25, Atacama) · Brezilya kahve 1., demir, soya · Meksika gümüş 1. · Lityum üçgeni Şili-Arjantin-Bolivya. ABD kaya petrolü 1.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01"ABD'nin nüfusu, ekonomisi ve eyalet sayısı" hangisi doğrudur?

ABD: 335 milyon nüfus (dünyada 3.), 28 trilyon $ GSYİH (1. ekonomi), 50 eyalet + Washington DC, 9.8 milyon km² (dünyada 3. yüzölçümü). Yönetim: Federal Cumhuriyet, Başkanlık sistemi, Anayasa 1787 (dünyanın en eski yazılı anayasası). Önemli şehirler: New York 8.3M (finans-Wall Street, BM merkezi, Özgürlük Heykeli, en kalabalık), Los Angeles 4M (Hollywood), Chicago 2.7M, Houston 2.3M (NASA, petrol), San Francisco (Silikon Vadisi - Apple-Google-Meta-Nvidia), Las Vegas, Miami (Latin Amerika köprüsü), Detroit (otomotiv - Ford-GM), Boston-Philadelphia-Seattle (Microsoft-Amazon-Boeing)-Atlanta. Washington DC başkent (Beyaz Saray, Capitol, Pentagon yakını). Coğrafya: Doğuda Atlantik, batıda Pasifik. Kayalık Dağları (4.800 km, Mt. Elbert 4.401m), Appalaş Dağları (eski). Mississippi-Missouri 6.275 km (4. dünya). Büyük Göller (Üst Göl 82.100 km² en büyük tatlı su). Niagara Şelaleleri (Kanada sınırı). Yellowstone (süper volkan, ilk milli park 1872), Grand Canyon, Death Valley (-86m K.Amerika'nın en alçağı). Alaska 1867 Rusya'dan satın alındı (7.2M$). Mt. Denali 6.190m K.Amerika'nın en yüksek dağı (Yedi Doruk). Hawaii 1959 son eyalet. Ekonomi: Hizmet %78, kişi başı ~90.000$, dolar dünya rezerv parası, 1. petrol üreticisi (~13M varil/gün kaya petrolü). Tarih: 1492 Kolomb, 1620 Mayflower, 1776 Bağımsızlık 13 koloni, 1789 G.Washington 1. başkan, 1861-65 İç Savaş (Lincoln, kölelik), 1941 Pearl Harbor, 1945 atom bombası, 1969 Apollo 11 (Armstrong Ay'a), 2001 11 Eylül, 2008 Lehman küresel kriz, 2024 Trump 2. dönem (47. başkan).

02"Brezilya'nın resmi dili" hangisidir ve neden Latin Amerika'da farklı?

Brezilya'nın resmi dili Portekizce'dir, İspanyolca değil - Latin Amerika'nın tek Portekizce konuşan ülkesi. Sebep: 1500'de Portekiz denizci Pedro Álvares Cabral Brezilya'yı keşfetti, Portekiz sömürgesi oldu. 1494 Tordesillas Antlaşması ile İspanya-Portekiz dünyayı paylaştı (Papa Alexander VI onayladı) - Doğusu Portekiz'e (Brezilya, Afrika), batısı İspanya'ya. 1822'de Brezilya bağımsız oldu (Pedro I imparator olarak). BREZİLYA özellikleri: Brasília başkent (1960'tan, planlı şehir UNESCO), São Paulo en kalabalık (22.6M metropoliten Latin Amerika 1.), Rio de Janeiro (Kristo Heykeli 38m, plajlar - Copacabana, Karnaval, 2016 Olimpiyatlar). 215M nüfus (7. dünya), 8.5M km² (5. yüzölçümü), 10. ekonomi (2.1T$). 26 eyalet + DC (Brasília federal bölgesi). Coğrafya: Amazon Yağmur Ormanı %60'ı Brezilya'da (5.5M km², "dünyanın akciğeri"), Amazon Nehri 6.400 km (dünyanın en bol sulu nehri, %20 dünya nehir suyu), Iguazu Şelaleleri (Brezilya-Arjantin sınırı, Niagara'dan büyük 275 şelale), Pantanal (dünyanın en büyük sulak alanı), Atlantik kıyısı 7.491 km (Latin Amerika'nın en uzunu). Ekonomi: Latin Amerika 1., demir cevheri (Vale şirketi), soya 1. ihracatçı (Mato Grosso), kahve 1. üreticisi (dünyanın 1/3'ü), şeker kamışı, sığır eti 1. ihracatçı, Embraer (uçak), Petrobras (petrol). BRICS kurucu üyesi (Brezilya'nın B'si). Tarih: 1500 Portekiz keşfi, 1822 bağımsızlık (Pedro I), 1888'de köleliği kaldırdı (Amerika'nın son ülkesi), 1964-85 askeri diktatörlük. Lula da Silva (2003-10, 2023'ten 3. dönem), Bolsonaro (2019-22). Kültür: Karnaval (Rio dünyanın en büyük), Samba, Bossa nova müziği, Capoeira (savaş sanatı), Pelé-Ronaldo-Ronaldinho-Neymar futbol (5 Dünya Kupası rekoru - 1958-62-70-94-2002).

03"Panama Kanalı" hangi okyanusları bağlar ve kim açtı?

Panama Kanalı (1914) Atlantik ve Pasifik okyanuslarını birbirine bağlar - ABD tarafından açıldı. 82 km uzunluk, Panama'da. Tarih: Önce Fransız mühendis Ferdinand de Lesseps (Süveyş'i 1869'da açan) 1880'de başladı, başarısız oldu (sıtma, sarı humma, mühendislik zorlukları, 22.000 işçi öldü). 1903'te ABD Panama'nın Kolombiya'dan bağımsızlığını destekledi ve kanal hakları aldı. 1914'te tamamlandı. 1999'da Panama'ya geçti (eskiden ABD "Panama Canal Zone" bölgesi). 2016'da genişletildi (büyük kontainer gemileri için Neopanamax). 2024'te kuraklık nedeniyle geçişler azaldı. Önemi: Dünya ticaretinin %5'i, ABD doğu-batı kıyısı bağlantısı (önceden Güney Amerika'nın güneyinden Magellan Boğazı'ndan dolaşmak gerekiyordu - 12.000 km uzun yol). SÜVEYŞ KANALI (1869, Mısır, 193 km): AKDENİZ-KIZILDENİZ bağlantısı - Avrupa-Asya kısa yolu. Lesseps (Fransız) açtı, ama bugün Mısır işletir. Dünya ticaretinin %12'si. 2021'de "Ever Given" gemisi 6 gün tıkadı. Diğer önemli boğazlar/kanallar: Cebelitarık Boğazı: Atlantik-Akdeniz, İspanya-Fas arası. Hürmüz Boğazı: Basra Körfezi-Umman Körfezi, dünya petrolünün %20'si buradan geçer (İran tehdidi). Malakka Boğazı: Endonezya-Malezya, Çin-Avrupa ticaretinin ana yolu. İstanbul Boğazı: Karadeniz-Marmara (29 km, dünyanın en dar uluslararası boğazlardan, Avrupa-Asya ayıran). Çanakkale Boğazı: Marmara-Ege. Bering Boğazı: Asya-Amerika (Rusya-ABD/Alaska, 85 km, ~15.000 yıl önce Yerlilerin geçtiği). Türkiye'nin yapım planı Kanal İstanbul: İstanbul Boğazı'na alternatif (Marmara'dan Karadeniz'e), 45 km, tartışmalı.

04"Latin Amerika'nın en büyük ekonomisi ve nüfusu" hangi ülkededir?

Brezilya Latin Amerika'nın en büyük ülkesi - hem nüfus (215M, 7. dünya) hem ekonomi (2.1 trilyon $, 10. dünya) bakımından. Brasília başkent, São Paulo en kalabalık şehir. Portekizce konuşur (Latin Amerika'nın tek istisnası). Latin Amerika ekonomik sıralama: 1. Brezilya 2.1T$ (10. dünya), 2. Meksika 1.8T$ (12. dünya), 3. Arjantin 0.6T$, 4. Kolombiya 0.36T$, 5. Şili 0.34T$, 6. Peru 0.27T$. Toplam Latin Amerika ~5.5 trilyon $. Latin Amerika nüfus sıralama: 1. Brezilya 215M, 2. Meksika 130M, 3. Kolombiya 52M, 4. Arjantin 46M, 5. Peru 34M, 6. Venezuela 28M (kriz öncesi 32M, 7M göçmen kaybetti), 7. Şili 19M, 8. Ekvador 18M, 9. Guatemala 18M, 10. Bolivya 12M. Latin Amerika'nın 22 ülkesi: 18'i İspanyolca (Meksika-Arjantin-Kolombiya-Peru-Şili-Venezuela-Ekvador-Bolivya-Paraguay-Uruguay-Guatemala-El Salvador-Honduras-Nikaragua-Kosta Rika-Panama-Küba-Dominik Cumhuriyeti), 1'i Portekizce (Brezilya), 1'i Fransızca (Haiti), 1'i Hollandaca (Surinam), 1'i İngilizce (Belize). MERCOSUR (Güney Ortak Pazarı): 1991 Asunción Antlaşması, tam üyeler: Brezilya-Arjantin-Uruguay-Paraguay (4 kurucu) + Venezuela (askıda 2016) + Bolivya (2024 tam üye). 290M nüfus, 3.5T$ GSYİH. 2024'te AB ile büyük serbest ticaret antlaşması imzalandı (20+ yıl müzakere sonu). Pasifik İttifakı (2011): Şili-Peru-Kolombiya-Meksika - daha liberal piyasa. USMCA (eski NAFTA): ABD-Meksika-Kanada, 510M nüfus, ~28T$. BRICS: Brezilya kurucu (B harfi).

05"Dünyanın en büyük petrol rezervi" hangi Latin Amerika ülkesindedir?

Venezuela dünyanın en büyük petrol rezervine sahip ülkedir (~300 milyar varil, kanıtlanmış rezerv). Orinoco Nehri havzasındaki ağır petrol (sürdürülebilir çıkarma zor). OPEC'in 5 kurucu üyesinden biri (1960). Petrol rezerv sırası: 1. Venezuela ~300M varil, 2. Suudi Arabistan ~270M, 3. Kanada ~170M (petrol kumları Alberta), 4. İran, 5. Irak, 6. Kuveyt, 7. BAE, 8. Rusya. Üretim sırası farklı: 1. ABD ~13M varil/gün (kaya petrolü Texas Permian), 2. Suudi Arabistan ~10M (Aramco-Ghawar), 3. Rusya ~10M. Venezuela rezervi büyük ama üretemiyor - 2014'ten ekonomik kriz, hiperenflasyon, ABD ambargosu, yatırım eksikliği yüzünden üretim 1990'larda 3.5M varil/günden bugün 800.000 varil/güne düştü. VENEZUELA özellikleri: Caracas başkent, 28M nüfus (kriz öncesi 32M, 7M göçmen kaybetti - dünyanın en büyük göç krizlerinden). 1999-2013 Hugo Chavez sosyalist devrim ("Bolivar Devrimi"), 2013'ten Nicolás Maduro. 2024 Temmuz başkanlık seçimleri tartışmalı zafer (muhalefet adayı Edmundo González gerçek galip - uluslararası tanınmadı). 7M Venezuelalı çoğu Kolombiya-Peru-ABD'ye göç etti. Coğrafi özellikler: Andlar batı, Karayip Denizi kıyısı kuzey, Orinoco Nehri, Angel Şelalesi (Salto Ángel) - dünyanın en yüksek şelalesi 979m (Auyán-tepui platosu). Karakas dünyanın en yoğun cinayet oranı şehirlerinden. Latin Amerika OPEC üyeleri: Sadece Venezuela kurucu üye (1960). Ekvador 1973-92, 2007-2020 üye oldu, sonra ayrıldı. OPEC genel: 1960 Bağdat'ta kuruldu, merkez Viyana, 12 üye, dünya rezervinin %80'i, üretiminin %40'ı OPEC'te. Türkiye OPEC üyesi DEĞİL.

06"Dünyanın en kurak çölü" Amerika kıtasında nerededir?

Atacama Çölü Şili'de bulunan dünyanın en kurak çölüdür - yıllık ortalama 1mm yağış (bazı bölgelerde yüzyıllarca yağış kaydedilmemiş). And Dağları'nın batı yamaçlarında, Pasifik kıyısı boyunca uzanır. Sebep: And Dağları nemli Atlantik havayı engeller, Pasifik soğuk Humboldt akıntısı buharlaşmayı azaltır. NASA'nın Mars simülasyonu burada yapılır (Mars yüzeyine en yakın yer dünyada). Atacama'nın madenleri: Bakır: Escondida (dünyanın en büyük bakır madeni), Chuquicamata (dünyanın en büyük açık ocak bakır madeni). Şili dünya bakır üretiminin %25'i. Lityum: Salar de Atacama (tuz gölü) - dünyanın en büyük lityum rezervi, "Lityum Üçgeni" Şili-Arjantin-Bolivya. Şili dünya lityum üretiminin 2.'si. Nitrat (güherçile): 19. yy en büyük üreticisi (gübre-barut). ŞİLİ özellikleri: Santiago başkent, 19M nüfus, 4.270 km kuzey-güney (And Dağları boyunca dar uzun ülke - dünyanın en uzun şekli). 6.961m Aconcagua Arjantin sınırında (And'ın en yüksek dağı). 2.7M km². Pinochet darbesi 1973 (Salvador Allende'yi devirdi), 1990'da demokratikleşti. OECD üyesi (Latin Amerika'nın az gelişmiş ülkelerinden, 2010 katıldı). 2022 Boric solcu başkan, yeni anayasa girişimi (2022-23 referandumlar reddedildi). Diğer Amerika çölleri: Sonora Çölü (ABD-Meksika sınırı, kaktüsler), Mojave Çölü (ABD - Death Valley en sıcak yer 56.7°C, Las Vegas yakını), Chihuahua Çölü (Meksika), Patagonya Çölü (Arjantin güneyi). Dünyanın diğer büyük çölleri: Sahra (Afrika - en büyük sıcak çöl 9.2M km²), Arabistan (Suudi Arabistan), Gobi (Moğolistan-Çin), Avustralya iç (Great Victoria), Kalahari (G.Afrika).

Özet — Aklında Tut

AMERİKA İKİ KIT: Kuzey Amerika 24.2M km² (3. kıta), Güney Amerika 17.8M km² (4. kıta). Toplam ~1 milyar nüfus, 35 ülke. Panama Kanalı (1914) ayırır. Sömürge dilleri: İngilizce (ABD-Kanada), İspanyolca (Latin Amerika 18 ülke), Portekizce (Brezilya tek), Fransızca (Quebec-Haiti), Hollandaca (Surinam). 1492 Kolomb keşif (Bahamalar), Yerliler Bering Boğazı'ndan ~15.000 yıl önce.
ABD: Washington DC başkent, 335M nüfus (3. dünya), 50 eyalet+DC, 9.8M km² (3. yüzölçümü), 28T$ ekonomi (1. dünya), kişi başı 83.000$. Önemli şehirler: New York 8.3M (Wall Street, BM, Özgürlük Heykeli), LA (Hollywood), Chicago, Houston (NASA), San Francisco (Silikon Vadisi - Apple-Google-Meta-Nvidia), Detroit (otomotiv). Mt. Denali 6.190m (Alaska, K.Amerika 1., Yedi Doruk). Tarih: 1776 Bağımsızlık, 1789 Washington 1. başkan, 1861-65 İç Savaş, 1941 Pearl Harbor, 1945 atom bombası, 1969 Apollo 11, 2001 11 Eylül, 2024 Trump 2. dönem. NATO 1949 kurucu lideri, BM 5 daimi, G7-G20-OECD-DTÖ. 1. petrol üreticisi (kaya petrolü Texas Permian).
KANADA: Ottawa başkent, 38M, 9.98M km² (2. dünya yüzölçümü). Toronto-Montreal-Vancouver. İngilizce+Fransızca. Federal anayasal monarşi (Commonwealth). 9. ekonomi (2.2T$). Petrol kumları Alberta (rezerv 3. dünya). NATO kurucu, G7. Quebec Fransızca eyaleti.
MEKSİKA: Mexico City (22M metropoliten), 130M nüfus, 1.8T$ ekonomi (12.). İspanyolca. 1521 Cortés işgali (Aztek), 1810 bağımsızlık. Sierra Madre, Yucatán (Maya - Chichen Itza UNESCO), Pico de Orizaba 5.636m. Otomotiv, gümüş 1. dünya, turizm. USMCA üyesi (eski NAFTA, 2020), G20-OECD.
USMCA (1994 NAFTA → 2020): ABD+Meksika+Kanada, 510M nüfus, ~28T$ - dünyanın büyük ticaret blokları. OAS (1948 Bogotá): Tüm Amerika 35 üye, Washington DC.
BREZİLYA: Brasília (1960 planlı UNESCO), São Paulo en kalabalık (22.6M Latin Amerika 1.), Rio de Janeiro (Kristo, Karnaval, 2016 Olimpiyatlar). 215M nüfus (7.), 8.5M km² (5.), 2.1T$ (10.). Portekizce (1500 Cabral keşfi, 1494 Tordesillas Antlaşması). 1822 bağımsızlık, 1888 köleliği son kaldıran Amerika ülkesi. Coğrafya: Amazon Yağmur Ormanı %60 (5.5M km²), Amazon Nehri 6.400 km en bol sulu, Iguazu Şelaleleri (Arjantin sınırı), Pantanal (en büyük sulak alan). Ekonomi: Latin Amerika 1., demir-soya-kahve 1. ihracatçı, sığır eti 1. BRICS kurucu (B harfi). 5 Dünya Kupası rekoru. Pelé-Ronaldo-Neymar.
ARJANTİN: Buenos Aires, 46M, 2.78M km² (8. dünya). Pampa (en büyük çayır), Aconcagua 6.961m (Asya dışındaki en yüksek dağ, And Dağları), Patagonya, Iguazu. Tango, Maradona-Messi (2022 Dünya Kupası şampiyonu), MERCOSUR kurucu. Para krizleri sık (2024 Milei reform). 1982 Falkland Adaları İngiltere'ye yenildi.
ŞİLİ: Santiago, 19M, 4.270 km kuzey-güney And boyu uzun. Atacama Çölü dünyanın en kurak yeri (yıllık 1mm). Bakır 1. üretici (%25 dünya - Escondida-Chuquicamata). Lityum 2. (Salar de Atacama). 1973 Pinochet darbesi, 1990'da demokratikleşti. OECD üyesi (Latin Amerika'da az).
DİĞER GÜNEY AMERİKA: Peru/Lima 34M: İnka mirası (Cusco-Machu Picchu), And+Amazon+Pasifik 3 bölge, bakır 2., Quechua. Kolombiya/Bogotá 52M: Kahve 3., 2 okyanus kıyısı (Atlantik+Pasifik tek), 2016 FARC barış, García Márquez. Venezuela/Caracas 28M: Petrol rezerv 1. dünya (~300M varil Orinoco), OPEC kurucu, 2014'ten ekonomik kriz, 7M göçmen, Maduro. Angel Şelalesi 979m (dünyanın en yüksek). Ekvador: Quito (en yüksek başkent 2.850m), Galapagos (Darwin). Bolivya: 2 başkent (La Paz+Sucre), lityum üçgeni (Salar de Uyuni dünyanın en büyük tuz gölü).
ORTA AMERİKA 7 ÜLKE: Guatemala, Belize (İngilizce), Honduras, El Salvador (Bitcoin resmi 2021), Nikaragua, Kosta Rika (1948 ordusunu kaldırdı), Panama (Panama Kanalı). PANAMA KANALI 1914: ABD açtı (önce Fransız Lesseps başlamıştı 1880, başarısız), 82 km, Atlantik-Pasifik bağlantısı, 1999 Panama'ya, dünya ticaretinin %5'i.
KARAYİPLER 13 ada devleti: Kuba (en büyük 11M, 1959 Castro Devrimi, komünist, ABD ambargosu, 1962 Füze Krizi), Hispaniola (Dominik+Haiti - Haiti 1804 ilk siyahi cumhuriyet, dünyanın en yoksul), Jamaika (Bob Marley, Bolt), Porto Riko (ABD Commonwealth), Bahamalar-Barbados-Trinidad. Kasırga bölgesi.
EKONOMİK BİRLİKLER: USMCA (ABD+Meksika+Kanada). MERCOSUR (1991 Brezilya+Arjantin+Uruguay+Paraguay+Bolivya 2024, 290M, 3.5T$, 2024 AB Serbest Ticaret). Pasifik İttifakı (2011 Şili+Peru+Kolombiya+Meksika). BRICS (Brezilya). OAS (35 Amerika ülkesi).
4 yaygın tuzak: Amerika'yı tek kıta sanmak (gerçekte K.Amerika+G.Amerika 2 kıta) · Brezilya'nın İspanyolca konuştuğunu sanmak (gerçekte Portekizce, Latin Amerika tek istisna) · Panama Kanalı'nı Süveyş ile karıştırmak (Panama Atlantik-Pasifik 1914 ABD, Süveyş Akdeniz-Kızıldeniz 1869 Fransa) · Amazon'u kesin en uzun nehir sanmak (Nil 6.650 km en uzun, Amazon en bol sulu).

Amerika