Yaşadığımız yerin ne yetiştirebildiğini, ne giydiğimizi, hangi evlerde yaşadığımızı belirleyen iklim. Köppen sınıflandırması 5 ana grup: A (tropikal), B (kurak), C (ılıman), D (karasal), E (kutup). Sıcaklık + yağış + rüzgâr + nem = iklim. Küresel ısınma her yerin iklimini değiştiriyor.
Sınavlarda en sık karıştırılan iki kavram: hava durumu ve iklim. Hava durumu kısa süreli (saatlik, günlük), iklim ise uzun süreli (en az 30-35 yıllık ortalama).
HAVA DURUMU: Belli bir yerde, belli bir zamanda, kısa süreli atmosfer olayları. Bugün hava 25°C ve güneşli.
İKLİM: Geniş bir bölgede, en az 30-35 yıl boyunca gözlenen atmosfer olaylarının ortalaması. Antalya'da Akdeniz iklimi hakimdir.
METEOROLOJİ: Hava durumunu inceleyen bilim dalı (kısa süreli)
KLİMATOLOJİ: İklimi inceleyen bilim dalı (uzun süreli)
"Ankara'da bugün kar yağıyor" → hava durumu. "Ankara'da karasal iklim hakimdir" → iklim.
Wladimir Köppen (Alman-Rus klimatolog) 1900'lerin başında dünya iklimlerini sıcaklık ve yağışa göre 5 ana gruba ayırdı. Bu sistem hâlâ kullanılır.
NOT: Köppen sisteminin alt kategorileri vardır (Af, Am, Aw, BWh, BSk, Cfa, Cfb, Csa, Csb, Dfa, Dfc, ET, EF gibi). Banka sınavında 5 ana grup yeterli.
Köppen sisteminin H harfiyle gösterilir bazı kaynaklarda. Yüksek dağlarda enlemden bağımsız soğuk iklim olur (her 100m'de 0.5°C düşüş). Ekvatordaki Kilimanjaro'nun zirvesinde bile karlar var (5.895m). Andlar, Himalayalar, Alpler, Kafkasya, Toroslar bu kategoride.
El Niño Güney Salınımı (ENSO): Pasifik Okyanusu'ndaki periyodik (3-7 yılda bir) iklim olayları. Tüm dünya iklimini etkiler.
| Olay | Etkisi |
|---|---|
| EL NIÑO | Pasifik'in doğusu (Peru-Şili kıyıları) anormal sıcak · "Çocuk İsa" - Noel'de görülür · Sonuçlar: Peru/Şili sel, Avustralya/Endonezya kuraklık-yangın, Hindistan muson zayıf, Türkiye'de kış ılık |
| LA NIÑA | El Niño'nun tersi · Pasifik doğusu anormal soğuk · "Kız Çocuk" · Sonuçlar: Avustralya sel, Peru/Şili kurak, Türkiye'de soğuk kış |
Yanlış: "Bugün İstanbul'da kar yağıyor, demek ki İstanbul'un iklimi soğuk." Doğru: Kısa süreli olaylar (saat, gün) HAVA DURUMU; uzun süreli ortalama (en az 30-35 yıl) İKLİMDİR. "Bugün hava 25°C ve güneşli" → hava durumu. "Antalya'da Akdeniz iklimi hakimdir" → iklim. Meteoroloji hava durumunu, klimatoloji iklimi inceler. İklimi belirleyen 5 eleman: Sıcaklık (enlem, yükselti, denizden uzaklık, akıntılar etkili), basınç (yüksek/alçak), rüzgâr (yüksek→alçak basınç), nem, yağış. Bir bölgede tek bir gün anormal hava olabilir, ama 30+ yıllık ortalama iklimi belirler. Küresel ısınma da iklim değişikliğidir, hava durumu değişikliği değil - uzun vadeli sıcaklık artışı.
Yanlış: "Türkiye Akdeniz iklimine sahiptir." Doğru: Türkiye'de TEK bir iklim yok - 3 ana iklim hakimdir: (1) AKDENİZ İKLİMİ: Akdeniz ve Ege kıyıları (Antalya, İzmir, Mersin) - yaz sıcak-kurak, kış ılık-yağışlı, maki bitki örtüsü. (2) KARADENİZ (OKYANUSAL) İKLİMİ: Karadeniz kıyıları (Rize, Trabzon, Sinop) - her mevsim yağışlı, geniş yapraklı orman, çay-fındık. Rize Türkiye'nin en yağışlı yeri (~2.500 mm/yıl). (3) KARASAL İKLİM: İç Anadolu (Ankara, Konya), Doğu Anadolu (Erzurum -30°C), Güneydoğu - yaz sıcak-kurak, kış soğuk-karlı, step bitki örtüsü. Türkiye Köppen'in C (ılıman) ve B (step) kuşaklarında. Coğrafi konumu (36-42°K), denizlerle çevrili olması, yer şekilleri (dağlar) bu çeşitliliği yaratır. 4 mevsim belirgin yaşanır - tropikal değil orta kuşak.
Yanlış: "Musonlar Akdeniz'de yazın esen kuru rüzgârlardır." Doğru: Muson rüzgârları Hint Okyanusu ve Güneydoğu Asya'da MEVSİMLİK yön değiştiren rüzgârlardır. Yaz musonu (Haziran-Eylül): Hint Okyanusu'ndan Asya karasına eser - çok yağışlı (sel, çamur akıntıları). Cherrapunji (Hindistan) dünyanın en yağışlı yeri (yıllık ~12.000 mm) - bu muson nedeniyle. Kış musonu (Aralık-Mart): Asya karasından Hint Okyanusu'na eser - kurak. Mantığı: Yazın kara denizden daha çabuk ısınır → kara üzerinde alçak basınç → denizden kara doğru rüzgâr → nemli hava karaya gelir → yağmur. Kışın tersi olur. Etki alanı: Hindistan, Bangladeş, Pakistan, Sri Lanka, Myanmar, Tayland, Vietnam, Çin güneyi, Japonya. ~2 milyar insan musona bağımlıdır - tarım, içme suyu için. Geç gelir veya yetersiz olursa kıtlık. Akdeniz'de "etezyen" (yaz kuzeyli) ve "Lodos" (güneybatı) gibi mevsimsel rüzgârlar var ama muson DEĞİL.
Yanlış: "Bu yaz Türkiye soğuk geçti, demek ki küresel ısınma yalan." Doğru: Küresel ısınma uzun vadeli (50-100 yıl) küresel ortalama sıcaklık artışıdır - bir yılın hava durumu kanıt veya aksi DEĞİLDİR. Sanayi devriminden (1880) bu yana dünya ortalama sıcaklığı +1.2°C arttı, CO2 seviyesi 280 ppm'den 420 ppm'e çıktı. İklim değişikliği küresel ısınmanın sonucu - sadece sıcaklık değil, tüm iklim sisteminin değişmesi (yağış paterni, fırtınalar, kuraklık, sel). Sera gazları: CO2 (%76, fosil yakıt), metan (%16, hayvancılık-pirinç), N2O (%6), florlu gazlar (%2). Sonuçları: Buzulların erimesi (deniz seviyesi +25 cm 1880'den), aşırı hava olayları (paradox: bazı yerler daha sıcak, bazıları daha soğuk - kutup vorteksi karışınca soğuk dalgalar gelir), ekosistem kaybı, kuraklık + sel artışı, hastalıkların yayılması, iklim mültecileri. Uluslararası çabalar: 1992 Rio Zirvesi, 1997 Kyoto, 2015 Paris İklim Antlaşması (Türkiye 2021'de onayladı, 1.5°C hedefi), 2021 Glasgow COP26, 2023 Dubai COP28. Türkiye'ye etkisi: kuraklık (Konya), orman yangınları (2021 Manavgat), sel/taşkın artışı.
A tropikal (Amazon, Kongo, Endonezya), B kurak (Sahra, Atacama, İç Anadolu step), C ılıman (Akdeniz, okyanusal, karasal - Türkiye), D karasal soğuk (Sibirya, Kanada), E kutup (Antarktika, Grönland).
3 iklim: Akdeniz (kıyılar, maki), Karadeniz/okyanusal (Rize en yağışlı), Karasal (İç-Doğu Anadolu, Erzurum sert kış). 4 mevsim belirgin.
Muson (Hindistan-Asya, mevsimlik rüzgâr) · El Niño/La Niña (Pasifik 3-7 yıl) · Sera etkisi (CO2 sera gazı) · Föhn-Bora yerel rüzgârlar.
2015 Paris İklim Antlaşması (1.5°C hedefi, Türkiye 2021 onay) · 1997 Kyoto · COP zirveleri · CO2 280→420 ppm · +1.2°C ısınma · sera gazları (CO2, CH4, N2O).