Levha hareketleri yeryüzünü şekillendirir. Dağ sistemleri (Himalayalar 8.849m, Andlar 7.000 km, Alpler), ovalar (Sibirya, Amazon), akarsular (Nil 6.650 km, Amazon en bol), göller (Hazar 371K, Baykal 1.642m). Ateş Çemberi Pasifik kıyıları — depremlerin %90'ı, volkanların %75'i.
| Sıra | Nehir · Uzunluk · Konum |
|---|---|
| 1. | NİL 6.650 km · Afrika · Etiyopya/Uganda kaynak → Mısır → Akdeniz · Kuzeye akar (özellik) · Mavi Nil + Beyaz Nil · Aswan Barajı |
| 1.* | AMAZON 6.400 km · Güney Amerika · Peru kaynak (And Dağları) → Brezilya → Atlantik · Dünyanın en BOL SULU nehri (toplam nehir suyunun %20'si) · Uzunluk Nil ile tartışmalı (bazı kaynak Amazon birinci) |
| 3. | YANGTZE 6.300 km · Çin · "Mavi Irmak" · Dünyanın en uzun ulusal nehri · Üç Boğaz Barajı (dünyanın en büyüğü) |
| 4. | MISSISSIPPI-MISSOURI 6.275 km · ABD · 31 eyaletten geçer · "ABD'nin Nehri" · New Orleans |
| 5. | YENİSEY-ANGARA 5.539 km · Sibirya, Rusya · Arktik'e dökülür |
| 6. | SARI IRMAK (Huang He) 5.464 km · Çin · Çin medeniyetinin beşiği · Adı sarı topraklardan |
| 7. | OB-İRTİŞ 5.410 km · Sibirya, Rusya |
| 8. | PARANA 4.880 km · Brezilya/Arjantin/Paraguay · Iguazu Şelaleleri |
| 9. | KONGO (ZAİR) 4.700 km · Afrika · Demokratik Kongo · Ekvator çevresi · Bol sulu |
| 10. | AMUR 4.444 km · Rusya/Çin sınırı · Pasifik'e dökülür |
| Nehir | Konum · Özelliği |
|---|---|
| VOLGA 3.531 km | Avrupa'nın en uzun nehri · Rusya · Hazar Denizi'ne dökülür |
| TUNA 2.860 km | 10 ülkeden geçer (en çok) · Almanya kaynak → Karadeniz · Viyana, Budapeşte, Belgrad, Bratislava'dan geçer |
| REN 1.230 km | İsviçre kaynak → Almanya/Hollanda → Kuzey Denizi · Sanayi nehri |
| SEN 776 km | Fransa · Paris'ten geçer · Manş Denizi'ne |
| TAMES 346 km | İngiltere · Londra'dan geçer · Westminster, Tower Bridge |
| PO 652 km | İtalya · En uzun nehri · Adriyatik'e |
| ELBE 1.094 km | Çekya/Almanya · Hamburg · Kuzey Denizi'ne |
| Akarsu | Özellik |
|---|---|
| FIRAT 2.800 km | Türkiye'nin en uzun nehri (TR'de 1.263 km) · Doğu Anadolu kaynak → Suriye/Irak → Basra Körfezi · GAP, Atatürk Barajı |
| DİCLE 1.900 km | Diyarbakır'dan geçer · Suriye/Irak → Basra Körfezi (Fırat ile birleşir) |
| KIZILIRMAK 1.355 km | Türkiye'nin en uzun nehri (sadece TR sınırı) · İç Anadolu → Karadeniz |
| SAKARYA 824 km | İç Anadolu kuzey → Karadeniz |
| ARAS, ÇORUH | Doğu Anadolu → Hazar/Karadeniz |
| SEYHAN, CEYHAN | Akdeniz'e |
| BÜYÜK MENDERES | Ege'ye, Ege Bölgesi |
| Göl | Özellik |
|---|---|
| VAN GÖLÜ 3.713 km² | Türkiye'nin en büyük gölü · Doğu Anadolu · Sodalı (yıkayıcı) · Tek balık türü "inci kefali" |
| TUZ GÖLÜ 1.500 km² | İç Anadolu · Türkiye'nin 2. büyük gölü · Yazın kuruyup tuz oluşur · Türkiye'nin tuz ihtiyacının %70'i |
| BEYŞEHİR 656 km² | Konya · Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü |
| EĞRİDİR, AKŞEHİR, BURDUR, SAPANCA, İZNİK, ULUABAT, MANYAS | Diğer önemli göller |
| ATATÜRK BARAJI 817 km² | Türkiye'nin en büyük baraj gölü · Fırat üzerinde · GAP |
Yanlış: "Levha tektoniği teorisini Newton 17. yüzyılda buldu." Doğru: "Kıtaların Kayması" teorisini Alfred Wegener 1912'de ortaya attı, 1960'larda "Levha Tektoniği" olarak gelişti ve bilim dünyası tarafından kabul edildi. Wegener Alman meteorolog/jeofizikçi - kıta kıyılarının uyumu (Afrika-G.Amerika), aynı fosillerin farklı kıtalarda bulunması, jeolojik benzerlikler kanıt olarak gösterdi. Hayatında kabul görmedi (1930'da Grönland'da öldü). 1960'larda okyanus tabanı yayılması, manyetik kanıtlar bulununca teori kabul edildi. Pangaea: ~300 milyon yıl önce tüm karalar tek kıtaydı, sonra Lavrasya (kuzey) ve Gondwana (güney) ayrıldı, bugünkü 7 kıta oluştu. 7 büyük levha: Avrasya, Afrika, Pasifik, K.Amerika, G.Amerika, Antarktika, Hint-Avustralya. Hız ~2-10 cm/yıl. Türkiye 4 levhanın kesişiminde: Avrasya, Afrika, Arap, Anadolu (mini levha) - bu yüzden çok depremli.
Yanlış: "Mont Blanc Avrupa'nın en yüksek dağı (4.810m)." Doğru: Avrupa'nın en yüksek dağı Elbruz (5.642m, Rusya Kafkasya). Ancak Kafkasya'nın Avrupa-Asya sınırında olması nedeniyle bazı kaynaklar Mont Blanc'ı (4.810m, Fransa-İtalya Alpler) "Batı Avrupa'nın en yüksek dağı" sayar. Coğrafi sınır: Avrupa-Asya sınırı Ural Dağları, Hazar Denizi, Kafkas Dağları, Karadeniz, İstanbul-Çanakkale Boğazları, Ege Denizi'nden geçer. Bu sınıra göre Elbruz Avrupa'da. Yedi Doruk (her kıtanın en yüksek noktası): Asya: Everest 8.849m (Nepal-Çin, Himalayalar), Güney Amerika: Aconcagua 6.961m (Arjantin, Andlar), Kuzey Amerika: Denali 6.190m (Alaska), Afrika: Kilimanjaro 5.895m (Tanzanya, sönmüş volkan), Avrupa: Elbruz 5.642m (Rusya Kafkasya, sönmüş volkan), Antarktika: Vinson 4.892m, Okyanusya: Carstensz 4.884m (Yeni Gine) ya da Avustralya'da Kosciuszko 2.228m. Türkiye'nin en yüksek dağı: Ağrı Dağı 5.137m (Avrupa'nın en yüksek dağı Elbruz'dan biraz daha alçak ama Mont Blanc'tan yüksek).
Yanlış: "Amazon Nehri kesin olarak dünyanın en uzun nehri." Doğru: Geleneksel kaynaklarda Nil 6.650 km en uzun, Amazon 6.400 km ikinci - ama bazı 21. yüzyıl çalışmaları Amazon'un kaynağını farklı belirleyerek onu birinci yapıyor (tartışmalı). Banka sınavlarında NİL en uzun (6.650 km, Afrika) kabul edilir. Amazon kesin olarak dünyanın en BOL SULU nehri - tüm dünya nehir suyunun %20'si Amazon'da akar. İlk 10 nehir (uzunluk): 1. Nil 6.650 km (Afrika, kuzeye akar), 2. Amazon 6.400 km (G.Amerika, Atlantik), 3. Yangtze 6.300 km (Çin, "Mavi Irmak", Üç Boğaz Barajı), 4. Mississippi-Missouri 6.275 km (ABD), 5. Yenisey 5.539 km (Sibirya), 6. Sarı Irmak 5.464 km (Çin), 7. Ob-İrtiş 5.410 km (Sibirya), 8. Parana 4.880 km (G.Amerika, Iguazu), 9. Kongo 4.700 km (Afrika), 10. Amur 4.444 km (Rusya/Çin). Avrupa'nın en uzun nehri Volga (3.531 km, Hazar'a). Türkiye'nin en uzun nehri Kızılırmak (1.355 km - sadece TR sınırı içinde). Fırat 2.800 km ama TR'de sadece 1.263 km akıyor.
Yanlış: "Ateş Çemberi Türkiye'nin Anadolu Fay Hattı'dır." Doğru: Ateş Çemberi (Ring of Fire) Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen 40.000 km uzunluğunda at nalı şeklinde aktif sismik bölgedir. Dünya depremlerinin %90'ı, volkanların %75'i (~450 aktif) buradadır. Kapsadığı bölgeler: Şili, Peru, Meksika, ABD batı kıyısı (Kaliforniya, Alaska), Aleut Adaları, Kamçatka (Rusya), Japonya, Tayvan, Filipinler, Endonezya, Yeni Zelanda. Sebep: Pasifik Levhası'nın diğer levhaların altına dalması (subduction). Önemli olaylar: 1960 Şili (9.5, en büyük), 1906 San Francisco (7.9), 2011 Japonya Tohoku (9.1, tsunami+Fukushima 18.000 ölü), 2004 Sumatra (9.1, tsunami 230.000 ölü). Önemli volkanlar: Fuji (Japonya), Krakatoa (Endonezya 1883 en büyük patlama), Vezüv (İtalya, M.S. 79 Pompei), Etna (Avrupa'nın en aktif), Kilimanjaro (sönmüş), Yellowstone (süper volkan). Türkiye Ateş Çemberi'nde DEĞİL - ama Avrasya-Afrika-Arap levhalarının kesişiminde, kendi fay hatları var: Kuzey Anadolu Fay Hattı (1999 Marmara 7.4), Doğu Anadolu Fay Hattı (6 Şubat 2023 Kahramanmaraş 7.7+7.6, 50K+ ölü), Batı Anadolu (graben). Türkiye'nin %95'i deprem riskli.
Everest 8.849m (Asya, en yüksek), Andlar 7.000 km (en uzun dağ), Nil 6.650 km (en uzun), Amazon (en bol sulu), Hazar 371K (en büyük göl), Baykal 1.642m (en derin), Mariana -11.034m (en derin okyanus).
Everest (Asya), Aconcagua (G.Amerika 6.961m), Denali (K.Amerika 6.190m), Kilimanjaro (Afrika 5.895m), Elbruz (Avrupa 5.642m), Vinson (Antarktika), Carstensz/Kosciuszko (Okyanusya).
İlk 5 nehir (Nil-Amazon-Yangtze-Mississippi-Yenisey) · Avrupa: Volga (en uzun), Tuna (10 ülke). Türkiye: Kızılırmak, Fırat. Hazar (en büyük göl, aslında göl), Üst Göl (en büyük tatlı su), Baykal (en derin), Viktorya (Nil kaynağı).
Pangaea (300M yıl önce tek kıta), Wegener 1912 teori, 7 büyük levha. Ateş Çemberi Pasifik kıyıları (deprem %90, volkan %75). Türkiye 4 levha kesişiminde · Kuzey Anadolu Fay (1999 Marmara) · Doğu Anadolu Fay (2023 Kahramanmaraş 50K+ ölü).