Dünya Ekonomisi

Genel Kültür Dünya Coğrafyası Bölüm 2 · Ders 2.2 Ekonomik Coğrafya

Bölüm 2 · Üretim ve Ticaret

Dünya Ekonomisi

Dünya GSYİH'si ~110 trilyon dolar. 1. ABD (28T), 2. Çin (18T), 3. Almanya (4.5T), 4. Japonya (4.2T). Tarım kuşakları, sanayi merkezleri, ihracat-ithalat dengeleri. G7-G20-OPEC-AB. Türkiye ekonomide 17-18. sırada (~1.1 trilyon dolar GSYİH).

110 Trilyon Dolarlık Dünya

★ Temel Kavramlar

GSYİH (GSMH) ve Kişi Başı Gelir Bir ekonominin büyüklüğünü ölçen 2 önemli kavram

DÜNYA GSYİH

~110 trilyon $

DÜNYA KİŞİ BAŞI

~13.500 $

EN YÜKSEK ÜLKE

Lüksemburg ~130.000$

EN DÜŞÜK

Burundi ~250$

GSYİH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla): Bir ülkenin sınırları içinde belli bir dönemde üretilen tüm mal ve hizmetlerin parasal değeri. Coğrafi sınır esas alınır - ülkede üretilen her şey (yabancı şirketler dahil)
GSMH (Gayri Safi Milli Hasıla): Bir ülke vatandaşlarının (nerede olursa olsun) ürettiği toplam değer. Vatandaşlık esası
Kişi başı GSYİH: GSYİH ÷ Nüfus = Refah göstergesi
- Yüksek gelir ülkeler: 13.000$ üzeri (Türkiye dahil)
- Üst-orta gelir: 4.500-13.000$
- Alt-orta gelir: 1.100-4.500$
- Düşük gelir: 1.100$ altı
SAGP (Satın Alma Gücü Paritesi - PPP): Farklı ülkelerdeki fiyat seviyelerini dikkate alan ölçüm. PPP'ye göre Çin ABD'yi geçer, Türkiye 11. sıraya yükselir
Sektörel dağılım:
- Birincil sektör (tarım+madencilik): Gelişmiş ülkelerde %2-5, gelişmekte olanlarda %15-30
- İkincil sektör (sanayi): Çin %38, Almanya %30, Türkiye %30
- Üçüncül sektör (hizmet): ABD %78, Almanya %68, Türkiye %55 (gelişmiş ülkelerde yüksek)

En Büyük 15 Ekonomi (Nominal GSYİH 2024)

★ Dünyanın En Büyük Ekonomileri

1

ABD · 28.0 trilyon $

Dünyanın 1. ekonomisi · Hizmet ağırlıklı (%78) · Silikon Vadisi · Wall Street · 335M nüfus · Kişi başı ~83.000$

2

ÇİN · 18.5 trilyon $

2010'dan beri 2. · "Dünyanın fabrikası" · 1.41 milyar nüfus · Kişi başı ~13.100$ · Üretim devi

3

ALMANYA · 4.6 trilyon $

Avrupa'nın 1. ekonomisi · Otomotiv (BMW, Mercedes, VW) · Mühendislik · 84M · Kişi başı ~54.000$

4

JAPONYA · 4.1 trilyon $

2023'te Almanya'ya 3.'lüğü kaptırdı · Otomotiv (Toyota, Honda) · Elektronik (Sony) · 125M · Kişi başı ~33.000$

5

HİNDİSTAN · 3.9 trilyon $

2025'te Japonya'yı geçti · Hızlı büyüme (%6-7) · 1.45M nüfus · Kişi başı ~2.700$ · IT, ilaç

6

İNGİLTERE · 3.5 trilyon $

2020 Brexit · Londra finans merkezi · Kişi başı ~52.000$

7

FRANSA · 3.1 trilyon $

Lüks tüketim (LVMH), turizm, havacılık (Airbus) · Kişi başı ~46.000$

8

İTALYA · 2.4 trilyon $ · 9. KANADA · 2.2T · 10. BREZİLYA · 2.1T

İtalya: moda, otomotiv (Ferrari, Fiat). Kanada: petrol, mineraller. Brezilya: Latin Amerika 1. ekonomi

11

RUSYA · 2.0T · G.KORE · 1.7T · AVUSTRALYA · 1.7T · MEKSİKA · 1.8T · İSPANYA · 1.6T

Rusya petrol-doğalgaz · G.Kore Samsung-Hyundai · Avustralya madenler · Meksika otomotiv

17

TÜRKİYE · 1.1 trilyon $

17-18. sırada · Kişi başı ~13.000$ · Üst-orta gelir grubu üst sınırında · Tekstil, otomotiv, turizm

Sanayi Merkezleri ve Devleri

★ Dünya Sanayi Bölgeleri

4 Büyük Sanayi Merkezi Avrupa, K.Amerika, Doğu Asya, Hindistan

1. AVRUPA SANAYİ KUŞAĞI:
- Almanya: Otomotiv (BMW Münih, Mercedes Stuttgart, Volkswagen Wolfsburg), kimya (BASF), Ruhr havzası kömür-çelik
- Fransa: Havacılık (Airbus Toulouse), lüks (LVMH Paris), gıda
- İtalya: Moda Milano, otomotiv Torino (Fiat-Ferrari), Po Vadisi
- İngiltere: Finans Londra, ilaç (GSK), petrol
- Hollanda: Rotterdam Avrupa'nın en büyük limanı, ASML (mikroçip), Shell
2. KUZEY AMERİKA:
- ABD: Silikon Vadisi (Apple, Google, Meta, Nvidia), Detroit otomotiv (Ford, GM), Texas petrol-NASA, Chicago tahıl, Wall Street finans
- Kanada: Toronto finans, Alberta petrol kumları, orman ürünleri
- Meksika: Otomotiv (sınır bölgesi - ABD'ye ihracat)
3. DOĞU ASYA - "Dünyanın Fabrikası":
- Çin: Şenzhen (elektronik - Huawei, Tencent), Şanghay (finans), Pekin (teknoloji), Yangtze deltası (üretim)
- Japonya: Tokyo-Yokohama (otomotiv-elektronik), Osaka, Toyota City
- Güney Kore: Seul (Samsung, Hyundai, LG), Busan
- Tayvan: TSMC dünyanın en büyük yarı iletken üreticisi
4. HİNDİSTAN VE GÜNEYDOĞU ASYA:
- Hindistan: Bangalore (IT - "Hindistan'ın Silikon Vadisi"), Mumbai (Bollywood, finans), ilaç sanayi
- Vietnam: Tekstil, elektronik montaj (Çin'den kayma)
- Tayland: Otomotiv (Doğu'nun Detroit'i)

★ G7 ve G20

Dünya Ekonomi Klüpleri G7 (gelişmiş 7) · G20 (büyük 20) · BRICS

G7 (Group of 7): Dünyanın en gelişmiş 7 ekonomisi
- ABD, Almanya, Japonya, İngiltere, Fransa, İtalya, Kanada
- 1975'te Fransa Rambouillet'de kuruldu (petrol krizine yanıt)
- AB ayrı temsil edilir (gözlemci)
- Yıllık zirveler · 2014'te Rusya çıkarıldı (Kırım ilhakı)
G20 (Group of 20): 19 ülke + AB · Dünya GSYİH'sinin %85'i, nüfusunun %66'sı, ticaretinin %75'i
- 1999'da kuruldu (Asya krizi sonrası)
- G7 + Rusya, Çin, Hindistan, Brezilya, G.Kore, Avustralya, Meksika, Endonezya, S.Arabistan, G.Afrika, Arjantin, TÜRKİYE, AB
- 2015 G20 Zirvesi Antalya'da yapıldı (Türkiye ev sahipliği)
- 2024 Brezilya, 2025 G.Afrika, 2026 ABD ev sahibi
BRICS: Yükselen büyük ekonomiler bloku
- Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika
- 2009'da kuruldu, 2010'da G.Afrika eklendi
- 2024 genişleme: İran, BAE, Mısır, Etiyopya katıldı (BRICS+)
- Dünya nüfusunun %42'si, GSYİH'nin %25'i
- Dolar hegemonyasına alternatif arıyor
OECD: Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü · 38 üye (gelişmiş demokratik piyasa ekonomileri) · Türkiye 1961'den kurucu üye

Dünya Tarım Kuşakları

★ Tarım Bölgeleri

Tarım Kuşakları ve Önemli Ürünler İklim ve toprak ürünü belirler

BUĞDAY:
- Ilıman karasal iklim, kış-yaz sıcaklığı uygun
- En çok üreten: Çin, Hindistan, Rusya, ABD, Fransa, Kanada, Pakistan, Türkiye
- "Dünya tahıl ambarı": ABD Great Plains (Kansas), Ukrayna-Rusya, Kanada Prairies, Avustralya, Arjantin Pampas, Türkiye İç Anadolu
- Türkiye 8-10. sırada, kendine yetiyor
PİRİNÇ:
- Sıcak nemli iklim, sulanır pirinç tarlaları (paddy)
- Asya'nın temel besini · 3.5 milyar kişi pirinçle besleniyor
- En çok üreten: Çin, Hindistan, Endonezya, Bangladeş, Vietnam, Tayland (en büyük ihracatçı), Filipinler
- Hint, Çin, Mekong nehir vadileri
- Türkiye'de Edirne-Çorlu çevresinde sınırlı üretim
MISIR:
- Sıcak nemli, ilkbahar-yaz
- En çok üreten: ABD ("Mısır Kuşağı" - Iowa, Illinois), Çin, Brezilya, Arjantin, Ukrayna, Hindistan
- Et üretimi için yem (büyükbaş hayvancılık)
- Etanol yakıt (ABD-Brezilya)
PAMUK:
- Sıcak iklim, sulanır
- En çok üreten: Hindistan, Çin, ABD, Brezilya, Pakistan, Türkiye, Özbekistan
- Türkiye'de Çukurova (Adana), GAP bölgesi (Şanlıurfa-Mardin)
- "Beyaz altın" - tekstil sanayinin temeli
ÇAY:
- Yağışlı, ılıman, asitli toprak
- En çok üreten: Çin (1.), Hindistan (2.), Kenya (3.), Sri Lanka (4.), Türkiye (5.), Vietnam, Endonezya
- Türkiye'de Karadeniz Bölgesi (Rize) - Türkiye dünyanın en çok çay tüketen ülkesi (kişi başı)
KAHVE:
- Tropikal, yağışlı iklim, "Kahve Kuşağı" (10°K-25°G arası)
- En çok üreten: Brezilya (dünyanın 1/3'ü), Vietnam, Kolombiya, Endonezya, Etiyopya (kahvenin doğduğu yer)
KAKAO (ÇİKOLATA):
- Tropikal yağmur ormanı kıyısı
- En çok üreten: Fildişi Sahili (1.), Gana, Endonezya, Nijerya, Kamerun, Brezilya, Ekvador
- Belçika-İsviçre-Almanya çikolata sanayisi (ham madde Afrika'dan)
FINDIK:
- Türkiye dünyanın 1. üreticisi (~%70)
- Karadeniz Bölgesi (Giresun, Ordu, Trabzon)
- İtalya Ferrero firması (Nutella) en büyük alıcı
ZEYTİN:
- Akdeniz iklimi
- En çok üreten: İspanya (1., dünya zeytinyağının %50'si), İtalya, Yunanistan, Türkiye, Tunus, Fas, Suriye
- Türkiye'de Ege ve Akdeniz kıyıları
HAYVANCILIK:
- Sığır: Brezilya, ABD, Hindistan (sadece Hindular tüketmez), Çin, Avustralya, Arjantin
- Domuz: Çin (dünyanın yarısı), ABD, AB - Müslüman ülkelerde yok
- Koyun: Çin, Avustralya, Hindistan, İran, Yeni Zelanda, Türkiye
- Süt: ABD, Hindistan (1. sığır sayısı), AB, Çin

Uluslararası Ticaret

★ Dünya Ticareti

İhracat ve İthalat Devleri Dünya ticareti ~32 trilyon dolar

EN ÇOK İHRACAT YAPAN ÜLKELER (2024):
- 1. Çin: 3.4 trilyon $ (dünyanın en büyük ihracatçısı)
- 2. ABD: 2.0 trilyon $
- 3. Almanya: 1.7 trilyon $
- 4. Hollanda: 945 milyar $ (transit ticaret - Rotterdam limanı)
- 5. Japonya, 6. G.Kore, 7. Hong Kong, 8. İtalya, 9. Fransa, 10. Meksika
- Türkiye 30. sırada ~273 milyar $ (2025 rekoru)
EN ÇOK İTHALAT YAPAN:
- 1. ABD: 3.2 trilyon $ (dünyanın en büyük ithalatçısı, ticaret açığı)
- 2. Çin: 2.6 trilyon $
- 3. Almanya, 4. Japonya, 5. Hollanda, 6. İngiltere, 7. Hong Kong, 8. Fransa, 9. Hindistan, 10. G.Kore
DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü - WTO):
- 1995'te kuruldu (önceki GATT 1947)
- Cenevre merkez, 164 üye (Türkiye dahil), 24 gözlemci
- Serbest ticaret, gümrük indirimleri, anlaşmazlık çözümü
Önemli Ticaret Anlaşmaları:
- AB Tek Pazar: 27 ülke, gümrüksüz, mal-hizmet-sermaye-emek serbestçe
- USMCA (eski NAFTA): ABD-Meksika-Kanada
- RCEP: Asya-Pasifik 15 ülke (Çin, Japonya, G.Kore, ASEAN, Avustralya, Yeni Zelanda) - dünyanın en büyük ticaret bloğu
- MERCOSUR: Latin Amerika (Brezilya, Arjantin, Uruguay, Paraguay)
- ASEAN: Güneydoğu Asya 10 ülke
Türkiye ticaret:
- 1995 AB Gümrük Birliği (mal serbest dolaşımı)
- İhracat ~256 milyar $ · İthalat ~362 milyar $ (açık var)
- En çok ihracat: Almanya, ABD, İngiltere, Irak, İtalya
- En çok ithalat: Çin, Rusya, Almanya, ABD, İtalya
- Sektörler: tekstil, otomotiv, beyaz eşya, çelik, makine

Önemli Ticaret Yolları ve Limanlar

Lokasyon	Önemi
SÜVEYŞ KANALI	Akdeniz-Kızıldeniz, Mısır, 1869 · Avrupa-Asya kısa yolu · Dünya ticaretinin %12'si
PANAMA KANALI	Atlantik-Pasifik, Panama, 1914 · ABD doğu-batı kıyısı bağlantısı
HÜRMÜZ BOĞAZI	Basra Körfezi · Dünya petrolünün %20'si buradan geçer
MALAKKA BOĞAZI	Endonezya-Malezya · Çin-Avrupa ticaret yolu, korsanlık
İSTANBUL BOĞAZI	Karadeniz-Marmara · Tahıl-petrol gemileri (Rusya, Ukrayna)
EN BÜYÜK LİMAN	Şanghay (Çin) · Yıllık 47M konteyner · Dünya 1.
2. LİMAN	Singapur · 37M konteyner
EN BÜYÜK AVRUPA	Rotterdam (Hollanda) · 14M konteyner

Dünya Şirket Devleri

★ En Değerli Şirketler

Piyasa Değerine Göre En Büyük Şirketler 2024 itibariyle

İLK 10 (Piyasa Değeri):
- 1. Apple ~3 trilyon $ (ABD, iPhone)
- 2. Microsoft ~3 trilyon $ (ABD, yazılım, Azure, OpenAI ortağı)
- 3. Nvidia ~3 trilyon $ (ABD, AI çipleri)
- 4. Alphabet/Google ~2 trilyon $ (ABD)
- 5. Amazon ~1.8 trilyon $ (ABD, e-ticaret, AWS)
- 6. Saudi Aramco ~1.7 trilyon $ (Suudi Arabistan, petrol - tek non-tech)
- 7. Meta/Facebook ~1.4 trilyon $ (ABD)
- 8. Berkshire Hathaway (Warren Buffett)
- 9. TSMC (Tayvan, çip üretimi)
- 10. Eli Lilly (ilaç)
Sektör analizi: İlk 10'un 7'si teknoloji (ABD), 1'i petrol (S.Arabistan), 1'i çip (Tayvan), 1'i ilaç (ABD)
Coğrafi dağılım: En değerli şirketlerin %60+'ı ABD'de · Çin'de Tencent, Alibaba
Avrupa şirketleri: LVMH (Fransa lüks), Novo Nordisk (Danimarka ilaç), ASML (Hollanda çip), Nestle (İsviçre)
Forbes 500 (en büyük şirketler ciroya göre): Walmart (ABD perakende, en büyük), Saudi Aramco, Amazon, Apple, ExxonMobil
Türk şirketleri: Turkcell, Türk Hava Yolları (THY), Koç Holding, Sabancı Holding, BIM, Akbank, Garanti BBVA, Ziraat

Dünyada Türkiye'nin Yeri

★ Türkiye Ekonomisi

Türkiye'nin Dünya Ekonomisindeki Yeri 17-18. ekonomi · Üst-orta gelir grubu

GSYİH

~1.1 trilyon $ (17-18.)

KİŞİ BAŞI

~13.000 $

İHRACAT

~256 milyar $ (30.)

İTHALAT

~362 milyar $ (açık var)

Ekonomik yapı:
- Hizmet sektörü %55, sanayi %30, tarım %6, inşaat %9
- OECD üyesi (1961 kurucu üye), G20 üyesi (2015 zirvesi Antalya)
- 1995 AB Gümrük Birliği
Önde gelen sektörler:
- Otomotiv: Tofaş (Fiat), Ford Otosan, Toyota Adapazarı, Renault Bursa, Mercedes (Aksaray) · Avrupa'nın 6. otomotiv üreticisi · 1.4M araç/yıl · TOGG (yerli marka)
- Tekstil: Avrupa'nın 2. tedarikçisi (Çin'den sonra) · Bursa, İstanbul, Denizli, Gaziantep
- Beyaz eşya: Arçelik (Beko), Vestel · Avrupa'nın 1. beyaz eşya üreticisi
- Demir-çelik: Erdemir (Ereğli), İsdemir, Kardemir · Dünyanın 8. çelik üreticisi
- Çimento: Avrupa'nın 1. üreticisi
- Turizm: 64M ziyaretçi (2025), 65,2 milyar $ gelir · Dünya 5. turizm ülkesi
- Tarım: Fındık (1.), kayısı (1.), kiraz, üzüm, incir · Buğday-pamuk-zeytin önemli
- Savunma sanayi: ASELSAN, TUSAŞ, Roketsan, Baykar (TB2 İHA dünya pazarı)
- İnşaat müteahhitliği: Dünyada Çin'den sonra 2. (ENR Top 250)
Ticaret ortakları:
- İhracat: 1. Almanya (~21M$), 2. ABD, 3. İngiltere, 4. Irak, 5. İtalya, 6. İspanya, 7. Hollanda, 8. Fransa, 9. Romanya, 10. İsrail (azalan)
- İthalat: 1. Çin, 2. Rusya (enerji), 3. Almanya, 4. ABD, 5. İtalya
İstanbul Finans Merkezi: Borsa İstanbul (BIST), büyük bankalar genel merkezi · Dünya 6. en hareketli borsalardan
Ekonomik tarih dönemleri:
- 1923-1950: Devletçilik, kapalı ekonomi
- 1950-1980: İthal ikamesi, planlı ekonomi (Beş Yıllık Kalkınma Planları)
- 24 Ocak 1980 Kararları: Liberal ekonomiye geçiş (Turgut Özal)
- 2001 Krizi: Bankacılık reformu, IMF stand-by
- 2008 Küresel Kriz, 2018 Döviz Krizi, 2021-2024 Yüksek enflasyon

Yaygın Tuzaklar

1. Dünyanın en büyük ekonomisi?

Yanlış: "Çin nominal GSYİH'de 1. ekonomidir." Doğru: NOMİNAL GSYİH'de ABD 1. (28 trilyon $), Çin 2. (18.5 trilyon $). Çin 2010'dan beri 2. sırada. SAGP'ye (Satın Alma Gücü Paritesi) göre Çin ABD'yi geçer - çünkü Çin'de fiyatlar daha düşük. İlk 10 nominal GSYİH (2024): 1. ABD 28T, 2. Çin 18.5T, 3. Almanya 4.6T, 4. Japonya 4.1T (2023'te Almanya'ya 3.'lüğü kaptırdı), 5. Hindistan 3.9T (2025'te Japonya'yı geçecek), 6. İngiltere 3.5T, 7. Fransa 3.1T, 8. İtalya 2.4T, 9. Kanada 2.2T, 10. Brezilya 2.1T. Türkiye 17-18. sırada (1.1T). G7 (gelişmiş 7): ABD, Almanya, Japonya, İngiltere, Fransa, İtalya, Kanada (1975 Fransa). G20 (büyük 20): 19 ülke + AB, dünya GSYİH'sinin %85'i, Türkiye dahil. BRICS: Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, G.Afrika + 2024'te İran, BAE, Mısır, Etiyopya. Çin "Dünyanın fabrikası", ABD hizmet ağırlıklı (%78), Almanya otomotiv-mühendislik.

2. Dünyanın en büyük çay üreticisi ve fındık üreticisi?

Yanlış: "Türkiye dünyanın en büyük çay üreticisidir." Doğru: ÇAY: 1. Çin, 2. Hindistan, 3. Kenya, 4. Sri Lanka, 5. Türkiye. Türkiye 5. sırada ama dünyanın en çok çay TÜKETEN ülkesidir (kişi başı). FINDIK: Türkiye dünyanın 1. fındık üreticisidir (~%70). Karadeniz Bölgesi (Giresun, Ordu, Trabzon). İtalya Ferrero firması (Nutella) en büyük alıcı. Türkiye'nin dünyada 1. olduğu tarım ürünleri: Fındık (%70), kayısı (%50), kiraz, incir, ayva. Dünya tarım ürünleri ana üreticiler: Buğday: Çin 1., Hindistan 2., Rusya 3. (Türkiye 8-10.). Pirinç: Çin 1., Hindistan 2., Endonezya 3. (Tayland en büyük ihracatçı). Mısır: ABD 1. (Mısır Kuşağı - Iowa, Illinois), Çin 2., Brezilya 3. Pamuk: Hindistan 1., Çin 2., ABD 3., Brezilya 4. (Türkiye 6-7., Çukurova-GAP). Kahve: Brezilya 1. (dünya 1/3), Vietnam 2., Kolombiya 3. (Etiyopya kahvenin doğduğu yer). Zeytin: İspanya 1. (zeytinyağının %50'si), İtalya, Yunanistan, Türkiye 4. Kakao: Fildişi Sahili 1., Gana 2.

3. G7 ve G20 nedir, kimler üyesi?

Yanlış: "Türkiye G7 üyesidir." Doğru: Türkiye G7 üyesi DEĞİL, G20 üyesidir. G7 (Group of 7): Dünyanın en gelişmiş 7 ekonomisi · ABD, Almanya, Japonya, İngiltere, Fransa, İtalya, Kanada · 1975 Fransa Rambouillet (petrol krizi sonrası) · AB gözlemci · 2014'te Rusya çıkarıldı (Kırım ilhakı). G20 (Group of 20): 19 ülke + AB · 1999 Asya krizi sonrası · Dünya GSYİH'nin %85'i, nüfusun %66'sı, ticaretin %75'i · G7 + Rusya, Çin, Hindistan, Brezilya, G.Kore, Avustralya, Meksika, Endonezya, Suudi Arabistan, G.Afrika, Arjantin, TÜRKİYE, AB. 2015 G20 Zirvesi Antalya'da Türkiye ev sahipliğinde yapıldı. 2024 Brezilya, 2025 G.Afrika, 2026 ABD ev sahibi. BRICS: Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin-G.Afrika · 2009 kuruldu · 2024 İran, BAE, Mısır, Etiyopya katıldı (BRICS+) · Dünya nüfusunun %42'si. OECD (Ekonomik İşbirliği): 38 üye, gelişmiş demokratik piyasa ekonomileri · Türkiye 1961 kurucu üye. OPEC: Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü · 13 üye (Suudi Arabistan-İran-Irak-Kuveyt-Venezuela-Nijerya vd) · Türkiye değil.

4. Türkiye ekonomide kaçıncı sırada?

Yanlış: "Türkiye dünyanın 30-40. ekonomisidir." Doğru: Türkiye nominal GSYİH'ye göre dünyanın 17-18. ekonomisidir (1.1 trilyon $, 2024). Üst-orta gelir grubunun üst sınırında, kişi başı ~13.000$. Ama İHRACAT sıralamasında 30. sırada (~256 milyar $). Türkiye'nin önde gelen sektörleri: Otomotiv: Avrupa'nın 6. üreticisi, 1.4M araç/yıl (Tofaş-Fiat, Ford Otosan, Toyota Adapazarı, Renault Bursa, Mercedes Aksaray, TOGG yerli). Tekstil: Avrupa'nın 2. tedarikçisi (Çin'den sonra). Beyaz eşya: Avrupa'nın 1. üreticisi (Arçelik-Beko, Vestel). Demir-çelik: Dünyanın 8. çelik üreticisi (Erdemir, İsdemir, Kardemir). Çimento: Avrupa'nın 1.'si. Turizm: Dünya 5. turizm ülkesi (49M turist, 49 milyar $ gelir 2023). Savunma sanayi: Baykar TB2 İHA dünya pazarı, ASELSAN, TUSAŞ, Roketsan. İnşaat müteahhitliği: Dünyada Çin'den sonra 2. (ENR Top 250). Tarım: Fındık-kayısı-kiraz-incir 1. Önemli üyelikler: OECD (1961 kurucu), G20 (2015 Antalya zirvesi), AB Gümrük Birliği (1995). Ticaret ortakları: İhracat 1. Almanya, 2. ABD, 3. İngiltere; İthalat 1. Çin, 2. Rusya (enerji), 3. Almanya. İstanbul Finans Merkezi (BIST), Türkiye dünyanın 6. en hareketli borsalardan.

Bu konudan sınavda ne çıkar?

EN SIK ÇIKAN

En büyük ekonomiler sıralaması

1. ABD 28T (Wall Street, hizmet %78), 2. Çin 18.5T (Dünya fabrikası), 3. Almanya 4.6T (otomotiv), 4. Japonya 4.1T, 5. Hindistan 3.9T (yükseliş). Türkiye 17-18. (1.1T).

ÇOK SIK

G7-G20-BRICS-OPEC

G7 (gelişmiş 7: ABD-Almanya-Japonya-İngiltere-Fransa-İtalya-Kanada), G20 (Türkiye dahil 19+AB, %85 GSYİH), BRICS (Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin-G.Afrika+İran), OPEC (13 petrol ülkesi, Türkiye değil).

DETAY

Tarım ürünleri liderleri

Buğday: Çin · Pirinç: Çin (Tayland ihracat 1.) · Mısır: ABD · Pamuk: Hindistan · Çay: Çin (Türkiye 5., en çok tüketen) · Fındık: Türkiye %70 · Zeytinyağı: İspanya · Kahve: Brezilya · Kakao: Fildişi Sahili.

KRİTİK

Türkiye ekonomi yeri

17-18. ekonomi 1.1T · Avrupa otomotiv 6., beyaz eşya 1., çelik dünya 8. · Tekstil Avrupa 2. · Turizm dünya 5. · İhracat 30. (256M$) · Fındık-kayısı-kiraz dünya 1. · OECD 1961, G20 2015 Antalya, 1995 AB Gümrük Birliği.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01"Nominal GSYİH'ye göre dünyanın en büyük 3 ekonomisi (2024)" hangileridir?

Nominal GSYİH'ye göre 1. ABD (28 trilyon $), 2. Çin (18.5 trilyon $), 3. Almanya (4.6 trilyon $). İlk 10: 1. ABD, 2. Çin (2010'dan beri 2.), 3. Almanya, 4. Japonya 4.1T (2023'te Almanya'ya 3.'lüğü kaptırdı), 5. Hindistan 3.9T (2025'te Japonya'yı geçecek), 6. İngiltere, 7. Fransa, 8. İtalya, 9. Kanada, 10. Brezilya. Türkiye 17-18. sırada (1.1T). SAGP'ye (Satın Alma Gücü Paritesi) göre Çin ABD'yi geçer - Çin'de fiyatlar daha düşük. ABD hizmet ağırlıklı (%78), Çin "Dünyanın fabrikası" (%38 sanayi), Almanya otomotiv-mühendislik. Kişi başı GSYİH: Lüksemburg ~130.000$ (en yüksek), ABD ~83.000$, Almanya ~54.000$, Türkiye ~13.000$, Burundi ~250$ (en düşük). Dünya GSYİH ~110 trilyon $, kişi başı ortalama ~13.500$.

02"G7 ve G20 üyelikleri" arasındaki fark nedir?

G7 Türkiye'nin üye OLMADIĞI dünyanın en gelişmiş 7 ekonomisinin örgütü; G20 Türkiye'nin üyesi olduğu 19 ülke + AB'den oluşan büyük ekonomiler örgütü. G7 üyeleri: ABD, Almanya, Japonya, İngiltere, Fransa, İtalya, Kanada · 1975 Fransa Rambouillet'de petrol krizi sonrası kuruldu · AB gözlemci · 2014'te Rusya Kırım ilhakı sonrası çıkarıldı. G20 üyeleri: G7 (7) + Rusya, Çin, Hindistan, Brezilya, G.Kore, Avustralya, Meksika, Endonezya, Suudi Arabistan, G.Afrika, Arjantin, TÜRKİYE (12) + AB. 1999'da Asya krizi sonrası kuruldu. Dünya GSYİH'nin %85'i, nüfusunun %66'sı, ticaretinin %75'i. 2015 G20 Zirvesi Antalya'da Türkiye ev sahipliğinde yapıldı. 2024 Brezilya, 2025 G.Afrika, 2026 ABD. BRICS: Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin-G.Afrika · 2009 kuruldu · 2024 İran, BAE, Mısır, Etiyopya katıldı (BRICS+) · Dünya nüfusunun %42'si. OECD: 38 üye, gelişmiş demokratik piyasa ekonomileri, Türkiye 1961 kurucu üye. OPEC: 13 petrol ülkesi (Suudi Arabistan-İran-Irak-Venezuela-Nijerya vd), Türkiye değil. NATO: Askeri ittifak, Türkiye 1952'den üye.

03"Dünyanın en çok ihracat yapan ülkesi" hangisidir?

Çin dünyanın en çok ihracat yapan ülkesi (3.77 trilyon $, 2025). 2009'dan beri 1. sırada. "Dünyanın fabrikası" - elektronik, makine, tekstil, oyuncak, gemi. İhracat sıralaması: 1. Çin 3.4T, 2. ABD 2.0T, 3. Almanya 1.7T, 4. Hollanda 945M$ (transit ticaret - Rotterdam Avrupa'nın en büyük limanı), 5. Japonya, 6. G.Kore (Samsung-Hyundai-LG), 7. Hong Kong, 8. İtalya, 9. Fransa, 10. Meksika. Türkiye 30. sırada ~273 milyar $ ihracat (2025 rekoru). İthalat sıralaması: 1. ABD 3.2T (en büyük ithalatçı, ticaret açığı), 2. Çin 2.6T, 3. Almanya, 4. Japonya, 5. Hollanda. DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü - WTO): 1995 kuruldu (önceki GATT 1947), Cenevre, 164 üye (Türkiye dahil). Önemli ticaret blokları: AB Tek Pazar (27 ülke), USMCA (eski NAFTA - ABD-Meksika-Kanada), RCEP (Asya-Pasifik 15 ülke - dünyanın en büyük ticaret bloğu), MERCOSUR (Latin Amerika), ASEAN (Güneydoğu Asya 10 ülke). Türkiye 1995 AB Gümrük Birliği (mal serbest dolaşımı). Türkiye ihracat ortakları: 1. Almanya, 2. ABD, 3. İngiltere, 4. Irak, 5. İtalya. İthalat: 1. Çin, 2. Rusya (enerji), 3. Almanya.

04"Dünyanın en büyük fındık üreticisi" hangi ülkedir?

Türkiye dünyanın en büyük fındık üreticisidir (~%70 dünya üretimi). Karadeniz Bölgesi (Giresun, Ordu, Trabzon, Sakarya) - okyanusal iklim ve uygun toprak. İtalya Ferrero firması (Nutella, Ferrero Rocher) en büyük alıcı - Türkiye'den fındık ithal ediyor. Türkiye'nin dünyada 1. olduğu tarım ürünleri: Fındık (%70), kayısı (%50), kiraz, incir, ayva. Diğer dünya tarım liderlerine bakalım: BUĞDAY: 1. Çin, 2. Hindistan, 3. Rusya, 4. ABD, 5. Fransa, 6. Kanada, 7. Pakistan (Türkiye 8-10.). PİRİNÇ: 1. Çin, 2. Hindistan, 3. Endonezya, 4. Bangladeş, 5. Vietnam (Tayland en büyük ihracatçı). 3.5 milyar kişi pirinçle besleniyor. MISIR: 1. ABD ("Mısır Kuşağı" Iowa-Illinois), 2. Çin, 3. Brezilya, 4. Arjantin. PAMUK: 1. Hindistan, 2. Çin, 3. ABD, 4. Brezilya (Türkiye 6-7., Çukurova-GAP). ÇAY: 1. Çin, 2. Hindistan, 3. Kenya, 4. Sri Lanka, 5. Türkiye - ama Türkiye dünyanın en çok çay TÜKETEN ülkesi (kişi başı). KAHVE: 1. Brezilya (1/3'ü), 2. Vietnam, 3. Kolombiya (Etiyopya kahvenin doğduğu yer). ZEYTİN: 1. İspanya (zeytinyağının %50'si), 2. İtalya, 3. Yunanistan, 4. Türkiye. KAKAO: 1. Fildişi Sahili, 2. Gana, 3. Endonezya.

05"Türkiye'nin önde gelen sektörlerinden Avrupa 1. olduğu" hangileridir?

Türkiye Avrupa'nın 1. beyaz eşya üreticisi (Arçelik-Beko, Vestel) ve 1. çimento üreticisidir. Türkiye'nin önde gelen sektörleri: OTOMOTİV: Avrupa'nın 6. üreticisi, 1.4M araç/yıl (Tofaş-Fiat, Ford Otosan, Toyota Adapazarı, Renault Bursa, Mercedes Aksaray, TOGG yerli). TEKSTİL: Avrupa'nın 2. tedarikçisi (Çin'den sonra) - Bursa, İstanbul, Denizli, Gaziantep. BEYAZ EŞYA: Avrupa'nın 1. üreticisi (Arçelik-Beko, Vestel). DEMİR-ÇELİK: Dünyanın 8. çelik üreticisi (Erdemir/Ereğli, İsdemir, Kardemir). ÇİMENTO: Avrupa'nın 1. üreticisi. TURİZM: Dünya 5. turizm ülkesi (49M turist, 49 milyar $ gelir 2023). SAVUNMA SANAYİ: ASELSAN, TUSAŞ, Roketsan, Baykar (TB2 İHA dünya pazarı). İNŞAAT MÜTEAHHİTLİĞİ: Dünyada Çin'den sonra 2. (ENR Top 250). TARIM: Fındık (%70), kayısı (%50), kiraz, incir, ayva dünya 1. Yarı iletken çip: TSMC (Tayvan) dünyanın en büyüğü, ASML (Hollanda) çip üretim makinesi. Petrol-doğalgaz: Türkiye ithalatçı (Rusya'dan), üretici değil. Türkiye GSYİH yapısı: Hizmet %55, sanayi %30, tarım %6, inşaat %9. Önemli üyelikler: OECD 1961 kurucu, G20 (2015 Antalya), 1995 AB Gümrük Birliği. İstanbul Finans Merkezi: BIST dünya 6. en hareketli borsalardan.

06"Dünyanın en değerli şirketleri (piyasa değeri)" hangi sektörde yoğunlaşıyor?

Dünyanın en değerli şirketleri ABD teknoloji şirketleridir - ilk 10'un 7'si tech (Apple, Microsoft, Nvidia, Alphabet, Amazon, Meta, Berkshire); Saudi Aramco tek non-tech. İlk 10 (2024 piyasa değeri): 1. Apple ~3 trilyon $ (iPhone), 2. Microsoft ~3T (yazılım, Azure, OpenAI ortağı), 3. Nvidia ~3T (AI çipleri - 2024 patlaması), 4. Alphabet/Google ~2T, 5. Amazon ~1.8T (e-ticaret, AWS bulut), 6. Saudi Aramco ~1.7T (petrol - tek non-tech), 7. Meta/Facebook ~1.4T, 8. Berkshire Hathaway (Warren Buffett yatırım), 9. TSMC (Tayvan, çip üretimi), 10. Eli Lilly (ABD ilaç). Sektör analizi: İlk 10'un 7'si teknoloji (ABD), 1'i petrol (Suudi Arabistan), 1'i çip (Tayvan), 1'i ilaç (ABD). Coğrafi dağılım: En değerli şirketlerin %60+'ı ABD'de. Çin: Tencent, Alibaba (eskiden ilk 10'daydı). Avrupa şirketleri: LVMH (Fransa lüks), Novo Nordisk (Danimarka ilaç - Ozempic), ASML (Hollanda çip makinesi), Nestle (İsviçre gıda), SAP (Almanya yazılım). Forbes 500 (cirosal): Walmart (ABD perakende, en büyük ciro), Saudi Aramco, Amazon, Apple, ExxonMobil. Türk şirketleri: Turkcell, Türk Hava Yolları (THY), Koç Holding, Sabancı Holding, BIM, Akbank, Garanti BBVA, Ziraat. 2024 trend: Yapay zeka (AI) şirketleri patlaması - Nvidia 1 yılda 3 katına çıktı.

Özet — Aklında Tut

DÜNYA EKONOMİSİ: ~110 trilyon $ GSYİH, kişi başı ortalama ~13.500$. Sektörel: birincil (tarım+madencilik), ikincil (sanayi), üçüncül (hizmet). Gelişmiş ülkelerde hizmet ağırlıklı (ABD %78), gelişmekte olanlarda sanayi/tarım yüksek. SAGP'ye göre Çin ABD'yi geçer (fiyat farkı).
EN BÜYÜK 10 EKONOMİ (2024): 1. ABD 28T (hizmet %78, Silikon Vadisi), 2. Çin 18.5T (Dünya fabrikası, 2010'dan beri 2.), 3. Almanya 4.6T (Avrupa 1., otomotiv), 4. Japonya 4.1T (2023'te Almanya'ya 3.lüğü kaptırdı), 5. Hindistan 3.9T (2025'te Japonya'yı geçecek), 6. İngiltere 3.5T (Brexit), 7. Fransa 3.1T, 8. İtalya 2.4T, 9. Kanada 2.2T, 10. Brezilya 2.1T. Türkiye 17-18. (1.1T, kişi başı 13.000$).
EKONOMİ KLÜPLERİ: G7 (gelişmiş 7): ABD-Almanya-Japonya-İngiltere-Fransa-İtalya-Kanada (1975 Fransa, 2014 Rusya çıkarıldı). G20 (büyük 20): 19+AB, dünya GSYİH %85, nüfus %66, Türkiye dahil, 2015 Antalya zirvesi. BRICS: Brezilya-Rusya-Hindistan-Çin-G.Afrika + 2024'te İran-BAE-Mısır-Etiyopya. OECD: 38 gelişmiş demokratik piyasa, Türkiye 1961 kurucu. OPEC: 13 petrol ülkesi (Türkiye değil). NATO: Türkiye 1952'den.
4 SANAYİ MERKEZİ: 1. AVRUPA (Almanya otomotiv-mühendislik, Fransa havacılık-lüks, İtalya moda, İngiltere finans, Hollanda Rotterdam-ASML). 2. KUZEY AMERİKA (ABD Silikon Vadisi-Detroit-Wall Street, Kanada petrol, Meksika otomotiv). 3. DOĞU ASYA "Dünya fabrikası" (Çin Şenzhen-Şanghay, Japonya Tokyo-Toyota, G.Kore Samsung-Hyundai, Tayvan TSMC çip 1.). 4. HİNDİSTAN-GÜNEYDOĞU ASYA (Hindistan Bangalore IT, Vietnam tekstil, Tayland otomotiv).
TARIM ÜRÜNLERİ LİDERLERİ: Buğday: Çin 1., Hindistan 2., Rusya 3. (Türkiye 8-10.). Pirinç: Çin 1., Hindistan 2. (Tayland en büyük ihracatçı, 3.5 milyar kişi pirinçle besleniyor). Mısır: ABD 1. (Mısır Kuşağı Iowa-Illinois). Pamuk: Hindistan 1. (Türkiye 6-7. Çukurova-GAP). Çay: Çin 1., Türkiye 5. (Karadeniz Rize, en çok tüketen kişi başı). Kahve: Brezilya 1. (1/3'ü, Etiyopya kahvenin doğduğu yer). Zeytin/zeytinyağı: İspanya 1. (%50), Türkiye 4. Kakao: Fildişi Sahili 1. FINDIK: Türkiye %70 (1.), Karadeniz, Ferrero alıcı. Türkiye 1. olduğu: fındık-kayısı-kiraz-incir-ayva.
HAYVANCILIK: Sığır - Brezilya, ABD, Hindistan (sadece tüketmez), Çin. Domuz - Çin yarısı (Müslüman ülkelerde yok). Koyun - Çin, Avustralya, Türkiye. Süt - ABD, Hindistan, AB.
ULUSLARARASI TİCARET (~32T$): İhracat - 1. Çin 3.4T (2009'dan 1., "Dünya fabrikası"), 2. ABD 2.0T, 3. Almanya 1.7T, 4. Hollanda 945M (Rotterdam transit). İthalat - 1. ABD 3.2T (en büyük, ticaret açığı), 2. Çin 2.6T. Türkiye ihracat 30. (256M$). DTÖ: 1995 (eski GATT 1947), Cenevre, 164 üye. Ticaret blokları: AB Tek Pazar (27 ülke), USMCA, RCEP (Asya-Pasifik 15 ülke - dünyanın en büyük), MERCOSUR, ASEAN.
ÖNEMLİ TİCARET YOLLARI: Süveyş Kanalı (1869, dünya ticaretinin %12'si), Panama Kanalı (1914), Hürmüz Boğazı (dünya petrolünün %20'si), Malakka Boğazı (Çin-Avrupa), İstanbul Boğazı. En büyük limanlar: 1. Şanghay 47M konteyner, 2. Singapur 37M, 3. Avrupa'nın en büyüğü Rotterdam 14M.
EN DEĞERLİ ŞİRKETLER (2024): 1. Apple 3T (iPhone), 2. Microsoft 3T (Azure-OpenAI), 3. Nvidia 3T (AI çipleri), 4. Alphabet/Google, 5. Amazon (AWS), 6. Saudi Aramco (petrol-tek non-tech), 7. Meta, 8. Berkshire (Buffett), 9. TSMC (Tayvan çip), 10. Eli Lilly (ilaç). İlk 10'un 7'si ABD teknoloji. Avrupa: LVMH-Novo Nordisk-ASML-Nestle. Çin: Tencent-Alibaba. Türkiye: Turkcell, THY, Koç, Sabancı, BIM, bankalar.
TÜRKİYE EKONOMİSİ: 17-18. ekonomi (1.1T$), kişi başı 13.000$ (üst-orta gelir üst sınır). Yapı: hizmet %55, sanayi %30, tarım %6, inşaat %9. Önde gelen sektörler: Otomotiv Avrupa 6. (1.4M araç/yıl, TOGG yerli marka), Tekstil Avrupa 2. (Çin'den sonra), Beyaz eşya Avrupa 1. (Arçelik-Vestel), Demir-çelik dünya 8., Çimento Avrupa 1., Turizm dünya 5. (49M turist), Savunma sanayi (Baykar TB2 İHA dünya pazarı), İnşaat müteahhitliği dünya 2.
TÜRKİYE TİCARET ORTAKLARI: İhracat - 1. Almanya, 2. ABD, 3. İngiltere, 4. Irak, 5. İtalya. İthalat - 1. Çin, 2. Rusya (enerji), 3. Almanya. 1995 AB Gümrük Birliği. İstanbul Finans Merkezi BIST dünya 6. en hareketli borsalardan.
TÜRKİYE EKONOMİ TARİH: 1923-1950 devletçilik, 1950-1980 ithal ikamesi (5 Yıllık Planlar), 24 Ocak 1980 Kararları (Özal liberal geçiş), 2001 Krizi (bankacılık reformu), 2008 küresel kriz, 2018 döviz krizi, 2021-2024 yüksek enflasyon.
4 yaygın tuzak: Çin'i nominal GSYİH'de 1. sanmak (gerçekte ABD 28T 1., SAGP'ye göre Çin geçer) · Türkiye'yi en büyük çay üreticisi sanmak (gerçekte Çin 1., Türkiye 5.; en büyük fındık üreticisi 1.) · Türkiye'yi G7 üyesi sanmak (gerçekte G7 değil G20 üyesi) · Türkiye'yi 30-40. ekonomi sanmak (gerçekte 17-18. ekonomi 1.1T, ihracatta 30.).