Modern Dönem ✓

Genel Kültür Dünya Tarihi Bölüm 3 · Ders 3.4 Modern Dönem

Bölüm 3 · 1991-Bugün

Modern Dönem

SSCB'nin dağılışından günümüze 35 yıl. Tek kutuplu dünya (1991), Avrupa Birliği ve Euro (2002), 11 Eylül 2001 ve "Terörle Savaş", Çin'in yükselişi, 2008 Mali Krizi, Arap Baharı (2010-11), Brexit (2016), COVID-19 (2020), Rusya-Ukrayna Savaşı (2022).

Tek Kutuplu Dünyanın Başlangıcı ✓

SSCB'nin dağılışı (25 Aralık 1991) ile dünya "Pax Americana" (Amerikan Barışı) dönemine girdi. ABD tek süper güç oldu. Globalleşme, internet (1991 World Wide Web), serbest ticaret, demokratikleşme dalgası. Ancak yeni çatışmalar da çıktı: Körfez Savaşı, Balkan savaşları, Ruanda soykırımı.

★ 1990-1991 — İlk Körfez Savaşı

Körfez Savaşı "Çöl Fırtınası" · Saddam'ın Kuveyt işgali

İŞGAL

2 Ağustos 1990

OPERASYON

17 Ocak 1991

KOALİSYON

35 ülke (BM yetkisi)

SONUÇ

Kuveyt kurtarıldı (Şub 1991)

2 Ağustos 1990: Irak Cumhurbaşkanı Saddam Hüseyin Kuveyt'i işgal etti (petrol ve borç sebepleri)
BM Güvenlik Konseyi: Irak'a ekonomik yaptırımlar, askeri müdahale yetkisi
17 Ocak 1991 "Çöl Fırtınası": ABD önderliğindeki 35 ülkelik koalisyon hava saldırısı başlattı
24-28 Şubat 1991: Kara harekatı - 100 saat içinde Kuveyt kurtarıldı
Türkiye'nin rolü: Özal hükümeti Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattını kapattı, ABD'ye İncirlik üssünü açtı (büyük ekonomik kayıp)
"Tezkere yetkisi": Türkiye Büyük Millet Meclisi karar verdi
Sonuçları: Saddam iktidarda kaldı, Irak'a ağır yaptırımlar (1991-2003), ABD Ortadoğu'da hakim güç oldu, kuzey Irak'ta Kürt özerk bölgesi (uçuşa yasak bölge)

★ 1991-2001 — Balkan Trajedisi

Yugoslavya Savaşları Etnik temizlik · Srebrenica · NATO müdahalesi

Yugoslavya'nın dağılışı (1991-92): Slovenya, Hırvatistan, Makedonya, Bosna-Hersek bağımsızlığını ilan etti
Slobodan Milošević (Sırbistan): "Büyük Sırbistan" hayali - etnik temizlik politikası
Bosna Savaşı (1992-1995): Boşnak Müslümanlar, Sırp ve Hırvat saldırılarına maruz kaldı, ~100.000 ölü, 2.2 milyon yerinden edildi
11 Temmuz 1995 SREBRENICA SOYKIRIMI: Sırp güçleri 8.372 Boşnak erkek ve çocuğu öldürdü - II. Dünya Savaşı'ndan beri Avrupa'daki en büyük soykırım. BM "güvenli bölge" ilan etmişti
Aralık 1995 Dayton Antlaşması: Bosna savaşı sona erdi - Bosna federasyonu + Sırp Cumhuriyeti (Republika Srpska)
Kosova Savaşı (1998-99): Sırbistan Arnavut Kosovalılara saldırdı - NATO 78 gün hava bombardımanı (Mart-Haziran 1999), Türkiye katıldı
2008 Kosova bağımsız oldu (Türkiye tanıdı, Sırbistan tanımıyor)
Milošević 2002'de Lahey'de yargılandı, 2006'da hücresinde öldü

1990'ların Diğer Önemli Olayları

Yıl	Olay
1989-91	Tim Berners-Lee World Wide Web (WWW) icat etti (CERN)
1990	Nelson Mandela 27 yıl sonra hapisten çıktı (Güney Afrika apartheid sona erdi)
1992	Maastricht Antlaşması · Avrupa Birliği'nin temeli
1993	Oslo Antlaşması (Filistin-İsrail · Rabin-Arafat-Clinton) · Eritre bağımsız
1994	Ruanda Soykırımı: 100 günde ~800.000 Tutsi öldürüldü (Hutu radikalleri) · Mandela GA başkanı oldu
1995	Srebrenica Soykırımı · Dayton · Rabin suikastı · DTÖ (WTO) kuruldu
1997	Hong Kong Çin'e iade edildi · Dolly koyun klonlandı · Diana öldü
1999	Euro elektronik para olarak başladı · Putin Rusya başbakanı (sonra cumhurbaşkanı)
2000	Y2K (milenyum) endişesi atlatıldı

Maastricht'ten Euro'ya (1992-2002) ✓

★ Avrupa Birliği · 27 üye

AB ve Euro Tarihte en başarılı uluslararası entegrasyon

MAASTRICHT

7 Şubat 1992

EURO

1 Ocak 2002 (banknot)

ÜYE

27 ülke (Brexit sonrası)

EURO ÜYE

20 ülke

Tarihçe:
- 1951 Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (Schuman Planı, 6 ülke: Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg)
- 1957 Roma Antlaşması: Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)
- 1973 İngiltere, İrlanda, Danimarka katıldı
- 1981 Yunanistan, 1986 İspanya-Portekiz
- 7 Şubat 1992 MAASTRICHT ANTLAŞMASI: Avrupa Birliği (AB) doğdu - ekonomik birliğin yanında siyasi birlik
- 1995 Avusturya, Finlandiya, İsveç
- 1 Ocak 1999 Euro elektronik para · 1 Ocak 2002 Euro banknot ve madeni para tedavüle girdi
- 2004 Büyük Genişleme: 10 ülke (Polonya, Macaristan, Çek, Slovakya, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, Kıbrıs)
- 2007 Bulgaristan-Romanya, 2013 Hırvatistan
- 31 Ocak 2020 BREXIT: İngiltere ayrıldı - 27 üye kaldı
4 Temel Özgürlük: Mal, hizmet, sermaye ve kişilerin serbest dolaşımı
Schengen Bölgesi: 1985 Schengen Antlaşması · pasaport kontrolsüz seyahat
AB kurumları: Avrupa Konseyi (zirve), Avrupa Komisyonu (yürütme, Brüksel), Avrupa Parlamentosu (Strazburg), Avrupa Adalet Divanı (Lüksemburg), ECB (Avrupa Merkez Bankası, Frankfurt)
Türkiye-AB ilişkisi: 1959 başvuru · 1963 Ankara Antlaşması · 1995 Gümrük Birliği · 1999 aday ülke · 2005 müzakereler başladı · sonraki yıllarda donduruldu
Euro kullanan 20 ülke: Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Portekiz, Yunanistan, İrlanda, Hollanda, Belçika, Lüksemburg, Avusturya, Finlandiya, Slovakya, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Kıbrıs, Malta, Hırvatistan (2023). İngiltere, Danimarka Euro'ya geçmedi.

21. Yüzyılın Şekillenişi (2001-) ✓

★ 11 Eylül 2001 — "Dünyayı Değiştiren Gün"

9/11 Saldırıları El Kaide · İkiz Kuleler · Terörle Savaş

TARİH

11 Eylül 2001 · Salı

ÖLÜ

2.977 (19 saldırgan hariç)

FAİLİ

El Kaide (Usame bin Ladin)

SONUÇ

"War on Terror" başladı

4 uçak kaçırıldı:
- American Airlines 11 - Dünya Ticaret Merkezi Kuzey Kulesi'ne (08:46)
- United Airlines 175 - Güney Kule (09:03)
- American Airlines 77 - Pentagon (09:37)
- United Airlines 93 - Pennsylvania'da yolcular kaçırıcılara karşı koydu, uçak çakıldı (10:03) - Capitol/Beyaz Saray hedefi düşünülüyordu
İkiz Kuleler çöktü: Güney Kule 09:59, Kuzey Kule 10:28 - dünya canlı izledi
2.977 sivil + 19 saldırgan öldü - 2.606'sı Dünya Ticaret Merkezi'nde, 343'ü itfaiyeci, 71 polis
Failini: El Kaide · lider Usame bin Ladin (Suudi, Afganistan'da Taliban koruması altında)
NATO 5. Madde ilk kez uygulandı - tüm üyeler ABD'ye saldırı sayıldı
"Terörle Savaş" (War on Terror): George W. Bush başkanlığında - Afganistan ve Irak işgalleri
Patriot Act (Ekim 2001): ABD'de güvenlik için sivil özgürlüklerin kısıtlanması
2 Mayıs 2011: Usame bin Ladin Pakistan'da Abbottabad'da ABD özel kuvvetleri tarafından öldürüldü (Obama dönemi, Operation Neptune Spear)
One World Trade Center (Freedom Tower): 2014'te açıldı, 541 metre (1776 fit - bağımsızlık yılı)

★ 2001-2021 — En Uzun ABD Savaşı

Afganistan ve Irak Savaşları 20 yıl · Trilyon dolar · Taliban geri döndü

AFGANİSTAN (7 Ekim 2001 - 30 Ağustos 2021):
- 11 Eylül sonrası ABD Taliban yönetimini devirdi (El Kaide'yi koruyordu)
- Hamid Karzai başkan oldu (2002)
- ~150.000 sivil öldü, 2.400+ ABD askeri
- ~2 trilyon dolar harcandı
- Şubat 2020 Doha Antlaşması (Trump): ABD çekilme tarihi belirlendi
- 30 Ağustos 2021 Kabil Düştü: Biden döneminde ABD çekildi, Taliban geri geldi - "ABD'nin en uzun savaşı" (20 yıl) hezimetle sona erdi
IRAK (20 Mart 2003 - 18 Aralık 2011):
- Bush yönetimi "kitle imha silahları" iddiasıyla işgal etti (sonra yalan çıktı)
- 9 Nisan 2003 Bağdat düştü, Saddam Hüseyin heykeli yıkıldı
- 13 Aralık 2003 Saddam Hüseyin yakalandı, 30 Aralık 2006'da idam edildi
- 1 Mart 2003 Türkiye Tezkeresi: TBMM ABD askerlerinin Türkiye üzerinden Irak'a geçmesine izin vermedi (RED) - Türk-Amerikan ilişkilerinde önemli kırılma
- ~200.000 sivil öldü, 4.500+ ABD askeri
- Sonrası: Sünni-Şii çatışması, El Kaide Irak'ta güçlendi → 2014'te IŞİD doğdu (Suriye-Irak'ta)
- 2014-2019 IŞİD Halifeliği · Mosul, Rakka düştü 2017
2011-2024 Suriye İç Savaşı: Esad rejimine karşı ayaklanma · Türkiye sınırına ~3.5 milyon Suriyeli sığınmacı · 2024 Aralık'ta Esad rejimi devrildi

Yeni Süper Güç (1978-Bugün) ✓

★ Çin · Dünya 2. Ekonomisi

Çin'in Yükselişi Deng Xiaoping reformlarından küresel güce

REFORM

1978 Deng Xiaoping

DTÖ ÜYELİĞİ

2001

2. EKONOMİ

2010 Japonya'yı geçti

XI JINPING

2012'den beri

1976 Mao öldü: Kültür Devrimi (1966-1976) sona erdi
1978 Deng Xiaoping reformları: "Sosyalist piyasa ekonomisi" - kapitalizmin sınırlı kabulü, dış yatırıma açıklık. "Kedinin siyah veya beyaz olması önemli değil, fare yakaladığı sürece"
1989 Tiananmen Meydanı: Pekin'de demokrasi yanlısı protestolar kanlı bastırıldı (~1.000 ölü) - "Tank Adam" fotoğrafı sembol oldu
1997 Hong Kong Çin'e iade edildi (İngiltere'den, "tek ülke iki sistem")
1999 Macao Çin'e iade edildi (Portekiz'den)
2001 DTÖ üyeliği: Küresel ticarete tam entegrasyon
2008 Pekin Olimpiyatları: Çin'in dünyaya açılışı
2010: Çin GSYİH'da Japonya'yı geçti, dünya 2. ekonomisi
2012'den beri Xi Jinping: Mao'dan sonra en güçlü Çin lideri, anayasa değişikliği ile süresiz lider
"Kuşak ve Yol" projesi (2013): Modern İpek Yolu - 150+ ülkeyi kapsayan altyapı yatırımı
2020-22 COVID-19: Wuhan'da başladı, Çin "Sıfır COVID" politikası, ekonomik şok
Tayvan sorunu: Çin Tayvan'ı kendi toprağı sayıyor, askeri gerginlik artıyor
Çin-ABD rekabeti: Ticaret savaşları (Trump 2018), teknoloji (5G, çip, yapay zeka), güney Çin Denizi

Küresel Mali Çöküş ✓

★ 2008 — Büyük Resesyon

Küresel Mali Kriz Lehman Brothers · Subprime · Trilyonlar buharlaştı

LEHMAN İFLASI

15 Eylül 2008

KAYNAK

ABD subprime mortgage

G20 ZİRVE

Kasım 2008

ETKİ

~10 yıl sürdü

Sebep: ABD'de 2000'lerden itibaren konut balonu, kredi notu düşük kişilere verilen riskli mortgage'lar (subprime), bunların paketlenip dünyaya satılması (CDO/MBS)
2007: ABD'de konut fiyatları düşmeye başladı, mortgage temerrütleri arttı
15 Eylül 2008 LEHMAN BROTHERS İFLASI: 158 yıllık dev yatırım bankası battı - küresel finansal panik başladı
Etkiler:
- AIG, Citigroup, Bank of America zor durumda - hükümet kurtardı (TARP 700 milyar dolar)
- Borsa %50 değer kaybetti
- İşsizlik %10'a çıktı (ABD)
- Avrupa borç krizi (Yunanistan, İrlanda, Portekiz, İspanya, İtalya - PIIGS)
- 2010 Avrupa Borç Krizi: Yunanistan ekonomisi çöktü, IMF/AB kurtarma paketleri
Türkiye'ye etkisi: 2009'da %4.7 ekonomik daralma, sonra hızlı toparlandı
G20 zirveleri: Kasım 2008 Washington · Krizin yönetimi için
Sonuçlar:
- Dünya geneline yayılan derin resesyon
- Bankacılık regülasyonu sıkılaştırıldı (Basel III, Dodd-Frank)
- Merkez bankaları (ABD Fed, ECB) sıfır faize yakın politikalar - "Quantitative Easing"
- Popülizmin yükselişi (sonraki yıllarda Trump, Brexit, sağ-sol popülist hareketler)
- 2009 Bitcoin doğdu (Satoshi Nakamoto) - kriz tepkisi

Devrimler, Brexit, Trump (2010-2019) ✓

★ 2010-2011 — Devrim Dalgası

Arap Baharı Tunus'tan başladı · 5 ülkede rejim değişti

17 Aralık 2010 Tunus: Sokak satıcısı Mohamed Bouazizi kendini yaktı - protestolar başladı
14 Ocak 2011: Tunus Cumhurbaşkanı Bin Ali kaçtı (23 yıllık iktidar bitti)
Mısır: Tahrir Meydanı protestoları · 11 Şubat 2011 Hüsnü Mübarek istifa etti (30 yıllık iktidar). 2012 Mursi seçildi (Müslüman Kardeşler), 2013 Sisi darbesi.
Libya: İç savaş + NATO müdahalesi · 20 Ekim 2011 Muammer Kaddafi öldürüldü (42 yıllık iktidar). Sonra ülke kaosa düştü
Yemen: Ali Abdullah Salih devrildi (33 yıllık iktidar)
Suriye: Mart 2011 başlayan protestolar iç savaşa dönüştü - Esad direndi · Türkiye 3.5 milyon sığınmacı kabul etti · 2014 IŞİD ortaya çıktı · 2015 Rusya askeri müdahale (Esad'ı kurtardı) · Aralık 2024'te Esad düştü
Bahreyn: Suudi müdahalesi ile bastırıldı
"Arap Kışı": Çoğu ülkede devrimler başarısız oldu, otoriter rejimler döndü, iç savaşlar yaşandı. Tunus tek "başarılı" örnek olarak kaldı

★ 23 Haziran 2016 — Brexit

İngiltere AB'den Ayrıldı + Trump Popülizmin yükselişi

23 Haziran 2016 Brexit referandumu: %51.9 ayrılma · %48.1 kalma · İngiltere AB'den ayrılma kararı aldı
David Cameron istifa etti · Theresa May, Boris Johnson dönemi
31 Ocak 2020 İngiltere AB'den resmen ayrıldı - 47 yıllık üyelik bitti
Sebepleri: Göç karşıtlığı, AB'ye karşı egemenlik kaygıları, ekonomik nostalji
Sonuçları: İskoçya ayrılma istedi, Kuzey İrlanda'da gerginlik, ekonomik kayıplar
8 Kasım 2016 Donald Trump ABD Başkanı seçildi: "America First" · İlk Cumhuriyetçi popülist · Brexit ile birlikte küresel popülist dalga · Hillary Clinton'ı yendi (popüler oyu kaybetti, electoral kazandı)
Diğer 2010'lar:
- 2014 Rusya Kırım'ı ilhak etti
- 2015 Paris İklim Antlaşması
- 2015 Avrupa göç krizi (Suriyeliler)
- 2016 Türkiye'de 15 Temmuz darbe girişimi
- 2018 Ticaret savaşı (Trump-Xi)
- 2019 Hong Kong protestoları, Notre Dame yangını

COVID-19, Ukrayna Savaşı, Yapay Zeka (2020-) ✓

★ 2020 — Pandemi

COVID-19 Pandemisi ~7 milyon ölü · 1918'den beri en büyük pandemi

İLK VAKA

Aralık 2019 · Wuhan, Çin

PANDEMİ İLANI

11 Mart 2020 (DSÖ)

RESMİ ÖLÜ

~7 milyon (gerçek 18-30M)

AŞI

Aralık 2020 (Pfizer/BioNTech)

SARS-CoV-2 virüsü: Aralık 2019 Çin Wuhan'da ortaya çıktı, 2020 başında dünyaya yayıldı
11 Mart 2020: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ/WHO) küresel pandemi ilan etti
"Lockdown": Dünya çapında karantinalar, sınırlar kapatıldı, ekonomi durdu
Türkiye: 11 Mart 2020 ilk vaka · Sokak yasakları, maske zorunluluğu, HES kodu, uzaktan eğitim
AŞI ÇALIŞMALARI - rekor süre:
- Aralık 2020 Pfizer/BioNTech (mRNA) - Türk asıllı bilim adamları Uğur Şahin ve Özlem Türeci
- Moderna (mRNA), AstraZeneca, Sinovac, Sputnik V, Johnson&Johnson
- Türkiye'de Turkovac yerli aşısı geliştirildi
Varyantlar: Alpha, Beta, Delta (2021), Omicron (Kasım 2021)
Sonuçları:
- ~7 milyon resmi ölü, gerçek tahminler 18-30 milyon
- Küresel ekonomi 2020'de %3.1 daraldı (II. Dünya Savaşı'ndan beri en kötü)
- Uzaktan çalışma kalıcılaştı (Zoom, Teams)
- E-ticaret patladı (Amazon, online alışveriş)
- 2021-22 enflasyon dalgası (tedarik zinciri sorunları)
- Çip krizi (otomobil, elektronik)
- Ruh sağlığı krizleri (anksiyete, depresyon)
5 Mayıs 2023: DSÖ küresel pandemi durumunu sona erdirdi

★ 24 Şubat 2022 — Avrupa'da Savaş

Rusya-Ukrayna Savaşı II. Dünya Savaşı'ndan beri en büyük Avrupa savaşı

BAŞLANGIÇ

24 Şubat 2022

PUTİN

"Özel askeri operasyon"

KIRIM

2014'te Rusya ilhak etmişti

UKRAYNA

Zelenski direnişi

Arkaplan: 2014 Maydan Devrimi (Yanukoviç devrildi) · Şubat-Mart 2014 Rusya Kırım'ı ilhak etti · 2014-22 Donbas'ta düşük yoğunluklu savaş
21 Şubat 2022 Putin: Donetsk ve Lugansk'ı bağımsız tanıdı
24 Şubat 2022: Rusya tam ölçekli işgal başlattı - Kiev, Harkov, Mariupol cephelerinde
Volodimir Zelenski (Ukrayna Cumhurbaşkanı): "Mühimmat lazım, taksi değil" - kahramanca direniş, dünya sembolü oldu
NATO yanıtı: Doğrudan müdahale yok ama Ukrayna'ya silah, ekonomik yardım, Rusya'ya ağır yaptırımlar
Önemli olaylar:
- Mart 2022 Rusya Kiev'den çekildi (Bucha katliamı ortaya çıktı)
- Mayıs 2022 Mariupol düştü (Azovstal kuşatması)
- Eylül 2022 Putin 4 bölgeyi (Donetsk, Lugansk, Kerson, Zaporijya) ilhak etti
- Eylül-Kasım 2022 Ukrayna karşı saldırısı (Harkov, Kerson kurtarıldı)
- Haziran 2023 Wagner ayaklanması (Prigojin) - başarısız, Ağustos 2023 Prigojin uçak kazasında öldü
Türkiye'nin rolü:
- Boğazlar Sözleşmesi (Montrö) uygulandı - savaş gemisi geçişi sınırlandı
- Bayraktar TB2 İHA'ları Ukrayna ordusunun başarısında rol oynadı
- Temmuz 2022 Tahıl Anlaşması (BM-Türkiye arabuluculuğu) - Karadeniz limanlarından tahıl ihracı sağlandı
- Türkiye iki tarafla da konuşan ender ülke
Sonuçlar:
- ~500.000 askeri kayıp (iki taraf, tahmin)
- ~10 milyon Ukraynalı yerinden edildi (4-6 milyon yurt dışına)
- Avrupa enerji krizi (Rusya gazı kesildi)
- Küresel gıda krizi (buğday, gübre)
- Finlandiya 2023, İsveç 2024 NATO'ya katıldı
- Çin-Rusya yakınlaşması
- Savaş hâlâ sürüyor (2026 itibarıyla)

2020'lerin Diğer Önemli Olayları

Yıl	Olay
2020	Trump-Biden seçimi · 6 Ocak 2021 Capitol baskını · George Floyd ve BLM hareketi
2021	Süveyş Kanalı tıkandı (Ever Given) · Mars'ta Perseverance · Afganistan'da Taliban geri döndü · COP26 Glasgow
2022	İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth öldü (8 Eylül, 70 yıl saltanat) · III. Charles kral · Katar Dünya Kupası · Putin "kısmi seferberlik"
2023	6 Şubat Türkiye-Suriye Depremi: 50.000+ ölü · Hamas-İsrail Savaşı (7 Ekim) · ChatGPT patlaması · Gazze savaşı
2024	Trump tekrar başkan seçildi (Kasım 2024) · Aralık'ta Suriye'de Esad rejimi devrildi (HTŞ) · İsrail-Hamas savaşı sürüyor · Gazze tüm yıkıma uğradı
2025-26	Yapay zeka devrimi (ChatGPT, Claude, Gemini) · İklim krizi · Çin-ABD rekabeti · NATO genişlemesi · Bitcoin değer kazanmaya devam etti

Modern Dönem Anahtar Tarihler ✓

★ 35 Yıllık Modern Dönem · 1991-2026

1990-91

Körfez Savaşı · Çöl Fırtınası

Saddam Kuveyt'i işgal · ABD koalisyonu

1992

Maastricht · AB Kuruldu ★

Avrupa Birliği

1994

Ruanda Soykırımı · Mandela GA Başkanı

Apartheid sona erdi

1995

Srebrenica Soykırımı · Dayton

Bosna savaşı sonu

1997

Hong Kong Çin'e İade

"Tek ülke iki sistem"

1999

Kosova Savaşı · NATO Bombardımanı

78 gün hava harekatı

11 Eyl 2001

9/11 SALDIRILARI ★

El Kaide · İkiz Kuleler

7 Ekim 2001

Afganistan Savaşı Başladı

20 yıl sürecek

1 Oca 2002

Euro Banknot Tedavüle Girdi

12 AB ülkesinde

20 Mart 2003

Irak Savaşı Başladı

Bush · "Kitle imha silahları"

1 Mart 2003

Türkiye Tezkere Reddetti

TBMM ABD'ye geçit vermedi

2004

AB Büyük Genişleme · 10 Ülke

Polonya, Macaristan vd

2008

Pekin Olimpiyatları · Kosova Bağımsız

Çin'in dünyaya açılışı

15 Eyl 2008

LEHMAN BROTHERS İFLASI ★

Küresel mali kriz

2 May 2011

Bin Ladin Öldürüldü

Pakistan · ABD özel kuvvet

2010-11

ARAP BAHARI ★

Tunus, Mısır, Libya, Yemen, Suriye

2014

Rusya Kırım'ı İlhak Etti · IŞİD Doğdu

Yeni gerilimler

23 Haz 2016

BREXIT REFERANDUMU ★

İngiltere AB'den ayrılıyor

8 Kas 2016

Trump ABD Başkanı Seçildi

"America First"

11 Mart 2020

DSÖ COVID-19 Pandemi İlanı ★

Dünya kapandı

31 Oca 2020

Brexit Tamamlandı

İngiltere AB'den çıktı

30 Ağu 2021

Kabil Düştü · Taliban Geri Geldi

ABD'nin 20 yıllık savaşı bitti

24 Şub 2022

RUSYA UKRAYNA'YA SALDIRDI ★

II. Dünya Savaşı'ndan beri en büyük Avrupa savaşı

8 Eyl 2022

Kraliçe II. Elizabeth Öldü

70 yıl saltanat · III. Charles kral

6 Şub 2023

Türkiye-Suriye Depremi · 50.000+ ölü

Yüzyılın felaketi

7 Ekim 2023

Hamas-İsrail Savaşı Başladı

Gazze yıkımı

Ara 2024

Suriye'de Esad Rejimi Devrildi

53 yıllık Baas dönemi sona erdi

2025-26

Yapay Zeka Devrimi · Trump 2. Dönem

ChatGPT/Claude · Çoklu kriz

Yaygın Tuzaklar

1. Avrupa Birliği ne zaman kuruldu?

Yanlış: "AB 1957 Roma Antlaşması ile kuruldu." Doğru: Avrupa Birliği (AB) 7 Şubat 1992 Maastricht Antlaşması ile kuruldu. Tarihçe: 1951 Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (Schuman Planı, 6 ülke), 1957 Roma Antlaşması: Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) - bu AB değil! 1973 İngiltere-İrlanda-Danimarka, 1981 Yunanistan, 1986 İspanya-Portekiz, 1992 Maastricht: AB doğdu (ekonomik birlik + siyasi birlik), 1995 Avusturya-Finlandiya-İsveç, 1 Ocak 1999 Euro elektronik, 1 Ocak 2002 Euro banknot, 2004 büyük genişleme (10 ülke), 31 Ocak 2020 Brexit (İngiltere ayrıldı). Bugün 27 üye, 20 ülke Euro kullanıyor.

2. 11 Eylül 2001 saldırılarının faili kim?

Yanlış: "11 Eylül saldırılarını Saddam Hüseyin organize etti, bu yüzden Irak savaşı çıktı." Doğru: 11 Eylül 2001 saldırılarını El Kaide (Al-Qaeda) örgütü gerçekleştirdi - lider Usame bin Ladin (Suudi). Saddam Hüseyin (Irak) ile İLGİSİ YOKTU - Bush yönetimi sonradan yanlış bağlantı kurdu. Saldırı: 19 saldırgan (15 Suudi, 2 BAE, 1 Mısırlı, 1 Lübnanlı) 4 uçak kaçırdı: AA11 Kuzey Kule (08:46), UA175 Güney Kule (09:03), AA77 Pentagon (09:37), UA93 Pennsylvania'da çakıldı (yolcular karşı koydu). 2.977 sivil + 19 saldırgan öldü. Sebep ve sonuç: El Kaide Afganistan'da Taliban koruması altındaydı - 7 Ekim 2001 ABD Afganistan'a savaş açtı (Taliban devrildi). Irak Savaşı (Mart 2003) sahte "kitle imha silahları" iddiasıyla başlatıldı - 11 Eylül ile bağı yoktu. 2 Mayıs 2011 Bin Ladin Pakistan Abbottabad'da ABD özel kuvvetlerince öldürüldü.

3. 2008 Krizi'nin başlangıcı?

Yanlış: "2008 Mali Krizi 2010 Yunanistan borç krizi ile başladı." Doğru: 2008 Küresel Mali Krizi 15 Eylül 2008 Lehman Brothers iflası ile küresel boyut kazandı. Sebepler 2007'den itibaren ABD'de görünüyordu: subprime mortgage krizi (kredi notu düşük kişilere verilen riskli ev kredileri), CDO/MBS paketlemesi, konut balonu. 2007: ABD konut fiyatları düşmeye başladı. 15 Eylül 2008: 158 yıllık dev yatırım bankası Lehman Brothers iflas etti - küresel finansal panik. Bear Stearns (Mart 2008) zaten kurtarılmıştı. ABD hükümeti 700 milyar dolar TARP paketiyle bankaları kurtardı (AIG, Citigroup, Bank of America). Yunanistan borç krizi (2010): ABD krizinin Avrupa'ya yansıması - PIIGS ülkeleri (Portekiz, İrlanda, İtalya, Yunanistan, İspanya) borç sorunu yaşadı. Sonuç: Bankacılık regülasyonu (Basel III, Dodd-Frank), Quantitative Easing (Fed sıfır faiz), Bitcoin doğdu (2009 Satoshi Nakamoto), popülizmin yükselişi.

4. Rusya-Ukrayna Savaşı ne zaman başladı?

Yanlış: "Rusya-Ukrayna Savaşı 24 Şubat 2022'de başladı." Doğru: Rusya-Ukrayna çatışması 2014'te başladı, 24 Şubat 2022'de tam ölçekli savaşa dönüştü. 2014: Ukrayna'da Maydan Devrimi (Yanukoviç devrildi), Şubat-Mart 2014 Rusya Kırım'ı ilhak etti, Donbas'ta Rus destekli ayrılıkçılar düşük yoğunluklu savaş başlattı (2014-22 ~14.000 ölü). 21 Şubat 2022 Putin Donetsk-Lugansk'ı bağımsız tanıdı. 24 Şubat 2022: Putin "özel askeri operasyon" adıyla tam ölçekli işgal başlattı (Kiev, Harkov, Mariupol cepheleri). Volodimir Zelenski direnişi sembol oldu. NATO doğrudan müdahale etmedi ama silah ve ekonomik yardım gönderdi, Rusya'ya ağır yaptırımlar uygulandı. Türkiye'nin rolü: Bayraktar TB2 İHA'ları, Tahıl Anlaşması (BM-Türkiye arabuluculuğu Temmuz 2022), Boğazlar Sözleşmesi uygulandı. Finlandiya 2023, İsveç 2024 NATO'ya katıldı. Savaş 2026 itibarıyla hâlâ sürüyor.

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

AB ve Euro

1992 Maastricht (AB doğdu) · 2002 Euro banknot · 27 üye · 20 ülke Euro kullanıyor · Brexit 31 Ocak 2020 · Türkiye 1999 aday, 2005 müzakere.

ÇOK SIK

11 Eylül ve Terörle Savaş

11 Eyl 2001 El Kaide saldırısı (2.977 ölü) · İkiz Kuleler · 7 Ekim 2001 Afganistan (20 yıl) · Mart 2003 Irak · 2 Mayıs 2011 Bin Ladin · 30 Ağu 2021 Kabil düştü.

DETAY

Önemli krizler

1990-91 Körfez Savaşı (TR İncirlik) · 1995 Srebrenica · 1999 Kosova · 15 Eylül 2008 Lehman Brothers · 2010-11 Arap Baharı · 2014 Kırım ilhakı.

KRİTİK

2020'ler ve günümüz

11 Mart 2020 COVID pandemi · 24 Şubat 2022 Rusya-Ukrayna savaşı · Finlandiya 2023, İsveç 2024 NATO · Yapay Zeka çağı · Trump 2. dönem 2024.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01"Avrupa Birliği" hangi tarihte ve hangi antlaşmayla resmen kuruldu?

Avrupa Birliği (AB) 7 Şubat 1992 Maastricht Antlaşması ile resmen kuruldu. Tarihçe: 1951 Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (Schuman Planı, 6 ülke: Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg). 1957 Roma Antlaşması: Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) - AB'nin atası ama AB değil. 1973 İngiltere-İrlanda-Danimarka, 1981 Yunanistan, 1986 İspanya-Portekiz. 7 Şubat 1992 Maastricht: AB doğdu (ekonomik + siyasi birlik). 1995 Avusturya-Finlandiya-İsveç. 1 Ocak 1999 Euro elektronik. 1 Ocak 2002 Euro banknot ve madeni para tedavülü. 2004 Büyük Genişleme (10 ülke: Polonya, Macaristan, Çek, Slovakya, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, Kıbrıs). 2007 Bulgaristan-Romanya, 2013 Hırvatistan. 31 Ocak 2020 Brexit: İngiltere ayrıldı, 27 üye kaldı. 4 Temel Özgürlük: Mal, hizmet, sermaye, kişilerin serbest dolaşımı. Schengen Bölgesi (1985). 20 ülke Euro kullanıyor. Türkiye-AB: 1959 başvuru, 1963 Ankara, 1995 Gümrük Birliği, 1999 aday, 2005 müzakere (sonra donduruldu).

02"11 Eylül 2001 saldırıları" kim tarafından gerçekleştirildi?

11 Eylül 2001 saldırılarını El Kaide (Al-Qaeda) örgütü gerçekleştirdi - lider Usame bin Ladin (Suudi). 19 saldırgan (15 Suudi, 2 BAE, 1 Mısırlı, 1 Lübnanlı) 4 uçak kaçırdı: AA11 Kuzey Kule (08:46), UA175 Güney Kule (09:03), AA77 Pentagon (09:37), UA93 Pennsylvania'da çakıldı (10:03 - yolcular karşı koydu, Capitol/Beyaz Saray hedefi düşünülüyordu). İkiz Kuleler çöktü (Güney 09:59, Kuzey 10:28). 2.977 sivil + 19 saldırgan öldü (343 itfaiyeci, 71 polis dahil). El Kaide Afganistan'da Taliban koruması altındaydı. NATO 5. Madde ilk kez uygulandı. 7 Ekim 2001 ABD Afganistan'a savaş açtı (Taliban devrildi). Bush "Terörle Savaş" (War on Terror) ilan etti, Patriot Act çıkarıldı. 2 Mayıs 2011 Usame bin Ladin Pakistan Abbottabad'da ABD özel kuvvetlerince öldürüldü (Obama dönemi, Operation Neptune Spear). Saddam Hüseyin Irak (Mart 2003 işgali, sahte "kitle imha silahları" iddiası) ile 11 Eylül'ün ilgisi yoktu. IŞİD 2014'te ortaya çıktı, sonraki dönemin örgütü. Taliban Afganistan rejimi - El Kaide'yi koruyordu ama saldırıyı yapan onlar değil.

03"2008 Küresel Mali Krizi" hangi olayla küresel boyut kazandı?

2008 Küresel Mali Krizi 15 Eylül 2008 Lehman Brothers iflası ile küresel boyut kazandı. 158 yıllık dev yatırım bankası battı - küresel finansal panik başladı. Sebepler: ABD'de 2000'lerden itibaren konut balonu, kredi notu düşük kişilere verilen riskli mortgage'lar (subprime), bunların paketlenip dünyaya satılması (CDO/MBS). 2007'de ABD konut fiyatları düşmeye başladı, mortgage temerrütleri arttı. Bear Stearns (Mart 2008) zaten kurtarılmıştı. 15 Eylül 2008 Lehman: Hükümet kurtarmadı (ahlaki tehlike), iflas etti - panik global oldu. Sonra: AIG, Citigroup, Bank of America zor durumda - hükümet 700 milyar dolar TARP ile kurtardı. Borsa %50 düştü, ABD işsizliği %10. Avrupa borç krizi başladı (PIIGS: Portekiz, İrlanda, İtalya, Yunanistan, İspanya). 2010 Yunanistan ekonomisi çöktü - ABD krizinin Avrupa'ya yansıması, BAŞLANGICI değil. Türkiye 2009'da %4.7 daraldı. Sonuçlar: Bankacılık regülasyonu sıkılaştı (Basel III, Dodd-Frank), merkez bankaları sıfır faize yakın politikalar (Quantitative Easing), 2009 Bitcoin doğdu (Satoshi Nakamoto - kriz tepkisi), popülizmin yükselişi (sonraki yıllarda Trump, Brexit).

04"Arap Baharı" hangi ülkede ve hangi olayla başladı?

Arap Baharı 17 Aralık 2010 Tunus'ta başladı - sokak satıcısı Mohamed Bouazizi belediye polisinin tezgahına el koyması üzerine kendini yaktı. Protestolar büyüdü - 14 Ocak 2011 Cumhurbaşkanı Bin Ali kaçtı (23 yıllık iktidar bitti). Bu kıvılcım Arap dünyasına yayıldı: Mısır: Tahrir Meydanı protestoları, 11 Şubat 2011 Hüsnü Mübarek istifa etti (30 yıllık iktidar) - 2012 Mursi (Müslüman Kardeşler) seçildi, 2013 Sisi darbesi. Libya: İç savaş + NATO müdahalesi, 20 Ekim 2011 Muammer Kaddafi öldürüldü (42 yıllık iktidar) - sonra ülke kaosa düştü. Yemen: Ali Abdullah Salih devrildi (33 yıllık iktidar). Suriye: Mart 2011 protestolar iç savaşa dönüştü, Esad direndi (Rusya-İran desteği), Türkiye 3.5 milyon Suriyeli sığınmacı kabul etti, 2014 IŞİD ortaya çıktı, 2015 Rusya askeri müdahale, Aralık 2024 Esad düştü (HTŞ). Bahreyn: Suudi müdahalesi ile bastırıldı. "Arap Kışı": Çoğu ülkede devrimler başarısız oldu, otoriter rejimler döndü, iç savaşlar yaşandı - Tunus tek "başarılı" örnek olarak kaldı.

05"COVID-19 pandemisi" hangi tarihte DSÖ tarafından küresel pandemi ilan edildi?

COVID-19 küresel pandemisi 11 Mart 2020'de Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ/WHO) tarafından ilan edildi. SARS-CoV-2 virüsü Aralık 2019 Çin Wuhan'da ortaya çıktı, 2020 başında dünyaya yayıldı. 11 Mart 2020: DSÖ pandemi ilanı. "Lockdown": Dünya çapında karantinalar, sınırlar kapatıldı, ekonomi durdu. Türkiye: 11 Mart 2020 ilk vaka (DSÖ ilanı ile aynı gün) · sokak yasakları, maske zorunluluğu, HES kodu, uzaktan eğitim. Aşılar - rekor süre: Aralık 2020 Pfizer/BioNTech (mRNA) - Türk asıllı bilim adamları Uğur Şahin ve Özlem Türeci geliştirdi. Moderna, AstraZeneca, Sinovac, Sputnik V, Johnson&Johnson. Türkiye'de Turkovac yerli aşı. Varyantlar: Alpha, Beta, Delta (2021), Omicron (Kasım 2021). Sonuçlar: ~7 milyon resmi ölü (gerçek 18-30 milyon), küresel ekonomi 2020'de %3.1 daraldı (II. Dünya Savaşı'ndan beri en kötü), uzaktan çalışma kalıcılaştı (Zoom, Teams), e-ticaret patladı, 2021-22 enflasyon dalgası, çip krizi. 5 Mayıs 2023 DSÖ küresel pandemi durumunu sona erdirdi.

06"Rusya-Ukrayna Savaşı" hangi tarihte tam ölçekli işgal olarak başladı?

Rusya-Ukrayna Savaşı'nın tam ölçekli işgal aşaması 24 Şubat 2022'de Putin'in "özel askeri operasyon" ilanıyla başladı. Arkaplan: 2014 Maydan Devrimi (Yanukoviç devrildi), Şubat-Mart 2014 Rusya Kırım'ı ilhak etti, 2014-22 Donbas'ta düşük yoğunluklu savaş (~14.000 ölü). 21 Şubat 2022 Putin Donetsk-Lugansk'ı bağımsız tanıdı. 24 Şubat 2022: Tam ölçekli işgal (Kiev, Harkov, Mariupol cepheleri). Volodimir Zelenski: "Mühimmat lazım, taksi değil" - kahramanca direniş, dünya sembolü oldu. NATO yanıtı: Doğrudan müdahale yok ama Ukrayna'ya silah, yardım, Rusya'ya ağır yaptırımlar. Önemli olaylar: Mart 2022 Rusya Kiev'den çekildi (Bucha katliamı), Mayıs 2022 Mariupol düştü (Azovstal), Eylül 2022 Putin 4 bölgeyi (Donetsk, Lugansk, Kerson, Zaporijya) ilhak etti, Eylül-Kasım 2022 Ukrayna karşı saldırısı (Harkov, Kerson kurtarıldı), Haziran 2023 Wagner ayaklanması (Prigojin) başarısız, Ağustos 2023 Prigojin uçak kazasında öldü. Türkiye'nin rolü: Boğazlar Sözleşmesi (Montrö) uygulandı, Bayraktar TB2 İHA'ları, Temmuz 2022 Tahıl Anlaşması (BM-Türkiye arabuluculuğu). Finlandiya 2023, İsveç 2024 NATO'ya katıldı. Savaş 2026 itibarıyla hâlâ sürüyor.

Özet — Aklında Tut

Modern Dönem (1991-Bugün): SSCB'nin dağılışından günümüze 35 yıl. Tek kutuplu dünya (Pax Americana), globalleşme, internet, Çin'in yükselişi, terörle savaş, popülizm, pandemi, yapay zeka.
1990-91 Körfez Savaşı: Saddam Hüseyin Kuveyt'i işgal etti (2 Ağustos 1990) · "Çöl Fırtınası" (17 Ocak 1991) · 35 ülkelik koalisyon · 28 Şubat'ta Kuveyt kurtarıldı · Türkiye İncirlik üssünü açtı.
Yugoslavya Savaşları (1991-2001): Slovenya, Hırvatistan, Bosna, Makedonya bağımsızlığı · 11 Temmuz 1995 Srebrenica Soykırımı (8.372 Boşnak) · Aralık 1995 Dayton · 1999 NATO Kosova bombardımanı (78 gün) · 2008 Kosova bağımsız.
Avrupa Birliği: 7 Şubat 1992 Maastricht (AB doğdu) · 1957 Roma'dan farklı (AET) · 1 Ocak 2002 Euro banknot · 27 üye (Brexit sonrası) · 20 ülke Euro · 4 Özgürlük (mal, hizmet, sermaye, kişi) · Schengen (1985) · Türkiye 1999 aday, 2005 müzakere.
11 Eylül 2001: El Kaide (Usame bin Ladin) · 19 saldırgan 4 uçak kaçırdı · 2.977 sivil öldü · İkiz Kuleler çöktü · NATO 5. Madde ilk kez · "Terörle Savaş" başladı · 2 Mayıs 2011 Bin Ladin Pakistan'da öldürüldü.
Afganistan Savaşı (2001-2021): 7 Ekim 2001 başladı, Taliban devrildi · ABD'nin en uzun savaşı (20 yıl) · ~2 trilyon dolar harcandı · 30 Ağustos 2021 Kabil Düştü, Taliban geri geldi.
Irak Savaşı (2003-2011): Sahte "kitle imha silahları" iddiasıyla Mart 2003 işgal · Saddam yakalandı (Aralık 2003), idam edildi (Aralık 2006) · 1 Mart 2003 Türkiye Tezkeresi reddedildi (TBMM) · 2014 IŞİD doğdu (2017 Mosul-Rakka düştü).
Çin'in Yükselişi: 1978 Deng Xiaoping reformları (sosyalist piyasa ekonomisi) · 1989 Tiananmen Meydanı katliamı · 1997 Hong Kong iadesi · 2001 DTÖ üyeliği · 2008 Pekin Olimpiyatları · 2010 dünya 2. ekonomisi · 2012 Xi Jinping · 2013 Kuşak ve Yol Projesi · ABD ile rekabet (ticaret, teknoloji, Tayvan).
2008 Küresel Mali Krizi: 15 Eylül 2008 Lehman Brothers iflası · ABD subprime mortgage kaynaklı · 700 milyar dolar TARP kurtarma · Avrupa borç krizi (PIIGS) · 2010 Yunanistan · Dodd-Frank, Basel III · 2009 Bitcoin doğdu (Satoshi Nakamoto).
Arap Baharı (2010-2011): 17 Aralık 2010 Tunus'ta Bouazizi kendini yaktı · 14 Ocak 2011 Bin Ali kaçtı · Mısır 11 Şubat Mübarek istifa · 20 Ekim 2011 Kaddafi öldürüldü (Libya) · Yemen Salih devrildi · Suriye iç savaşı (3.5 milyon Suriyeli Türkiye'ye sığındı, Aralık 2024 Esad düştü) · "Arap Kışı" - çoğu rejim geri döndü.
2010'ların kırılma noktaları: 2014 Rusya Kırım'ı ilhak etti · 2015 Paris İklim · 23 Haziran 2016 Brexit referandumu (%51.9 ayrılma) · 8 Kasım 2016 Trump seçildi · 31 Ocak 2020 Brexit tamamlandı.
COVID-19 Pandemisi: Aralık 2019 Wuhan ilk vaka · 11 Mart 2020 DSÖ küresel pandemi ilanı · ~7 milyon resmi ölü (gerçek 18-30M) · Aralık 2020 Pfizer/BioNTech aşısı (Uğur Şahin-Özlem Türeci) · Varyantlar: Alpha-Beta-Delta-Omicron · Türkiye Turkovac · Uzaktan çalışma kalıcılaştı · 2021-22 enflasyon dalgası · 5 Mayıs 2023 DSÖ pandemi sona erdirdi.
Rusya-Ukrayna Savaşı: 2014 Kırım ilhakı · 24 Şubat 2022 tam ölçekli işgal · Putin "özel askeri operasyon" · Zelenski direnişi · NATO doğrudan değil silah desteği + yaptırımlar · Türkiye Bayraktar TB2 + Tahıl Anlaşması (Temmuz 2022) + Boğazlar Sözleşmesi · Finlandiya 2023, İsveç 2024 NATO'ya · 2026 itibarıyla savaş sürüyor.
2023-2026: 6 Şubat 2023 Türkiye-Suriye Depremi (50.000+ ölü) · 7 Ekim 2023 Hamas-İsrail Savaşı (Gazze yıkımı) · ChatGPT/Claude/Gemini yapay zeka devrimi · 2024 Trump 2. dönem · Aralık 2024 Suriye'de Esad rejimi devrildi (HTŞ) · İklim krizi, Çin-ABD rekabeti, NATO genişlemesi.
4 yaygın tuzak: AB'yi 1957 Roma'da kurulmuş sanmak (gerçekte 1992 Maastricht, 1957 AET) · 9/11'i Saddam'a atfetmek (gerçekte El Kaide-Bin Ladin) · 2008 Krizini Yunanistan'la başlatmak (gerçekte 15 Eylül 2008 Lehman) · Rusya-Ukrayna savaşını 2022'de başlatmak (gerçekte 2014 Kırım ile başladı, 2022 tam ölçekli oldu).