Bölüm 3 Değerlendirme · Ünite 5.10

1578-1590 İran Savaşları · Lala Mustafa Paşa ve Özdemiroğlu Osman Paşa komutasında. Kafkaslar (Tiflis, Şirvan, Dağıstan) Osmanlı'ya katıldı. 1583 Meşaleler Savaşı — gece meşale ışığında savaşıldığı için bu adı aldı. 12 yıl sürdü, 1590 Ferhat Paşa Antlaşması'yla son buldu. İnebahtı 1571 (Bölüm 2, II. Selim), Viyana 1529 (Bölüm 2, Kanuni), II. Viyana 1683 (Bölüm 3.2, IV. Mehmed/Merzifonlu).

1589 Beylerbeyi Vakası (yeniçeri ayaklanması) III. Murat dönemindedir. Sebep: Yeni Dünya'dan İspanya'ya akan ucuz gümüş Akdeniz üzerinden Osmanlı'ya da geldi, akçe değer kaybetti. Yeniçerilere maaşları değersiz akçeyle ödendi. Ayaklandılar, sarayı bastılar. Sorumlular (defterdar Mahmud Çelebi ve Beylerbeyi Mehmed Paşa) idam edildi. Tarihte ilk kez padişahın sarayında yeniçeri zorbalığı — sonraki yüzyılın yeniçeri darbelerinin prototipi.

19 kardeş · Bir günde idam ettirildi. Fatih Kanunnamesi'nin "nizam-ı alem (devletin düzeni) için kardeş katli" ilkesinin uygulandığı en geniş katliam (rekor). Sınav klasiği: "En çok kardeş öldüren padişah?" → III. Mehmed. Karşılaştırma: III. Murat tahta çıktığında 5 kardeşini idam etmişti; III. Mehmed bu sayıyı 19'a çıkardı. Bu vahşi uygulama I. Ahmed döneminde (1603) son bulacak, yerine "kafes sistemi" geçecek.

III. Mehmed dönemi, 1596, Macaristan'da Avusturya'ya karşı. Eğri kalesi seferi sırasında. Osmanlı yenilmek üzereyken padişahın bizzat ordunun başında durması ile zafer kazanıldı. Önemi: III. Mehmed, uzun bir aradan sonra sefere giden son padişah. Sonraki 42 yıl boyunca hiçbir padişah büyük sefere katılmadı — IV. Murat'ın 1638 Bağdat seferine kadar. Bu uzun ara, "padişahların komutan olmaktan çıkması" sürecinin en somut göstergesidir.

Kadınlar Saltanatı (1533-1651, ~118 yıl). Başlangıç: Kanuni Sultan Süleyman'ın eşi Hürrem Sultan'la fiili olarak başladı (1534 resmi nikah, 1553 Şehzade Mustafa idamı). Bitiş: IV. Mehmed döneminde, 1651'de Kösem Sultan'ın Turhan Sultan'ın adamlarınca öldürülmesiyle resmen sona erdi. Önemli isimler: Hürrem (Kanuni), Nurbanu (II. Selim/III. Murat), Safiye (III. Murat/III. Mehmed), Kösem (I. Ahmed-IV. Mehmed), Turhan (IV. Mehmed). Bu derste işlediğimiz Sokollu suikasti'nde Nurbanu Sultan'ın parmağı olduğu rivayet edilir.

I. Ahmed dönemi, 11 Kasım 1606. 13 yıllık Uzun Türk Savaşı'nı (1593-1606) sona erdirdi. Toprak değişikliği büyük değildi (Eğri ve Kanije Osmanlı'da kaldı, Estergon Avusturya'ya verildi). Asıl önemi protokoldeydi: Avusturya İmparatoru ilk kez Osmanlı padişahını "yüce imparator" (Caesar) yani kendisiyle eşit kabul etti. Yıllık 30.000 düka vergi kaldırıldı, tek seferlik 200.000 düka "hediye" sayıldı. Osmanlı'nın Avrupa üstünlüğünün resmen sona erdiği an — 1683 Viyana hezimetine uzanan psikolojik sürecin başlangıcı.

Kafes sistemi = Padişahın diğer şehzade kardeşlerinin Topkapı Sarayı'ndaki "Şehzadeler Dairesi"nde kapalı tutulması sistemi. I. Ahmed (1603) getirdi · Fatih Kanunnamesi'ndeki kardeş katlinin yerine. İdam edilmediler ama dışarı çıkamadılar, eğitim alamadılar, dünyayı tanımadılar. Çoğu yıllarca kafeste kalıp akıl sağlığını yitirdi — I. Mustafa "Deli Mustafa" 27 yıl, Sultan İbrahim "Deli İbrahim" 22 yıl kafeste kalmıştı. İyi yönü: Kardeş katli sona erdi. Kötü yönü: Tahta tecrübesiz, dünyadan kopuk, akıl sağlığı bozuk padişahlar çıktı.

Sultan Ahmed Camii (Mavi Camii) · I. Ahmed tarafından, Sedefkâr Mehmed Ağa (Mimar Sinan'ın öğrencisi) eseri, 1609-1617. 6 minareli ilk Osmanlı camii — daha önce sadece Mekke'deki Mescid-i Haram 6 minareliydi (sonra 7 yapıldı, ihtilaf önlendi). Mavi-yeşil İznik çinilerinden dolayı Avrupa'da "Blue Mosque". Bugün İstanbul'un en ünlü camilerindendir. Sınav tuzağı: "Sultan Ahmed Camii hangi padişah?" sorusunda I. Ahmed cevabı verilmeli — III. Ahmed (Lale Devri padişahı) değil!

1612 Nasuh Paşa Antlaşması · I. Ahmed dönemi, Osmanlı ↔ Safevi İran. 1603-1612 İran Savaşları'nın sonunda imzalandı. III. Murat döneminde 1578-1590 İran Savaşları'yla alınan Kafkaslar (Tiflis, Şirvan, Dağıstan) İran'a iade edildi — yani 1578 öncesi sınırlara dönüldü. Bu, III. Murat döneminde kazanılan Kafkasya'nın kaybedilmesi anlamına geliyordu. Daha sonra IV. Murat 1635 Revan Seferi ile bu bölgenin bir kısmını (Erivan) tekrar alacak.

I. Mustafa "Deli Mustafa" · Iki "ilk"i vardır: (1) Oğul yerine kardeşin tahta çıktığı ilk olay: 1617'de I. Ahmed öldüğünde geleneksel olarak en büyük oğlu Şehzade Osman'ın (sonra Genç Osman) tahta çıkması beklenirdi. Ama Şehzade Osman'ın 13 yaşında çocuk olması, harem (Mahpeyker/Kösem Sultan), grand vizier ve Şeyhülislam'ın baskısıyla I. Ahmed'in kardeşi I. Mustafa tahta çıkarıldı. (2) Kafes sisteminden tahta çıkan ilk padişah: 1603'te I. Ahmed'in getirdiği kafes sisteminden — 27 yıl kapalı kalmıştı, akıl sağlığı bozuktu. 3 ay sonra (1618) indirildi, Genç Osman tahta çıktı. 1622'de Genç Osman katledilince tekrar tahta çıkarıldı (1622-1623). Tek tarihte iki kez tahta çıkan padişah.

II. Osman (Genç Osman) · I. Ahmed'in oğlu, 1604 doğumlu. 1618'de 14 yaşında tahta (amcası I. Mustafa'dan). Çok dilli (Arapça, Farsça, Yunanca, Latince, İtalyanca), şair (mahlası "Farisi"). 1621 Hotin Seferi'nde yeniçerilerin "korkak" olduğunu gözlemledi. Yeniçeri Ocağı'nı dağıtma + Anadolu'dan yeni ordu kurma planı yaptı. Yeniçeri kahvelerini kapattı. Yeniçeriler isyan etti: 20 Mayıs 1622 · Yedikule Zindanı'nda boğularak öldürüldü. 17 yaşındaydı. Osmanlı tarihinde ilk yeniçeri eliyle öldürülen padişah. Karıştırma tuzağı: A = Osman Gazi (kurucu, I. Osman), C = Genç Osman (II. Osman). 300 yıl arayla iki ayrı kişi.

Celali İsyanları sebepleri: (1) Ekonomik kriz — Yeni Dünya'dan gümüş Akdeniz'e akın etti, akçe değer kaybetti, fiyatlar 5 kat arttı (1580-1600). (2) Tımar sistemi çöküşü — ateşli silah çağında tımarlı sipahiler işe yaramaz hale geldi. (3) Sekban-saruca işsizliği — 1578-1590 İran Savaşları'nda kullanılan paralı askerler savaş bitince işsiz kaldı, çetelere katıldı. (4) Vergi yükü — olağanüstü vergiler köylüyü ezdi. (5) Devşirme sapması — Anadolu Türk halkından da devşirme yapıldı (kanuna aykırı). Hıristiyan misyoner faaliyetleri Celali İsyanları'nın sebepleri arasında DEĞİLDİR — Celaliler Anadolu'da Müslüman halk-ı Türkmen-Kürt-Arap çetelerinden oluşurdu. Cevap B.

Kuyucu Murat Paşa · I. Ahmed döneminde sadrazam (1606-1611). Celali İsyanları'nı (özellikle Kalenderoğlu Mehmed ve Canbolatoğlu Ali) sertçe bastırdı. Ele geçirilen isyancıları kuyulara doldurarak öldürdüğü için "Kuyucu" lakabını aldı. ~30-50 bin kişi idam edildiği rivayet edilir. Bu sertlik Anadolu'da düzeni sağladı ama köyler boşaldı, tarım çöktü, nüfus azaldı. Osmanlı tarihinin en sert sadrazamlarından biri olarak kabul edilir. Cevap D. (A: Köprülü Mehmed Paşa = 1656; B: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa = 1683; C: Sokollu sonrası 1579'da farklı sadrazamlar.)

Sultan İbrahim "Deli İbrahim" (1640-1648). IV. Murat'ın kardeşi. 22 yıl kafeste kalmıştı (8 yaşından 30'una). IV. Murat 1640'ta öldüğünde geride sağ tek Osmanlı erkekti — eğer ölseydi hanedan sona ererdi. Kafeste uzun süre izolasyon yüzünden akıl sağlığı bozuktu, lakabı bu yüzden "Deli". 1645 Girit seferini başlattı (24 yıl sürecek savaş). 1648'de yeniçeriler ve ulema tahttan indirdi, 10 gün sonra idam edildi. Genç Osman'dan sonra ikinci yeniçeri eliyle öldürülen padişah (sadece 26 yıl arayla). Tuzaklar: B = Şehzade Bayezid (Kanuni dönemi), C = I. Ahmed (Sultanahmet Camii), D = III. Ahmed (Lale Devri).

1651 Kösem Sultan suikasti = Kadınlar Saltanatı'nın resmi sonu. Kösem Sultan: I. Ahmed'in baş hasekisi, IV. Murat ve Sultan İbrahim'in annesi, IV. Mehmed'in büyükannesi. Turhan Sultan: Sultan İbrahim'in eşi, IV. Mehmed'in annesi. İki valide aynı sarayda — eşine az rastlanır durum. 6 yaşındaki IV. Mehmed üzerinde nüfuz mücadelesi yaşandı. Sonunda Turhan'ın adamları Topkapı'da Kösem Sultan'ı boğdu (3 Eylül 1651). 1533'te Hürrem Sultan ile başlayan ~118 yıllık Kadınlar Saltanatı resmen sona erdi. 5 yıl sonra Turhan Sultan, Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazam yapacak ve Köprülüler dönemi başlayacak. Cevap B.

IV. Murat'ın resmi yasakları: Tütün, kahve, içki, akşam ezanı sonrası sokağa çıkma. Bu dört yasak ezbere bilinmeli. C YANLIŞ: Müzik ve sema yasağı Kadızadeliler hareketinin talebiydi (Kadızade Mehmed). IV. Murat bu hareketten etkilendi ama müzik/sema'yı resmen yasaklamadı — Mevlevi ve diğer tarikatlar dönemin başlarında faaliyetine devam etti. Yasakların gerekçesi: kahveler ve meyhaneler isyan/komplo yuvalarıydı; yeniçeriler buralarda toplanıyordu. Tahminen 20-30 bin kişi idam edildi. İronik: IV. Murat'ın kendisi alkol bağımlısıydı, sirozdan öldü.

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) · IV. Murat dönemi. Osmanlı ↔ Safevi İran. 1638 Bağdat fethinden sonra imzalandı. Bağdat Osmanlı'da, Erivan İran'da kaldı (1635 Revan Seferi'ndeki kazanım). Günümüze kalan en somut izi: Bugünkü Türkiye-İran sınırı hâlâ büyük ölçüde 1639 sınırına yakındır — yaklaşık 386 yıllık bir sınır. 1514 Çaldıran ile başlayan ve 125 yıl süren Osmanlı-Safevi savaşları kesin olarak sona erdi. Sınav klasiği: "Türkiye-İran sınırı hangi antlaşmayla çizildi?" → her zaman Kasr-ı Şirin (1639, IV. Murat).

Köprülü Mehmed Paşa 1656'da, 78 yaşında, sadrazam yapıldı. 4 koşul öne sürdü: (1) emirleri sorgusuz uygulanacak, (2) tüm tayinler onun onayında, (3) hiç kimse padişaha ondan habersiz şikayet edemeyecek, (4) düşmanları onu hedef alamayacak. Hepsi kabul edildi (Turhan Sultan ve IV. Mehmed tarafından). Bunun anlamı otomatik diktatördü ama bu yetkiyi devleti kurtarmak için kullandı. Çanakkale'yi kurtardı (1657, Venedik blokajı kırdı), Erdel isyanını bastırdı, ~36.000 kişi idam ettirdi. 5 yıl içinde devleti toparladı. 1661'de öldüğünde yerine 26 yaşındaki oğlu Fazıl Ahmed Paşa geçti. Cevap B.

1672 Bucaş Antlaşması · Osmanlı ↔ Lehistan. Köprülü Fazıl Ahmed Paşa sadrazamlığında. Lehistan'a karşı kazanılan zafer sonucu Podolya ve Kamaniçe (Ukrayna'nın batısı) Osmanlı'ya katıldı. Osmanlı'nın Avrupa'da en geniş sınırlara ulaştığı an. Avusturya'dan Kafkasya'ya, Yemen'den Cezayir'e Osmanlı bayrağı dalgalanıyordu. İronik: Bu en yüksek noktadan sadece 11 yıl sonra II. Viyana Bozgunu yaşanacak (1683). Bir tezatın simgesi: zirveyi takip eden hızlı çöküş. Cevap A. (B = 1535-38 dönemi belirsiz; C = 1535 Kanuni-I. François; D = 1571 Kıbrıs.)

D YANLIŞ — tam tersi. 1683'ten sonra Osmanlı 16 yıl boyunca aralıksız geri çekildi: 1686 Buda kaybedildi, 1687 II. Mohaç yenilgisi (IV. Mehmed tahttan indirildi), 1697 Zenta felaketi (Prens Eugene komutasındaki Avusturya zaferi), 1699 Karlofça Antlaşması. Karlofça ile Macaristan ilelebet kaybedildi (Banat hariç) — Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı antlaşması. Duraklama dönemi sona erer, Gerileme dönemi başlar. Viyana bir daha kuşatılmadı. A, B, C maddeleri doğru. Cevap D. Sınav klasiği: "Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı?" → 1699 Karlofça. "Karlofça'nın sebebi olan savaş?" → 1683 II. Viyana Bozgunu.