Genel Kültür · Karlofça'dan Lale Devri'ne (1699-1730) · Başlangıç Seviye
PDF İndir
Karlofça'dan laleye✓
Genel KültürOsmanlı TarihiBölüm 4 · Ders 4.1Gerileme Dönemi I
Karlofça'dan laleye
31 yıl. İlk büyük toprak kaybı, sonra tuhaf bir nefes alma: Lale Devri. III. Ahmed'in 27 yıllık saltanatında Osmanlı, Avrupa karşısında ilk kez geri çekilen bir devlet olduğunu kabul etti — sonra parisli zarafetle dans etmeye çalıştı. Sonu bir balıkçının elinde geldi: Patrona Halil 1730.
Okuma süresi ≈ 17 dk · 1699–1730
← Önce hatırlaBölüm 3.2'de bıraktığımız yer: 12 Eylül 1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Viyana surları önünde Sobieski'ye yenildi. Sonraki 16 yıl Osmanlı aralıksız geri çekildi: 1686 Buda, 1687 Mohaç II (IV. Mehmed indirildi), 1697 Zenta (Prens Eugene · Sultan II. Mustafa kaçmak zorunda kaldı). Bu ders Zenta'nın doğal sonucu Karlofça ile başlıyor.
Bir antlaşma, bir dönem değişikliği✓
Tarihte "gerileme" kelimesi yanıltıcı olabilir. Osmanlı bu dönemde aniden çökmedi; aksine bazen toparlanma başarıları gösterdi (1711 Prut zaferi, 1739 Belgrad geri alımı). Ama yapısal olarak artık eski Osmanlı değildi: Avrupa askeri-teknik açıdan hızla ileri gidiyor, Osmanlı ise her on yılda biraz daha geride kalıyordu. Sınır savaşları artık zaferle değil, kayıpla bitiyordu.
Bu dersin temel argümanı şu: 1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinin en büyük dönüm noktalarından biridir — sadece toprak kaybı sebebiyle değil, devletin kendini "yenilen taraf" olarak görmek zorunda kaldığı ilk an olduğu için. Ders 30 yıllık üç fazı kapsıyor: (1) Karlofça travması ve sonrası (1699-1718); (2) Lale Devri "nefes alma" (1718-1730); (3) Patrona Halil isyanı (1730).
Karlofça'nın gerçek önemi, kaybedilen 60.000 mil kare toprak değil; Osmanlı padişahının Avrupa devletleriyle aracılı (mediated), çok taraflı (multilateral), ve "eşit taraflar arası" formatta imzaladığı ilk büyük antlaşma olmasıdır. Üstün-vasal ilişkisi resmi olarak çöktü; sınırlar artık uluslararası komisyonlarla belirlenmeye başladı. Bu, modern diplomasinin Osmanlı'ya girişidir.
1695-1730: 35 yıl, üç saltanat✓
22
II. MUSTAFA · 1695-1703
II. Mustafa
"Gazi" / Karlofça'nın padişahı
1695-1703 (8 yıl)
IV. Mehmed'in oğlu, Gülnuş Sultan'ın oğlu
Tahta çıkışta "kılıç sallayan padişah" idealine dönmek istedi
1695-1697: Bizzat 3 sefer komutasını üstlendi
1697 Zenta yenilgisi (Prens Eugene'in zaferi)
1699 Karlofça Antlaşması imzalandı
1700 İstanbul Antlaşması · Azak Rusya'ya verildi
1703 Edirne Vakası · yeniçeri-ulema isyanıyla tahttan indirildi
23
III. AHMED · LALE DEVRİ · PD
III. Ahmed
"Gazi" / Lale Devri'nin padişahı
1703-1730 (27 yıl)
Mustafa II'nin kardeşi, IV. Mehmed'in oğlu
Ağabeyinin yerine yeniçeri-ulema isyanıyla tahta
1711 Prut Savaşı · Baltacı Mehmed Paşa, Çar I. Petro'yu kuşattı
1715-1718: Mora geri alındı, Avusturya'ya kaybedildi
1718 Pasarofça Antlaşması · Belgrad-Banat kaybı
1718-1730 LALE DEVRİ · Damat İbrahim Paşa
1727 İlk matbaa · İbrahim Müteferrika
1730 Patrona Halil isyanı · tahttan indirildi
1736'da kafeste vefat etti (6 yıl)
İlk büyük toprak kaybı✓
1683 Viyana hezimetinden sonra Osmanlı 16 yıl boyunca aralıksız geri çekildi. 1686'da Buda kaybedildi (145 yıllık Osmanlı şehri), 1687'de II. Mohaç yenilgisinde IV. Mehmed tahttan indirildi (kardeşi Süleyman II tahta), 1691'de Salankamen Savaşı'nda Köprülü Fazıl Mustafa Paşa şehit oldu. 1697'de II. Mustafa bizzat ordusuyla Tisza Nehri'nde kuzeye geçerken Prens Eugene komutasındaki Avusturya ordusu Osmanlı'yı arkadan vurdu — Zenta Savaşı. Ordu büyük kayıp verdi, padişah zor kurtuldu.
Avusturya, Polonya, Venedik ve Rusya birleşti. Osmanlı barışa razı oldu. İngiltere ve Hollanda aracılığında görüşmeler 2 ay sürdü.
⚐ KARLOFÇA ANTLAŞMASI · 26 OCAK 1699
Habsburg Avusturya'nın yeni dengesi
Osmanlı'nın çok taraflı, aracılı, eşit formatta imzaladığı ilk büyük antlaşma. Sırbistan'da Sremski Karlovci'de imzalandı.
Macaristan + Transilvania (Erdel)
→ AVUSTURYA
~145 yıllık Osmanlı toprağı (Mohaç 1526'dan beri) Habsburg'a verildi. Banat hariç tüm Macaristan kaybedildi.
Mora Yarımadası + Dalmaçya
→ VENEDİK
Yunanistan'ın Mora bölgesi Venedik'e verildi (sonradan 1715'te geri alınacak). Dalmaçya kıyıları Venedik'in.
Podolya + Kamaniçe
→ LEHİSTAN
1672 Bucaş ile alınan topraklar geri verildi. 27 yıllık Osmanlı toprağı. Lehistan bir daha Osmanlı'yla savaşmadı.
Azak Kalesi (1700 İstanbul ile)
→ RUSYA
Karlofça'da Rusya geçici antlaşma yaptı; 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Rusya'ya verildi. Rusya ilk kez Karadeniz'e çıktı.
Sonuç: Habsburg Avusturya Orta Avrupa'nın hakim gücü oldu. Osmanlı'nın 17. yüzyıldaki Avrupa hakimiyeti sona erdi. Ama daha önemlisi: "Üstün-vasal" antlaşma formatı sona erdi. Karlofça, Osmanlı'nın Avrupalı bir devlet olarak ele alındığı ilk antlaşmadır. Modern Osmanlı diplomasisinin başlangıcı.
Karlofça Antlaşması ile toprak değişiklikleri (1699). Kırmızı: Osmanlı'da kalan; sarı: Habsburg Avusturya'ya geçen Macaristan-Transilvanya; yeşil: Venedik'e geçen Mora; mor: Lehistan'a geçen Podolya. Banat (Temesvar) Osmanlı'da kaldı, ama 18 yıl sonra 1718 Pasarofça ile Avusturya'ya kaybedildi.
WIKIMEDIA COMMONS · CC BY-SA
✦ PEKİŞTİRME 01
"1699 Karlofça Antlaşması" hangi taraflar arasında imzalanmıştır ve asıl tarihsel önemi nedir?
Osmanlı vs. Kutsal İttifak · İlk büyük toprak kaybı
Taraflar: Osmanlı ↔ Kutsal İttifak (Habsburg Avusturya + Lehistan + Venedik + Rusya). İngiltere ve Hollanda aracı oldu. II. Mustafa dönemi, 26 Ocak 1699, Sırbistan Sremski Karlovci'de.
Asıl tarihsel önemi:(1) Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı antlaşması — Macaristan-Transilvanya Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a verildi. (2) Devletin "yenilen taraf" olarak kabul ettiği ilk antlaşma — daha önceki tüm büyük antlaşmalarda Osmanlı üstündü. (3) "Üstün-vasal" formatından "eşit taraflar arası" diplomasiye geçiş — Modern Osmanlı diplomasisi burada başlar. (4) Habsburg Avusturya Orta Avrupa'nın hakim gücü oldu.
Sınav klasiği: "Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı?" → Karlofça (1699). "Duraklama dönemi sona, Gerileme başlangıç" sınırı her zaman bu antlaşmadır.
III. Ahmed başlangıçta — Prut zaferi, Pasarofça hayal kırıklığı✓
1703'te Edirne Vakası ile yeniçeriler ve ulema, II. Mustafa'yı tahttan indirdi (kararname düzenleyiciliği yüzünden). Yerine kardeşi III. Ahmed tahta çıktı. III. Ahmed çevresine güvenilir vezirler topladı (Çorlulu Ali Paşa, Baltacı Mehmed Paşa) ve toparlanma fırsatı arattı.
1709-1711 — Çar I. Petro'nun büyük hatası
1709'da İsveç Kralı XII. Şarl (Karl XII), Rus Çarı I. Petro'ya Poltava Savaşı'nda yenildi ve Osmanlı'ya sığındı (Bender). Petro, "padişah onu bana iade etsin" diye baskı yaptı; III. Ahmed reddetti, savaş ilan etti. 1711 Prut Seferi: Çar Petro 38.000 kişilik ordusuyla Boğdan'a girdi; Osmanlı sadrazamı Baltacı Mehmed Paşa 100.000 kişiyle onu Prut Nehri kıyısında kuşattı.
Petro tamamen mağlup edilmek üzereyken Baltacı Mehmed Paşa 21 Temmuz 1711 Prut Antlaşması'nı imzaladı: Azak Osmanlı'ya geri verildi, Rus ordusu serbest bırakıldı. Tarih bunu hep tartıştı: Baltacı, Petro'yu esir etseydi, belki Rusya'nın yükselişi durdurulurdu. Tarihçiler hata olarak görüyor; Baltacı sonradan görevden alındı, sürgüne gönderildi (1712'de ölmüştür).
1711 Prut zaferi, Osmanlı tarihinde Karlofça sonrası en büyük toparlanma anı'dır. Eğer Baltacı Mehmed Paşa Petro'yu esir etse veya Moskova'ya kadar yürüseydi, Rusya'nın 200 yıllık yükselişi ertelenirdi. Bunun yerine antlaşma imzalandı; Azak geri alındı; ama Rusya'nın gücü kırılmadı. Tarihte "kaçırılan fırsat" ifadesi en sık bu olay için kullanılır.
1715-1718 — Venedik ve Avusturya ile son hesap
1715'te III. Ahmed, Karlofça'da kaybedilen Mora yarımadasını Venedik'ten geri aldı (Damat Silahdar Ali Paşa komutasında). Bu, Avusturya'yı kızdırdı; 1716'da Petrovaradin Savaşı'nda Prens Eugene Osmanlı'yı tekrar yendi. Sadrazam Damat Ali Paşa şehit oldu (alnına bir kurşun isabet etti). 1717'de Belgrad Avusturya'ya düştü.
⚐ PASAROFÇA ANTLAŞMASI · 21 TEMMUZ 1718
İkinci büyük toprak kaybı
III. Ahmed dönemi · Osmanlı vs. Avusturya + Venedik · Belgrad'ın güneyinde Pasarofça'da imzalandı.
Belgrad + Banat (Temesvar)
→ AVUSTURYA
Karlofça'da Osmanlı'da kalan son Macar bölgesi de kaybedildi. Banat 18 yıllık Osmanlı toprağıydı.
Kuzey Sırbistan + Bosna kuzeyi
→ AVUSTURYA
Stratejik Tuna sınırı bölgesinin önemli bir kısmı.
Mora · Korint · Egriboz
→ OSMANLI'DA KALDI
1715'te geri alınan Mora bu kez korundu — Osmanlı'nın tek kazancı.
Ege adaları
→ OSMANLI'DA KALDI
Venedik Ege'deki son izlerini de kaybetti. Doğu Akdeniz'de Osmanlı kontrolü.
Sonuç: Pasarofça karışık bir antlaşmadır — bazı kayıplar (Belgrad, Banat), bazı kazançlar (Mora). Ama genel hatları: Osmanlı Macaristan'ı tamamen kaybetti. Avusturya en geniş sınırlarına ulaştı. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı 21 yıl boyunca büyük savaştan uzak durdu — bu döneme "Lale Devri" denilecek.
Bir nefes alma — ya da bir kaçış?✓
Pasarofça sonrası III. Ahmed, damadı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'yı sadrazam yaptı (1718-1730, 12 yıl). İbrahim Paşa, sultan kızı Fatma Sultan ile evliydi. İkisi birlikte 12 yıllık bir kültürel-mimari rönesans dönemi başlattı. Tarihçi Ahmed Refik Altınay 1913'teki kitabında bu döneme "Lale Devri" adını verdi — Osmanlı tarih yazımında ilk defa.
❀ LALE DEVRİ · 1718-1730 · 12 YIL
İbrahim Paşa'nın incelik dönemi
İbrahim Paşa "Tüketim üretimi tetikler" ekonomi felsefesini benimsedi: lüks ve estetik teşvik edilirse, zanaatkar-tüccar canlanırdı. İstanbul'da çiçek bahçeleri, köşkler, kasırlar, ışıklı eğlenceler.Lale soğanı (Hollanda'dan getirilen "tulipa") borsa fiyatlarında satıldı; bir lale soğanı bazen bir köşk fiyatına eşit oldu.
İlk daimi olmayan Paris büyükelçisi. Sefaretname'sinde Versay sarayı, opera, askeri akademiler. Avrupa'ya ilk sistemli bakış.
Levni
~1720'LER · MİNYATÜRCÜ
Lale Devri'nin baş minyatürcüsü. III. Ahmed'in oğullarının sünnet düğünü Surname-i Vehbi'nin minyatürleri ünlüdür.
Ama en önemli yenilik matbaaydı:
İbrahim Müteferrika Matbaası (1727)
İbrahim Müteferrika (Macar asıllı Müslüman, ihtida etmiş) ve Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said (Paris büyükelçisinin oğlu) 1727'de İstanbul'da ilk Türkçe matbaayı kurdular. III. Ahmed ve Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasıyla. Önemli bir kısıt: Dini kitaplar (Kur'an, hadis, fıkıh) basılamaz, sadece tarih, coğrafya, dil kitapları basılabilirdi — hattatların geçim derdi gözetildi. İlk basılan kitap 1729'da Vankulu Lügatı oldu. Müteferrika ölünce (1747) matbaa duraksadı; ancak 19. yüzyılda yaygınlaştı. Avrupa'da matbaa 1450'de başladığı için Osmanlı 277 yıl geç kaldı.
Lale Devri'ne eleştiri: Bazı tarihçiler bu dönemi "israf ve eğlence devri" olarak görür. Halk açlık çekerken sarayda lale soğanı borsası vardı. Lüks ithalat dengesizliği akçeyi zayıflattı. Aksa, esnaf, küçük dükkan sahibi yoksullaştı. İsyana giden kıvılcımlar burada birikmeye başladı.
✦ PEKİŞTİRME 02
"İlk Türkçe matbaa (1727)" kim tarafından, hangi padişah dönemi içinde, hangi kısıtla kuruldu? Ve neden gecikmiş bir adım sayılır?
İbrahim Müteferrika · III. Ahmed · 1727
Kuran:İbrahim Müteferrika (Macar asıllı Müslüman ihtida) ve Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said Efendi. Dönem: III. Ahmed (1703-1730), Lale Devri içinde, sadrazam Damat İbrahim Paşa zamanında.
Kısıt: Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasıyla — sadece tarih, coğrafya, dil, fen kitapları basılabilir; dini kitaplar (Kur'an, hadis, fıkıh) basılamaz. Sebep: hattatların geçim derdi (binlerce hattat el yazısı Kur'an üretiyordu) ve dini metinlerde hata olabilir endişesi.
Neden geç: Avrupa'da matbaa 1450'de Gutenberg tarafından icat edildi. Osmanlı'da ilk Türkçe matbaa 1727 = 277 yıl gecikme. Bu, Avrupa karşısında bilgi-eğitim açığının en somut göstergelerinden biridir. İlk basılan kitap: 1729 Vankulu Lügatı. Sınav klasiği: "İlk Türkçe matbaa hangi padişah dönemi?" → III. Ahmed / Lale Devri / 1727.
Bir balıkçı isyanın simgesi olur✓
1730 yazında Osmanlı, İran Şah'ı Tahmasb'a (Safevi sonrası kaos döneminde) karşı sefere çıkacaktı. Ordu hazırlığı yıllardır görülmemiş ölçüde lükstü. Aynı zamanda maliye boş, halk yoksul, esnaf öfkeliydi. III. Ahmed ve İbrahim Paşa'nın 12 yıllık lüks yönetimi sonun habercisini gördü.
⚠ PATRONA HALİL İSYANI · 28 EYLÜL 1730
Bir balıkçı, 17 esnaf, ve 12 yıllık dönemi yıkan ihtilal
Patrona Halil (Arnavut asıllı, Kandiyeli yeniçeri-tellak) Bayezid Camii'nde 17 esnaf-zanaatkar arkadaşıyla isyan başlattı. Şikayet noktaları: İbrahim Paşa'nın israfı, lale lüksü, Sadabad sarayları, ulemaya saygısızlık, ekonomik kriz. İsyancılar binlerce kişiye ulaştı.
3 gün içinde Damat İbrahim Paşa öldürüldü (28 Eylül 1730), cesedi sokakta sürüklendi. III. Ahmed tahttan indirildi — kafese gönderildi (6 yıl sonra orada öldü, 1736). Yerine yeğeni I. Mahmud (1730-1754) tahta çıktı.
Patrona Halil 1.5 ay kadar İstanbul'un fiili efendisi oldu — vezirleri kendi seçti, halka tellal gönderdi. Ama Kasım 1730'da I. Mahmud ve sarayın güçleri tarafından tuzakla saraya çağrılarak idam edildi. Lale Devri tüm sembolleriyle yok edildi: Sadabad sarayları yıkıldı, lale soğanları yok edildi, halk dahili eğlence yasaklandı.
Patrona Halil isyanının önemi: Bu, basit bir saray darbesi değildi — halk-yeniçeri-ulema ittifakının gücünü gösterdi. Sonraki bir asır boyunca aynı ittifak her reform girişimini bastıracak: III. Selim'in Nizam-ı Cedid'i (1807 Kabakçı Mustafa isyanı), Genç Osman'ın yeniçeri reformu daha önce. II. Mahmud'un 1826'da Vakayi-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı'nı kaldırması, bu yüzyıllık tıkanmanın çözümü olacak.
1697–1730: 33 yıl tek bakışta✓
1697 — 1730 · GERİLEME'NİN BAŞLANGICI
1697
1699
1700
1703
1711
1715
1718
1719
1727
1730
1697
Zenta Savaşı · Eugene'in zaferi
11 Eylül 1697 · Macaristan'da Tisza Nehri'nde. Padişah II. Mustafa bizzat ordusunu komuta ediyordu. Avusturya komutanı Prens Eugene of Savoy, Osmanlı ordusunu Tisza Nehri'ni geçerken yakaladı. Büyük yenilgi · ~30.000 Osmanlı askeri öldü. Padişah zor kurtuldu. Karlofça'ya zorunluluk.
Tıkla, dolaş — büyük noktalar Karlofça (1699), Prut (1711), Pasarofça (1718), Patrona Halil (1730)
✦ PEKİŞTİRME 03 · TUZAK SORUSU
Aşağıdaki olayları zaman sırasına koy: (a) Pasarofça Antlaşması, (b) Patrona Halil isyanı, (c) Karlofça Antlaşması, (d) Prut Savaşı, (e) İlk Türkçe matbaa.
c → d → a → e → b
• (c) Karlofça = 1699 (II. Mustafa, ilk büyük toprak kaybı)
• (d) Prut Savaşı = 1711 (III. Ahmed, Baltacı Mehmed Paşa, Çar I. Petro kuşatıldı)
• (a) Pasarofça = 1718 (III. Ahmed, Belgrad-Banat kaybı, Lale Devri başlangıcı)
• (e) İlk Türkçe matbaa = 1727 (III. Ahmed, İbrahim Müteferrika)
• (b) Patrona Halil = 1730 (III. Ahmed indirildi, Lale Devri sonu)
Doğru sıra: 1699 → 1711 → 1718 → 1727 → 1730. Tuzak: Pasarofça (1718) ile İlk matbaa (1727) arasındaki sıra — Pasarofça Lale Devri'nin başlangıcı; matbaa içindeki en önemli olay; Patrona Halil ise sonu. Bu beş tarih Bölüm 4.1'in omurgasıdır.
!
Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma
1. III. Ahmed (Lale Devri) ≠ I. Ahmed (Sultanahmet Camii)
Yanlış: "Sultanahmet Camii III. Ahmed döneminde yapıldı." Doğru: Sultanahmet Camii = I. Ahmed (1609-1617), Bölüm 3.1. III. Ahmed (1703-1730) = Lale Devri padişahı, III. Ahmed Çeşmesi (1728), İlk matbaa (1727), Patrona Halil ile devrildi. 100 yıl arayla iki ayrı padişah.
2. Karlofça (1699) ≠ Pasarofça (1718)
Yanlış: "Belgrad Karlofça ile kaybedildi." Doğru: Karlofça (1699) = Macaristan + Mora + Podolya + Azak kaybı. Pasarofça (1718) = Belgrad + Banat kaybı (Mora geri alındı). İki farklı antlaşma, 19 yıl arayla. Belgrad Pasarofça ile kaybedildi.
3. Lale Devri'nin sınırları: 1718-1730 (12 yıl)
Yanlış: "Lale Devri 1703'te başladı, III. Ahmed'in tüm dönemi Lale Devri'dir." Doğru: Lale Devri = 1718 Pasarofça'dan 1730 Patrona Halil'e kadar 12 yıl. III. Ahmed 27 yıl tahta kaldı (1703-1730), ama Lale Devri sadece son 12 yılıdır. Damat İbrahim Paşa'nın sadrazamlığıyla başlar. 1703-1718 arası "toparlanma denemeleri" dönemidir.
4. Matbaa kuran: İbrahim Müteferrika ≠ Damat İbrahim Paşa
Yanlış: "Matbaayı sadrazam Damat İbrahim Paşa kurdu." Doğru: İbrahim Müteferrika matbaayı kuran kişidir (Macar asıllı ihtida etmiş Müslüman). Damat İbrahim Paşa ise sadrazamdır, matbaayı destekledi ama kurmadı. Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said Efendi de ortakdı. Üç ayrı kişi — sınavda sıkça karıştırılır.
Bu dönemden sınavda ne çıkar?✓
EN SIK ÇIKAN
Karlofça (1699)
"Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı?" → Karlofça. "Duraklama-Gerileme sınırı?" → Karlofça. Macaristan + Mora + Podolya + Azak. Sınav klasiği.
İLKLER
İbrahim Müteferrika 1727
İlk Türkçe matbaa. III. Ahmed dönemi, Lale Devri içinde. Şeyhülislam fetvası, dini kitap basma yasağı. İlk eser: Vankulu Lügatı (1729).
DÖNEM
Lale Devri 1718-1730
12 yıl. Damat İbrahim Paşa sadrazam. Sadabad, III. Ahmed Çeşmesi, Yirmisekiz Çelebi Paris, Levni minyatürleri, ilk matbaa. Patrona Halil bitirir.
SAVAŞLAR
Prut (1711) + Pasarofça (1718)
Prut: Baltacı Mehmed Paşa, Çar I. Petro kuşatıldı, Azak geri alındı. Pasarofça: Belgrad + Banat kaybı, Mora kazancı. Iki kritik tarih.
Mini Quiz · 5 Soru
Anlık geri bildirimli
01"1699 Karlofça Antlaşması" hangi padişah dönemindedir ve hangi taraflar arasında imzalanmıştır?
II. Mustafa dönemi (1695-1703). Kutsal İttifak: Habsburg Avusturya + Lehistan + Venedik + Rusya. Aracılar: İngiltere ve Hollanda. 26 Ocak 1699, Sırbistan Sremski Karlovci'de imzalandı. 1683-1699 Büyük Türk Savaşı'nın sonu. Toprak kayıpları: Macaristan + Transilvania → Avusturya; Mora + Dalmaçya → Venedik; Podolya + Kamaniçe → Lehistan; (1700 İstanbul Antlaşması ile Azak → Rusya). Cevap C.
02"1711 Prut Savaşı" Osmanlı tarihinde hangi açıdan önemlidir?
1711 Prut Savaşı · III. Ahmed dönemi. İsveç Kralı XII. Şarl, 1709 Poltava yenilgisinden sonra Osmanlı'ya sığındı (Bender). Rus Çarı I. Petro, "Şarl'ı bana iade et" baskısı yaptı; III. Ahmed reddetti, savaş ilan etti. Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa 100.000 kişilik orduyla Petro'nun 38.000 kişilik ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı. Petro tamamen yenilebilir durumdaydı. Ama Baltacı 21 Temmuz 1711 Prut Antlaşması'nı imzaladı: Azak Osmanlı'ya geri verildi, Rus ordusu serbest bırakıldı. Baltacı sonradan görevden alındı, sürgüne gönderildi. "Kaçırılan fırsat" klasiği. Cevap B.
03"Lale Devri (1718-1730)" hangi padişah, hangi sadrazam dönemindedir ve nasıl başlayıp nasıl bitti?
Lale Devri: III. Ahmed (1703-1730) saltanatının son 12 yılı. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (sultan damadı, Fatma Sultan ile evli). Başlangıç: 1718 Pasarofça Antlaşması (savaş bitti, barış dönemi açıldı). Bitiş: 1730 Patrona Halil isyanı (sadrazam öldürüldü, padişah indirildi). Önemli olaylar: Sadabad Sarayları (1722-1723, Kağıthane), III. Ahmed Çeşmesi (1728, Topkapı önü), Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris elçiliği (1720-1721) ve Sefaretname'si, İlk Türkçe matbaa (1727, İbrahim Müteferrika), Levni'nin minyatürleri (Surname-i Vehbi). Adı Ahmed Refik Altınay'ın 1913 kitabından gelir. Cevap D.
04"İbrahim Müteferrika matbaası (1727)" ile ilgili hangisi doğrudur?
İbrahim Müteferrika (Macar asıllı Müslüman ihtida) ve Yirmisekiz Çelebizade Mehmed Said Efendi (Paris büyükelçisinin oğlu) 1727'de kurdular. Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi'nin fetvasıyla. Kısıt: Dini kitaplar basılamaz, sadece tarih, coğrafya, dil, fen kitapları. Sebep: hattatların geçim derdi. İlk eser: 1729 Vankulu Lügatı. Müteferrika ölünce (1747) matbaa duraksadı; ancak 19. yüzyılda yaygınlaştı. Avrupa'da matbaa 1450'de Gutenberg tarafından icat edildiği için Osmanlı 277 yıl geç kaldı. Cevap A. Karıştırma: B = sadrazam ≠ matbaa kurucu; D = matbaa Avrupa'dan 277 yıl sonra Osmanlı'ya geldi.
05"Patrona Halil isyanı (1730)" sonucunda neler değişti?
Patrona Halil isyanı (28 Eylül 1730) sonuçları: (1) Sadrazam Damat İbrahim Paşa öldürüldü, cesedi sokakta sürüklendi; (2) III. Ahmed tahttan indirildi, kafese gönderildi (1736'da orada öldü, 6 yıl); (3) Yeğeni I. Mahmud tahta çıktı (1730-1754); (4) Sadabad Sarayları yıkıldı, lale soğanları yok edildi, halka eğlence yasağı; (5) Patrona Halil 1.5 ay İstanbul'un fiili efendisi oldu — vezirleri kendi seçti — Kasım 1730'da I. Mahmud tarafından tuzakla saraya çağrılarak idam edildi.Önemi: Halk-yeniçeri-ulema ittifakının gücünü gösterdi. Sonraki bir asır boyunca her reform girişimi aynı ittifak tarafından bastırılacak — III. Selim'in Nizam-ı Cedid'i (1807 Kabakçı Mustafa). II. Mahmud'un 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırması (Vakayi-i Hayriye), bu yüzyıllık tıkanmanın çözümü olacak. Cevap C. D yanıltıcı: Yeniçeri Ocağı 1826'da II. Mahmud kaldırdı (Bölüm 4.2 konusu).
Özet — Aklında Tut
1697 Zenta Savaşı · II. Mustafa · Prens Eugene'in zaferi · Karlofça'ya zorunluluk.
26 Ocak 1699 Karlofça Antlaşması · Osmanlı ↔ Kutsal İttifak (Avusturya + Lehistan + Venedik + Rusya) · Macaristan + Mora + Podolya kayıpları · İlk büyük toprak kaybı · Modern diplomasi başlangıcı.
1700 İstanbul Antlaşması · Azak Rusya'ya verildi · Rusya ilk kez Karadeniz'de.
1703 Edirne Vakası · II. Mustafa indirildi · III. Ahmed (1703-1730) tahta.
1709-1711 Prut · İsveç Kralı XII. Şarl Osmanlı'ya sığındı · Baltacı Mehmed Paşa Çar I. Petro'yu kuşattı · 1711 Prut Antlaşması · Azak geri alındı · "Kaçırılan fırsat".
1715-1718 Mora-Avusturya savaşı · 1715 Mora geri alındı · 1716 Petrovaradin yenilgisi (Damat Ali Paşa şehit) · 1717 Belgrad Avusturya'ya düştü.
21 Temmuz 1718 Pasarofça Antlaşması · Belgrad + Banat (Temesvar) kaybı · Mora Osmanlı'da kaldı (kazanç) · Lale Devri'nin başlangıcı.
1718-1730 Lale Devri · 12 yıl · Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa · Sultan damadı · "Tüketim üretimi tetikler" felsefesi · Sadabad Sarayları (1722) · III. Ahmed Çeşmesi (1728) · Levni minyatürleri.
1720-1721 Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi Paris Elçiliği · İlk daimi olmayan Paris büyükelçisi · Sefaretname · Avrupa'ya ilk sistemli bakış.
1727 İlk Türkçe matbaa · İbrahim Müteferrika + Yirmisekiz Çelebizade · Şeyhülislam fetvası · Dini kitaplar yasak · İlk eser: 1729 Vankulu Lügatı · Avrupa'dan 277 yıl geç.
28 Eylül 1730 Patrona Halil İsyanı · Damat İbrahim Paşa öldürüldü · III. Ahmed tahttan indirildi (6 yıl kafeste, 1736 öldü) · I. Mahmud (1730-1754) tahta · Sadabad sarayları yıkıldı · Patrona Halil 1.5 ay sonra idam edildi (Kasım 1730).
4 büyük karıştırma: I. Ahmed (Sultanahmet) ≠ III. Ahmed (Lale Devri) · Karlofça (1699) ≠ Pasarofça (1718) · Lale Devri 1718-1730 (sadece 12 yıl, III. Ahmed'in tüm dönemi değil) · İbrahim Müteferrika (matbaa kurucu) ≠ Damat İbrahim Paşa (sadrazam).
