Tanzimat'tan II. Meşrutiyet'e (1839-1908)

Bu ders üç ana moment etrafında kuruluyor: (1) Tanzimat dönemi (1839-1876) — Abdülmecid + Abdülaziz · iki büyük ferman, Kırım Savaşı, Mecelle, mali iflas, 1876 darbesi; (2) I. Meşrutiyet ve Berlin felaketi (1876-1878) — V. Murat'ın 3 ay'ı, II. Abdülhamid'in tahta çıkışı, Mithat Paşa'nın Kanun-i Esasi'si, "93 Harbi", Berlin Antlaşması; (3) Hamidiyye dönemi (1878-1908) — 33 yıl mutlakiyet, Düyun-u Umumiye, Hamidiye Alayları, Hicaz-Bağdat demiryolları, İslamcılık politikası, sonunda İttihat ve Terakki'nin 1908 ihtilali.

3 Kasım 1839, sabah 9. Topkapı Sarayı'nın Gülhane parkında halk, ulema, devlet adamları, yabancı elçiler toplandı. Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa kürsüye çıktı, padişahın hatt-ı hümayununu (imparatorluk fermanı) yüksek sesle okudu. Belge, Sultan Abdülmecid'in mührüyle resmiyet kazanmıştı.

Mustafa Reşid Paşa kimdir? Mahmud II döneminde Paris ve Londra elçiliklerinde bulunmuş, modernleşmeyi yakından gören ilk Osmanlı diplomatlarından. Tanzimat'ın "babası" kabul edilir. Sonraki yıllarda 6 kez sadrazam oldu. Yetiştirdiği iki büyük öğrenci: Âli Paşa ve Fuat Paşa — sonraki Tanzimat döneminin önde gelen vezirleri.

Eleştiriler: Tanzimat sıkça "Avrupa baskısıyla yapıldı" diye eleştirilmiş. Doğru: 1839'da Mehmet Ali Paşa krizinde Osmanlı'nın Avrupa desteğine ihtiyacı vardı; Reşid Paşa bunu sağlamak istedi. Ama esas amacı devleti modernleştirmekti. Avrupalı kamuoyuna sempatik görünmek, taktiksel bir hamleydi.

Kırım Savaşı (1853-1856), Osmanlı tarihindeki ilk savaştır ki bir Avrupa koalisyonu Osmanlı'nın yanında savaştı. Sebep: Rus Çarı I. Nikola, Kudüs'teki kutsal mekanlar konusunda Fransa ile anlaşamadı (Ortodoks-Katolik çatışması), Küçük Kaynarca'daki "Ortodoks koruma" hakkını bahane ederek Osmanlı'ya ültimatom verdi. Osmanlı reddetti. 1853'te Rusya Tuna prensliklerine girdi.

• Kasım 1853 Sinop Baskını · Rus donanması Sinop limanındaki Osmanlı donanmasını yaktı (~3.000 denizci öldü) · Avrupa kamuoyunu şoke etti
• Mart 1854 · İngiltere ve Fransa savaşa girdi; sonra Sardunya da katıldı · Bu ilk kez Avrupalı güçler Osmanlı yanında
• Eylül 1854 - Eylül 1855 Sivastopol Kuşatması · Müttefikler Kırım yarımadasında Rus üssünü kuşattı · 11 ay sürdü, sonunda düştü
• Florence Nightingale modern hemşireliği bu savaşta kurdu (Üsküdar Selimiye kışlasında)
• İlk Osmanlı dış borcu 1854'te alındı · Savaş finansmanı için Londra ve Paris'ten · Borç krizinin başlangıcı

18 Şubat 1856 — Islahat Fermanı (Hatt-ı Hümayun)

Paris Antlaşması'ndan 6 hafta önce, Avrupalı güçlerin baskısıyla, II. büyük ferman ilan edildi. Islahat Fermanı Tanzimat'ın bir adım ötesidir: Gayrimüslimlere tam hukuki ve siyasi eşitlik.

1859 Kuleli Vakası: Bir grup ulema-asker Islahat Fermanı'na ve Müslüman-gayrimüslim eşitliğine karşı çıkıp Abdülmecid'i tahttan indirme komplosu kurdu. Plan açığa çıktı, 41 kişi tutuklandı, Kuleli Kışlası'nda yargılandı. Tanzimat dönemine karşı ilk büyük muhalefet.

1858 Arazi Kanunnamesi: Toprak mülkiyet sistemi modernleştirildi. Beş kategori (mülk, miri, vakıf, metruk, mevat). Tımar sistemi resmen sona erdi (zaten yıllardır işlemiyordu). Modern mülkiyet hakkına geçiş.

1858 Ceza Kanunnamesi: Fransız 1810 ceza kanunundan ilham alarak hazırlandı. Modern ceza hukukunun temeli. Tanzimat hukuk reformlarının zirvesi.

Abdülmecid 1861'de tüberkülozdan öldü; kardeşi Abdülaziz (32 yaşında) tahta çıktı. İlk yıllarda Tanzimat siyasetini sürdürdü; sadrazamları Âli Paşa ve Fuat Paşa (Reşid Paşa öğrencileri) reformları derinleştirdi.

1867 — Avrupa Seyahati (tarihte ilk)

Abdülaziz, Paris Dünya Sergisi'ne davet edildi. Tarih boyunca bir Osmanlı padişahının savaş dışında Avrupa'ya gitmesi ilk. Marsilya, Paris (Napolyon III), Londra (Kraliçe Victoria — Garter Nişanı verdi), Brüksel, Viyana, Budapeşte ziyaretleri. Avrupa basını sempatikti. Geri dönüşte Osmanlı modernleşmesi için heyecan vardı.

Ancak iki sorun: (1) Donanma takıntısı. Abdülaziz İngiltere donanmasından etkilendi, dünya 3. büyük donanmasını kurdu (~150 gemi, 23 zırhlı, ~58.000 mürettebat). Maliye yıkıldı. (2) Mali iflas. Borçlar kontrolden çıktı.

1875 — Mali İflas (Moratorium)

Osmanlı 1854'ten beri Avrupa'dan büyük dış borçlar almıştı. 1875'te toplam borç ~242 milyon altın liraya ulaşmıştı; faiz ödeyecek para yoktu. Ekim 1875'te Sadrazam Mahmud Nedim Paşa "moratorium" ilan etti: borç ödemeleri yarıya düşürüldü. Avrupa finans piyasaları sarsıldı; Avrupalı yatırımcılar büyük kayıp yaşadı. Bu, sonraki 1881 Düyun-u Umumiye İdaresinin temelini attı.

30 Mayıs 1876 — Mithat Paşa Darbesi

Abdülaziz'in mali yıkımı, donanma israfı, ve Balkanlar'da artan milliyetçi isyanları (1875 Hersek isyanı, 1876 Bulgar isyanı) onun popülaritesini sıfırladı. Mithat Paşa (vali olarak Tuna ve Bağdat'ta ünlenmiş, modernleşmeci), Şeyhülislam Hayrullah Efendi, Hüseyin Avni Paşa (serasker), Süleyman Paşa (askeri akademi müdürü) bir araya geldi. 30 Mayıs 1876: Abdülaziz tahttan indirildi. 4 Haziran 1876: Çırağan Sarayı'nda şüpheli bir ölüm — kollarındaki kesikler · resmi sebep "intihar", muhalefet "cinayet" dedi. Tartışma bitmedi.

V. Murad tahta çıktı (Genç Osmanlılar tarafından meşrutiyet umuduyla seçildi). Ama 6 yeğeninin idamı + amcasının ölümü onu psikolojik olarak çökertti, akıl sağlığını yitirdi. 31 Ağustos 1876: V. Murad indirildi (3 ay tahta). Mithat Paşa, kardeşi II. Abdülhamid'i seçti — ama bir koşulla: anayasa ilan edecek.

II. Abdülhamid 31 Ağustos 1876'da 34 yaşında tahta çıktı. Mithat Paşa'ya verdiği söz uyarınca, anayasa hazırlanmaya başlandı.

Kanun-i Esasi'den 4 ay sonra, Rusya Osmanlı'ya savaş ilan etti. Bahane: Balkanlar'daki Hristiyanların korunması (her zamanki gibi); asıl sebep: İstanbul'a inmek. Bu savaş Hicri 1293 yılında başladığı için "93 Harbi" olarak bilinir (Türkçe tarih anlatımında en sık kullanılan adı).

• Plevne Savunması (Temmuz-Aralık 1877) · Gazi Osman Paşa 5 ay direndi · Türk askeri tarihinde efsanevi savunma · Sonunda yenildi ama Rus ilerlemesini geciktirdi
• Aralık 1877 · Plevne düştü, Ruslar İstanbul önüne kadar geldi (Yeşilköy/Ayastefanos)
• 3 Mart 1878 Ayastefanos Antlaşması · Osmanlı için felaket koşullar: Büyük Bulgaristan kuruluyor (Ege'ye uzanan), Sırbistan-Karadağ-Romanya tam bağımsız, Bosna Hersek'e özerklik, Kars-Ardahan-Batum Rusya'ya, ağır tazminat
• Ama Avusturya ve İngiltere Ayastefanos'u kabul etmedi (Rusya'nın aşırı güçlenmesini istemediler) · Berlin Konferansı toplandı

14 Şubat 1878'de meclisin tatili sonrası, II. Abdülhamid 30 yıl boyunca tek başına yönetti. Bu döneme "İstibdat Devri" (Eleştirici, baskı dönemi) ya da "Hamidiye Devri" (sevenler) denilir. Anayasa fiilen askıya alındı; meclis toplanmadı. Sansür sıkı: gazeteler kontrol altında, "burun" gibi kelimeler bile yasaklandı (padişahın burnu büyüktü).

1881 — Düyun-u Umumiye İdaresi

1875 mali iflasından 6 yıl sonra. Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı borçları yeniden yapılandırıldı. Düyun-u Umumiye İdaresi (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu — Osmanlı maliyesinin belirli gelirlerini (tütün, ipek, tuz, balıkçılık tekeli, bazı vilayetlerin vergileri) doğrudan Avrupalı alacaklılara aktaracaktı. İdarenin başında 7 üyeli bir konsey vardı (Avrupa+Osmanlı temsilcileri).

Sonuç: Osmanlı maliye egemenliği büyük ölçüde kaybedildi. Ama paradoksal: Avrupa kontrolü borç yönetimini iyileştirdi, Osmanlı'nın kredibilitesi geri geldi, yatırım çekti (demiryolu, liman). Düyun-u Umumiye 1944'e kadar (Türkiye Cumhuriyeti döneminde de) faaliyetlerini sürdürdü.

1882 Mısır kaybı

İngiltere Mısır'ı işgal etti (Süveyş Kanalı'nı korumak için). Mısır resmi olarak Osmanlı'da kaldı (vergi ödüyordu) ama fiili yönetim İngiliz konsolosundaydı. 1914'te ilhak edildi.

Hicaz Demiryolu (1900-1908)

Abdülhamid'in en büyük başarısı. İstanbul'dan Şam'a, oradan Medine'ye uzanan demiryolu. Tüm İslam dünyasından bağışla finanse edildi ("Hac yolunu kolaylaştırma" hedefi); Avrupalı yatırımcılara borçlanılmadı. Bağdat Demiryolu (Almanya finansmanıyla) ile birlikte Anadolu-Mezopotamya entegrasyonu sağlandı.

İslamcılık ve Halife rolü

Abdülhamid, ideolojik olarak İslamcılığı öne çıkardı. Tanzimat'ın "Osmanlıcılık" (tüm tebaa eşit) tezi başarısız oldu (gayrimüslimler ayrılıyordu). Yerine Halife sıfatını vurguladı, İslam dünyasıyla bağlar kurdu (Hindistan'daki Hindu-Müslüman Hint Müslümanları, Mısır, Cezayir, Endonezya, Çin). Bu, sonraki "Hamid Pan-İslamizmi" olarak bilinir.

Hamidiye Alayları (1891)

Doğu Anadolu'da Sünni Kürt aşiretlerinden oluşan paramilitar süvari alayları. Modeli: Rus Kazak alayları. Amaç: Rus tehdidine karşı sınır savunması ve bölgede iç güvenliğin sağlanması. Komutanı: Müşir Şakir Paşa, Zeki Paşa. Padişah II. Abdülhamid'in adından gelen bu alaylar, Doğu vilayetlerinin güvenlik yapısının önemli bir parçası oldu.

1897 Yunan Savaşı zaferi (kısa toparlanma)

Girit'teki Yunan ayaklanmasına Yunanistan müdahale etti. 1897 Türk-Yunan Savaşı: Etem Paşa komutasında Osmanlı ordusu Tesalya'ya girdi, Yunanistan'ı kolayca yendi. Ama Avrupalı güçler müdahale etti, kazançlar küçük tutuldu (sadece sınır düzeltmeleri). Bir parça moral toparlanması; Hamidiyye'nin tek askeri zaferi.

Hamidiyye'nin son yıllarında muhalefet büyüdü. İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC, "Birlik ve İlerleme") gizli olarak askeri okullarda, Selanik'te, Manastır'da örgütlendi. Önderler: Talat Bey, Enver Bey, Cemal Bey, Niyazi Bey. Hedef: Anayasayı geri getirmek, padişahı sınırlandırmak.

Haziran 1908'de İngiliz Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikola, Reval'de buluştu (Estonya). Söylenti: "Makedonya konusunda Osmanlı'ya baskı yapacaklar". İttihat ve Terakki bunu fırsat saydı. 3 Temmuz 1908: Resneli Niyazi Bey Manastır dağlarına çıktı (300 askerle); Enver Bey Tikveş'e. Telgrafları Yıldız Sarayı'na: "Anayasa ilan edilmezse İstanbul'a yürürüz."

II. Meşrutiyet'in 8. ayında karşı-devrim patladı. İstanbul'da 13 Nisan 1909 (Rumi takvimle 31 Mart 1325) bir grup asker ve medreseli ayaklandı. Slogan: "Şeriat isteriz!" İttihatçı subay ve yazarlar öldürüldü; gazete binaları basıldı. Ayaklanma İslamcı-muhafazakar niteliklidir, ama kim örgütledi belirsiz: bazı tarihçiler Abdülhamid'i, diğerleri ona muhalif çevreleri suçlar.

İttihat ve Terakki tepkisini hızlı verdi. Hareket Ordusu kuruldu — Selanik'ten İstanbul'a yürüyecek. Komutan: Mahmud Şevket Paşa (Kurmay Başkanı), Erkân-ı Harbiye yöneticileri arasında Mustafa Kemal Bey de bulunuyordu. 23-24 Nisan 1909: Hareket Ordusu İstanbul'a girdi, isyancıları bastırdı. Sıkıyönetim ilan edildi.

27 Nisan 1909: Meclis-i Umumi (iki meclis birlikte) toplandı, II. Abdülhamid'i tahttan indirdi. Fetva sebebi: şer-i kanunu bozma, hazineyi israf, kan dökme, bid'at çıkarma. Selanik'e Alatini Köşkü'ne sürgün edildi. 33 yıl boyunca tahta kalan Abdülhamid 9 yıl daha sürgünde yaşayacak; 1918'de İstanbul'da öldü.

Yerine kardeşi V. Mehmed Reşad (1909-1918) tahta çıktı (65 yaşında, kafeste 33 yıl kalmıştı). Fiili güç İttihat ve Terakki'nindi. Bu noktadan sonra padişah sembolik bir figür haline geldi. Bu dersin sınırı buradadır — sonraki ders 4.4 Mütareke ve Saltanat sonu (1908-1922).