Mütareke ve Saltanatın Sonu (1908-1922)

Son 14 yıl ✓

Genel Kültür Osmanlı Tarihi Bölüm 4 · Ders 4.4 Mütareke ve Saltanat Sonu

Son 14 yıl

1908'de coşkulu bir ihtilal, 1922'de imparatorluğun sonu. Trablusgarp, iki Balkan Savaşı, Birinci Dünya Savaşı, Mondros, Sevr, Kurtuluş Savaşı, Lozan. 1 Kasım 1922 akşamı 624 yıllık hanedan tahta veda etti. Bir cumhuriyet doğdu. Bu, Osmanlı'nın kapanış sahnesidir.

Okuma süresi ≈ 21 dk · 1908–1922

← Önce hatırla Ders 4.3'te bıraktığımız yer: 27 Nisan 1909, II. Abdülhamid 33 yıllık saltanatından sonra tahttan indirildi. Yerine kardeşi V. Mehmed Reşad (65 yaşında, kafeste 33 yıl kalmıştı) tahta çıktı. Fiili güç İttihat ve Terakki'nin elindeydi. Bu ders bu noktadan 1922 saltanat sonuna 14 yılı anlatıyor — Osmanlı'nın kapanış 14 yılı.

Beş kriz, dört felaket, bir cumhuriyet ✓

Bu ders 14 yıl, dört faz: (1) İttihatçı dönem ve Trablusgarp-Balkan Savaşları (1908-1913) — V. Mehmed Reşad nominal padişah, İttihat ve Terakki fiili güç; (2) Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) — Almanya yanında 4 yıllık savaş, Çanakkale, Sarıkamış, Kut'ül-Amare; (3) Mütareke ve işgal (1918-1920) — V. Mehmed Vahdettin son padişah, Mondros, İzmir işgali, Sevr taslağı, Kurtuluş Savaşı'nın başlaması; (4) Kurtuluş Savaşı zaferi ve saltanatın sonu (1920-1922) — Ankara TBMM, Sakarya, Büyük Taarruz, 1 Kasım 1922 saltanat kaldırılır.

624 yıllık bir hanedan 1922 sonbaharında tarihe karıştı. Osman Gazi 1299'da Söğüt'te beylik kurdu; oğulları imparatorluk genişletti; torunları Avrupa kapısına dayandı; ama 1922'de son padişah İngiliz savaş gemisi Malaya'da Boğaz'dan ayrıldı. Bu sona, padişahların yenilgisinden çok, modern milletlerin başarısı sebep oldu. Osmanlı'nın yerini Türkiye Cumhuriyeti alacaktı — daha küçük ama daha sağlam, daha az çoğulcu ama daha kararlı.

V. Mehmed Reşad ve V. Mehmed Vahdettin ✓

Bu 14 yılda Osmanlı'nın iki sonuncu padişahı tahta çıktı. V. Mehmed Reşad (1909-1918): İTC döneminin nominal padişahı — gerçek güç triumvirada (Enver-Talat-Cemal). V. Mehmed Vahdettin (1918-1922): mütareke ve saltanat sonu döneminin son padişahı — saltanatın 624 yıllık zincirini kapatan figür.

35

V. MEHMED REŞAD · 1909-1918

V. Mehmed Reşad

"Reşad" / Sembolik padişah / İTC döneminin sultanı

1909-1918 (9 yıl)

Abdülmecid'in oğlu, Abdülhamid'in kardeşi
33 yıl kafeste yaşadı, 65 yaşında tahta
İTC fiili güç · padişah sembolik
1911-1912 Trablusgarp Savaşı · İtalya · Uşi Antlaşması
1912-1913 Balkan Savaşları · I. Balkan kayıp · II. Balkan Edirne geri
1913 Babıâli Baskını · Enver-Talat-Cemal triumvirası iktidara
2 Kasım 1914 · I. Dünya Savaşı'na giriş · Almanya yanında
Fethu-i mübin Çanakkale (1915), Sarıkamış (1914-15), Kut'ül-Amare (1916)
3 Temmuz 1918'de doğal sebeplerle vefat etti, 73 yaşında

36

VI. MEHMED VAHDETTİN · SON PADİŞAH · PD

VI. Mehmed Vahdettin

"Son padişah" / Saltanatın 624 yıllık sonunun figürü

1918-1922 (4 yıl)

Abdülmecid'in oğlu, V. Mehmed Reşad'ın kardeşi
57 yaşında tahta · "Tüylü tahta değil, ateşin küllerine oturdum"
30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi
İstanbul işgali (8 Aralık 1918, fiili)
Mustafa Kemal Paşa'yı 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'ya gönderdi (16 Mayıs 1919)
15 Mayıs 1919 İzmir işgali · Yunan ordusu
10 Ağustos 1920 Sevr Antlaşması · Damat Ferid Paşa hükümeti imzaladı (yürürlüğe girmedi)
Mustafa Kemal'i isyancı ilan etti, idama mahkum etti
Ankara TBMM'yi tanımadı
1 Kasım 1922 · Saltanat kaldırıldı
17 Kasım 1922 · İngiliz savaş gemisi Malaya ile Malta'ya kaçtı
1926'da San Remo'da öldü

3 yılda 3 büyük yenilgi ✓

1908 II. Meşrutiyet'in coşkulu balayı 3 yıl sürdü. 1911'den itibaren ardarda üç büyük yenilgi geldi: İtalya'ya Trablusgarp kaybı, I. Balkan Savaşı'nda Rumeli'nin neredeyse tamamı, II. Balkan'da Edirne geri kazancı.

1911-1912 Trablusgarp Savaşı (İtalya)

İtalya, son sömürge yarışında geç kalmıştı; Afrika'da kala kala Osmanlı'nın Trablusgarp ve Bingazi vilayetleri (bugünkü Libya) kalmıştı. 29 Eylül 1911: İtalya savaş ilan etti. Osmanlı zayıftı: bölgeye deniz yoluyla asker yollayamıyordu (İngiltere izin vermedi, kara yolu Mısır üzerinden engellendi). Oysa genç İttihatçı subaylar bağımsız olarak gönüllüler organize edip yola çıktılar: Mustafa Kemal, Enver Bey, Fethi Bey, Nuri Bey.

Yerel Senusi tarikatı ve Bedeviler İtalyanlara karşı direndi (Tobruk-Derne'de). Mustafa Kemal Derne'de savaştı; Enver Bey Bingazi'de. 1 yıl direniş gösterildi. Ama 1912'de Balkan Savaşı patladığı için Osmanlı barış istemek zorunda kaldı.

⚐ UŞİ (LOZAN) ANTLAŞMASI · 18 EKİM 1912

Trablusgarp İtalya'ya

İsviçre Lozan'ında "Ouchy" semtinde imzalandı (1923 Lozan ile karıştırılmamalı).

(1) Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya verildi · Bugünkü Libya · 1551'den beri (361 yıl) Osmanlı toprağıydı.

(2) Halifelik bağı Trablusgarp halkı için sembolik korundu (Cuma hutbesinde Osmanlı padişahı zikredilecek).

(3) İtalya geçici olarak 12 Ada'yı (Rodos, İstanköy, vs) tuttu — savaş bittiğinde geri verecekti, ama hiç vermedi (1947'ye kadar İtalya, sonra Yunanistan).

Sonuç: Osmanlı'nın Afrika'daki son toprağı kaybedildi. 12 Ada ise daha sonra Yunanistan'a geçecek. Trablusgarp Savaşı'nın asıl önemi: Balkan devletlerine cesaret verdi — Osmanlı'nın ne kadar zayıf olduğunu gördüler.

1912-1913 Balkan Savaşları

Trablusgarp Savaşı sürerken, Balkan İttifakı kuruldu: Bulgaristan + Sırbistan + Yunanistan + Karadağ. Hedefleri: Osmanlı'nın Rumeli topraklarını (Makedonya, Trakya, Arnavutluk) paylaşmak. Rusya bu ittifakı destekledi (kendisi Karadeniz'e indirmek istiyordu).

⚔ I. BALKAN SAVAŞI · 8 EKİM 1912 - 30 MAYIS 1913

Rumeli'nin neredeyse tamamı 7 ayda kaybedildi

İlk hareket Karadağ'dan geldi (8 Ekim). Ardından Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan saldırdı. Osmanlı hazırlıksız ve dağınık: Trablusgarp'ta gönderilen asker, Anadolu'dan terhisler, lojistik kaos. Bulgar ordusu Çatalca önüne kadar geldi — İstanbul tehdit altında. Edirne 5 ay direndi, 26 Mart 1913'te düştü ("şehit Şükrü Paşa kahramanı").

Selanik

8 KASIM 1912 · YUNANİSTAN'A

Osmanlı'nın Rumeli'deki kültür merkezi · İttihat ve Terakki'nin doğum yeri · 1430'dan beri (482 yıl) Osmanlı şehri

Manastır + Üsküp

1912 · SIRBİSTAN'A

Makedonya'nın iç bölgesi · Stratejik şehirler

Edirne

26 MART 1913 · BULGARİSTAN'A

5 ay direnen Edirne sonunda düştü · Şükrü Paşa savunması · 1361'den beri (552 yıl) Osmanlı başkentlerinden biriydi

Yanya

MART 1913 · YUNANİSTAN'A

Epir bölgesi · Ali Paşa'nın eski merkezi

30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması: Osmanlı'nın Rumeli'deki neredeyse tüm toprakları kaybedildi (Midye-Enez hattı dışında). Arnavutluk bağımsız oldu (28 Kasım 1912 Vlora'da ilan edildi). Bulgaristan büyük kazanan, Sırbistan-Yunanistan da pay aldı.

23 Ocak 1913 — Babıâli Baskını

Edirne'nin düşmek üzere olduğu Ocak 1913'te, İTC içindeki radikal kanat (özellikle Enver Bey) hükümete darbe yaptı. Hükümet binası Babıâli'ye baskın yapıldı; Sadrazam Kâmil Paşa zorla istifa ettirildi; Harbiye Nazırı Nazım Paşa kurşunla öldürüldü. Yeni hükümet Mahmud Şevket Paşa'nın önderliğinde kuruldu.

Bu darbe sonrası İTC'nin "triumvirası" ortaya çıktı: Enver Paşa (Harbiye Nazırı, ordu), Talat Paşa (Dahiliye Nazırı, sonra sadrazam, sivil siyaset), Cemal Paşa (Bahriye Nazırı, donanma + Suriye komutanı). Bu üç kişi 1913-1918 arası Osmanlı'yı fiilen yönetti.

II. Balkan Savaşı (Haziran-Eylül 1913)

I. Balkan Savaşı'nın ganimetini paylaşma konusunda Bulgaristan ile diğer Balkan devletleri çatıştı. Bulgaristan Sırbistan ve Yunanistan'a saldırdı (Haziran 1913). Romanya ve Osmanlı da fırsatı değerlendirip Bulgaristan'a saldırdı. Bulgar ordusu yenildi. Osmanlı Edirne'yi geri aldı (Temmuz 1913, Enver Paşa komutasında — bu zafer onu millet kahramanı yaptı).

Eylül 1913 İstanbul Antlaşması (Bulgaristan ile): Edirne ve Doğu Trakya Osmanlı'da kaldı. Bu, Türkiye-Bulgaristan'ın bugünkü sınırının yaklaşık çizgisidir. I. Balkan Savaşı'nın tek tesellisi.

✦ PEKİŞTİRME 01

"1912-1913 Balkan Savaşları"nı sonuçları açısından özetle. Edirne nasıl kaybedildi ve nasıl geri alındı?

İki ayrı savaş · Rumeli kaybı + Edirne geri

I. Balkan Savaşı (Ekim 1912-Mayıs 1913): Balkan İttifakı (Bulgaristan + Sırbistan + Yunanistan + Karadağ) Osmanlı'ya saldırdı. Sonuç: Rumeli'nin neredeyse tamamı kaybedildi. Selanik 8 Kasım 1912'de Yunanistan'a (482 yıllık Osmanlı şehri); Manastır + Üsküp Sırbistan'a; Yanya Yunanistan'a. Edirne 5 ay direndi (Şükrü Paşa savunması), 26 Mart 1913'te Bulgaristan'a düştü. Arnavutluk 28 Kasım 1912'de bağımsız oldu. 30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması: Midye-Enez hattı sınır.

II. Balkan Savaşı (Haziran-Eylül 1913): Ganimet paylaşımı tartışmasında Bulgaristan, Sırbistan-Yunanistan-Romanya-Osmanlı koalisyonuna saldırdı. Bulgaristan yenildi. Osmanlı Edirne'yi geri aldı — Enver Paşa komutasında, Temmuz 1913. Bu zafer Enver Bey'i millet kahramanı yaptı. Eylül 1913 İstanbul Antlaşması: Edirne ve Doğu Trakya Osmanlı'da kaldı (bugünkü Türkiye-Bulgaristan sınırı yaklaşık çizgisi).

Karıştırma tuzağı: Edirne I. Balkan'da kaybedildi (1913 Mart), II. Balkan'da geri alındı (1913 Temmuz). Aynı yıl içinde 4 ay arayla.

Almanya yanında 4 yıl ✓

Avrupa'da Temmuz 1914'te Birinci Dünya Savaşı başladı. İttifak Devletleri (Almanya + Avusturya-Macaristan) vs İtilaf Devletleri (İngiltere + Fransa + Rusya). Osmanlı önce tarafsız kaldı; ama İTC, özellikle Enver Paşa, Almanya yanında savaşa girmeye karar verdi.

Ağustos 1914: Alman gemileri Goeben ve Breslau İngiliz donanmasından kaçıp Osmanlı sularına geldi. Osmanlı bunları "satın aldı" ilan etti, Yavuz ve Midilli adıyla donanmaya kattı. Ama Alman mürettebatı gemilerde kaldı.

29 Ekim 1914: Yavuz ve Midilli, Alman komutan Souchon'un emriyle Karadeniz'e çıktı, Sivastopol-Odessa-Novorossisk Rus limanlarını bombaladı. Bu bir provokasyondu. Rusya 2 Kasım'da Osmanlı'ya savaş ilan etti, İngiltere ve Fransa 5 Kasım'da. 14 Kasım 1914: Şeyhülislam cihad fetvası ilan etti — tüm Müslümanlar Osmanlı yanında savaşa çağırıldı (etkisi sınırlı oldu).

Cepheler — Osmanlı 9 farklı cephede savaştı

⚔ OSMANLI'NIN BÜYÜK SAVAŞI · 1914-1918 · 4 YIL

9 cephe, 3 milyon asker, ~2.5 milyon kayıp

Sarıkamış Harekâtı

ARALIK 1914 - OCAK 1915 · KAFKAS

Enver Paşa komutasında 90.000 asker · Kuzeydoğu Anadolu Kafkasya'ya saldırı · Soğuk + dağ + Rus pusu = ~60.000 ölü, çoğu donarak. Osmanlı'nın en büyük tek seferdeki kayıbı.

Çanakkale Savaşı

ŞUBAT 1915 - OCAK 1916 · BOĞAZLAR

İngiliz-Fransız donanması Çanakkale Boğazı'nı geçmeye çalıştı (İstanbul'u almak için). 18 Mart 1915 deniz zaferi. 25 Nisan kara çıkarması (ANZAC). 9 ay süren mücadele · Mustafa Kemal Bey Conkbayırı-Anafartalar'da (Albay → Albaylığı pekiştirdi). Osmanlı zaferi · ~250.000 kayıp her tarafta. "Çanakkale geçilmez".

Kut'ül-Amare

NİSAN 1916 · IRAK

Halil Paşa (Enver'in amcası) komutasında Bağdat güneyinde İngiliz General Townshend'in 13.000 kişilik ordusu kuşatıldı, 5 ay sonra teslim oldu. İngilizler için 18. yüzyıldan beri en büyük teslimiyet. Cepheyi kısa süre tuttu.

Süveyş Seferi

1915 + 1916 · SİNAY

Cemal Paşa komutasında iki başarısız Süveyş Kanalı seferi · İngiliz Mısır savunması güçlüydü · Osmanlı geri çekildi. 1917'de İngiliz General Allenby Sina'yı, 1918'de Şam'ı aldı.

Diğer cepheler: Galiçya (Osmanlı askerleri Avusturya yanında Polonya'da savaştı), Romanya, Makedonya, Filistin, Hicaz, İran-Hemedan. Ortalama her cephe Osmanlı için ölümcül lojistik problem demekti.

Savaşın Sonu

1918 yazında Osmanlı bitkindi. Ekim'de İTC liderleri (Enver, Talat, Cemal) Almanya'ya kaçtı (sonradan üçü de suikastle öldürüldü: Talat 1921 Berlin, Cemal 1922 Tiflis, Enver 1922 Tacikistan). 3 Temmuz 1918'de V. Mehmed Reşad öldü; kardeşi VI. Mehmed Vahdettin tahta çıktı.

Şartsız teslim ✓

Osmanlı'nın savaş sonu mütarekesi, Limni adası açıklarındaki HMS Agamemnon İngiliz savaş gemisinde imzalandı. Mondros (Moudros) limanı'nda demirliydi. Osmanlı heyetinin başında Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey vardı.

⚐ MONDROS MÜTAREKESİ · 30 EKİM 1918

Şartsız teslim

Osmanlı vs İtilaf Devletleri (İngiltere temsilen) · 25 madde · "Mütareke" adı altında ama fiilen teslim.

(1) Madde 7: İtilaf Devletleri "kendi güvenliklerini tehdit eden bir durum varsa" istedikleri stratejik noktayı işgal edebilir. Tüm Anadolu'nun işgal kapısını açan madde.

(2) Madde 24: Doğu Anadolu'nun "altı vilayeti"nde (Vilayât-ı Sitte) karışıklık çıkarsa, İtilaf Devletleri buraları işgal edebilir. Ermeni devleti için kapı.

(3) Boğazlar müttefiklere açık · İstanbul ve Boğaz tahkimatları teslim · Donanma teslim.

(4) Osmanlı ordusu terhis · Demiryolları İtilaf kontrolünde · Kale ve mevziler boşaltılacak.

(5) Suriye, Irak, Hicaz, Yemen tüm Arap topraklarındaki Osmanlı orduları teslim olacak.

Sonuç: 600 yıllık Osmanlı egemenliği fiilen sona erdi. İmzalandığı gün Mondros'tan İngiliz, Fransız, İtalyan donanmaları İstanbul'a hareket etti. 13 Kasım 1918'de İstanbul fiili işgal altına girdi (resmi ilan 8 Aralık). Bunun anlamı: Osmanlı başkenti tarihte ilk defa düşman birliklerinin elindeydi.

İşgallerin Genişlemesi

3 Kasım 1918 · İngiltere Musul'u işgal etti (mütarekeden sonra, hukuksuz)
13 Kasım 1918 · İtilaf donanması İstanbul'a (60+ savaş gemisi Boğaz'da)
Aralık 1918 · Fransa Adana, Antep, Maraş, Urfa'yı işgal etti
Mart 1919 · İtalya Antalya'yı işgal etti
15 Mayıs 1919 · Yunan ordusu İzmir'e çıktı (Müttefiklerin onayıyla) · İlk kurşun Hasan Tahsin tarafından sıkıldı (Yunan asker tarafından öldürüldü)
16 Mart 1920 · İstanbul resmi olarak işgal edildi · Meclis-i Mebusan basıldı, milletvekilleri tutuklandı

Mustafa Kemal Anadolu'da ✓

Vahdettin, hem İstanbul'daki işgal kuvvetlerini idare etmek hem Anadolu'daki direnişe yön vermek için Mustafa Kemal Paşa'yı 9. Ordu Müfettişi olarak Karadeniz Bölgesi'ne gönderdi (16 Mayıs 1919). Görev resmi: Karadeniz'deki düzensiz birliklerin terhisi. Gerçek niyet tartışmalıdır — Vahdettin Mustafa Kemal'i sadakatli bir komutan olarak mı düşündü, yoksa milli direnişin tohumunu mu attı?

☆ MİLLİ MÜCADELE'NİN İLK ADIMLARI · 1919

Samsun → Erzurum → Sivas → Ankara

19 Mayıs 1919 · Mustafa Kemal Paşa Bandırma vapuruyla Samsun'a çıktı (yanında 20 kurmay). Bu tarih bugün "Türkiye'nin Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı"dır. Mustafa Kemal askeri görevini hemen siyasi göreve dönüştürdü: Anadolu'da düzensiz milis kuvvetlerinden organize bir direniş örgütlemeye başladı.

22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi: "Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." — Bu, milli mücadelenin kuruluş manifestosudur. Mustafa Kemal'in kurmaylarıyla (Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele) imzaladığı belge.

8 Temmuz 1919 · Vahdettin emriyle Mustafa Kemal görevden alındı. O da askerlikten istifa etti — "sivil" bir milli mücadele lideri oldu.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Doğu Anadolu illeri temsilcileri toplandı. Hedef: Ermeni devletinin önlenmesi. "Vatan bütünlüğü ve milli istiklal" ilkesi kararlaştırıldı.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Bu kez tüm Anadolu'dan temsilciler. Ulusal düzeyde tek manifestoya birleşildi: "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" kuruldu. Mustafa Kemal başkan seçildi.

27 Aralık 1919 · Mustafa Kemal Ankara'ya geldi. Ankara, Anadolu'nun coğrafi kalbi ve İngiliz işgaline uzak olduğu için karargah olarak seçildi.

28 Ocak 1920 — Misak-ı Milli

İstanbul'daki son Osmanlı Mebusan Meclisi (Kasım 1919 seçimleri) toplandı. Misak-ı Milli (Ulusal Yemin) belgesini kabul etti — Türk ulusal sınırlarının ne olduğu konusunda. 6 madde: 1) Mondros sırasındaki sınırlar Türk yurdu; 2) Kars-Ardahan-Batum, Batı Trakya ve Arap eyaletlerinde halk oylaması; 3) İstanbul ve Marmara'nın güvenliği; 4) Boğazlar açık; 5) Azınlık hakları; 6) Kapitülasyonların kaldırılması.

Misak-ı Milli'nin İngiltere için anlamı çok netti: Anadolu'yu paylaşma planı son. İngilizler tepki gösterdi: 16 Mart 1920 İstanbul resmi işgali. Meclis basıldı, milletvekilleri tutuklandı veya Anadolu'ya kaçtı. İstanbul'da Osmanlı yönetimi fiilen son buldu.

23 NİSAN 1920 — TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ

☆ ANKARA · YENİ HÜKÜMET · 23 NİSAN 1920

Ulusal egemenliğin başladığı gün

23 Nisan 1920 Cuma günü Ankara'da, Hacı Bayram Camii'nde Cuma namazından sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. ~120 milletvekili (Ankara'ya gelebilen + Anadolu'da seçilenler). Mustafa Kemal Paşa meclis başkanı seçildi. Bu, Türkiye'de "ulusal egemenlik" ilkesinin hayata geçtiği gündür.

Hükümler: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Yasama, yürütme, yargı bu meclistedir. Padişah ve İstanbul yönetimi tanınmaz (geçici olarak — saltanat henüz kaldırılmamış, ama fiili olarak iki hükümet var).

Bu tarih bugün "Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı"dır — Atatürk 1923'te çocuklara hediye etti.

"Yürürlüğe girmemiş ama unutulmamış" antlaşma ✓

İtilaf Devletleri 1919 Paris Konferansı'ndan sonra Osmanlı'yla yapılacak antlaşmayı görüştüler. Sonuç: Sevr (Paris yakınlarındaki kasaba). 10 Ağustos 1920'de Damat Ferid Paşa hükümetinin temsilcileri (Hadi Paşa, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Reşid Halis Bey) imzaladı. Vahdettin onaylamadı, TBMM tanımadı, hiçbir devlet onaylamadı — fiili olarak yürürlüğe girmedi. Ama Türk ulusal hafızasında "korkulan antlaşma" olarak kaldı.

⚐ SEVR ANTLAŞMASI · 10 AĞUSTOS 1920

Anadolu'nun paylaşılma planı

Damat Ferid Paşa hükümeti imzaladı · Vahdettin onaylamadı · TBMM tanımadı · 433 madde · Yürürlüğe girmedi.

(1) İstanbul Türklerde kalır ama "uluslararası bölge" olur · Boğazlar İtilaf kontrolünde uluslararası komisyon.

(2) İzmir + çevresi 5 yıllığına Yunan yönetiminde, sonra halk oylaması (fiilen Yunanistan'a katılma yolu).

(3) Doğu Anadolu · Wilson sınırları çerçevesinde "Büyük Ermenistan" + Güneyinde Kürdistan özerk bölgesi.

(4) Antalya çevresi İtalya'nın nüfuz alanı; Adana-Maraş-Urfa-Antep Fransa'nın nüfuz alanı (Suriye'ye eklenecek); Trakya Yunanistan'a; Hicaz bağımsız Arap krallığı; Suriye Fransa mandası; Irak-Filistin İngiltere mandası.

(5) Anadolu için Türk devleti: Sadece Orta Anadolu (Konya-Ankara-Sivas-Kayseri çevresi) · ~200.000 km² (bugünkü Türkiye'nin ~1/4'ü).

(6) Ordu 50.700 kişiyle sınırlı · Donanma yok · Mali kontrol İtilaf Devletleri'nde · Kapitülasyonlar geri.

Sonuç: Sevr fiilen "Türkiye'nin yok edilmesi" anlamına geliyordu. Bu yüzden Mustafa Kemal'in milli mücadelesi anlam kazandı: Sevr'i tanımayanlar Anadolu'yu kurtaracak. "Sevr sendromu" bugün hâlâ Türk siyasi düşüncesinde bir kavramdır — yabancı güçlerin Türkiye'yi parçalama korkusu.

✦ PEKİŞTİRME 02 · TUZAK

"Mondros Mütarekesi (Ekim 1918)" ile "Sevr Antlaşması (Ağustos 1920)" arasındaki fark nedir? Hangisi yürürlüğe girdi?

Mütareke vs antlaşma · Mondros yürürlükte, Sevr girmedi

Mondros (30 Ekim 1918): Mütareke = ateşkes anlaşması, savaşı sonlandırır ama nihai barış değildir. Limni adasında HMS Agamemnon'da imzalandı. Rauf Orbay başkanlığında Osmanlı heyeti. 25 madde. Madde 7 İtilaf'a tüm Anadolu'yu işgal kapısı açtı; Madde 24 Doğu Anadolu'yu Ermeni devleti için. Yürürlüğe girdi · 13 Kasım 1918'de İtilaf donanması İstanbul'a, Aralık'ta Adana-Antep-Maraş-Urfa Fransız işgali, Mart 1919 Antalya İtalyan, 15 Mayıs 1919 İzmir Yunan işgali.

Sevr (10 Ağustos 1920): Barış antlaşması = nihai paylaşım planı. Paris yakınlarında Sevr kasabasında imzalandı. Damat Ferid Paşa hükümetinin temsilcileri imzaladı. 433 madde. Anadolu'yu Türklere sadece Orta Anadolu'da bıraktı: İzmir Yunan, Doğu Anadolu Ermeni + Kürdistan, Güney Fransa, Antalya İtalya, Trakya Yunan, Boğazlar uluslararası. Ordu 50.700, kapitülasyonlar geri. Yürürlüğe girmedi · Vahdettin onaylamadı, TBMM tanımadı, başka hiçbir Müttefik tarafından da resmi onay yok. Yerine 24 Temmuz 1923 Lozan geçti.

Hatırla: Mondros = ateşkes, fiili işgal sebebi · Sevr = paylaşım planı, milli mücadelenin meşruiyet zemini, hiç uygulanmadı · Lozan = milli mücadelenin sonu, fiili antlaşma. Üç ayrı belge: 1918 → 1920 → 1923.

3 yılda Anadolu'nun yeniden kazanılması ✓

1920 yazından 1922 yazına 24 ay. Ankara'daki TBMM Hükümeti Doğu, Güney ve Batı cephelerinde mücadele etti.

Tarih	Olay	Önem
Eylül-Aralık 1920	Doğu Cephesi · Kazım Karabekir Paşa	Ermeni ordusunu yendi · 2 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması · Doğu sınırı çözüldü, Misak-ı Milli'ye yakın
10 Ocak 1921	I. İnönü Savaşı · İsmet (İnönü) Paşa	Yunan ileri harekatı durduruldu · Mustafa Kemal İsmet'e telgraf: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz"
31 Mart - 1 Nisan 1921	II. İnönü Savaşı	İkinci Yunan ileri harekatı durduruldu · Sovyet desteği geldi (Moskova Antlaşması Mart 1921)
10 Temmuz - 24 Ağustos 1921	Kütahya-Eskişehir Yenilgisi	Yunan ordusu Eskişehir'i aldı, Türkler Sakarya'nın doğusuna çekildi · TBMM panik · Mustafa Kemal'e başkomutanlık yetkisi verildi (3 ay)
23 Ağustos - 13 Eylül 1921	SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ	22 gün 22 gece · Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" doktrini · Yunan ordusu durduruldu, geri çekilmeye başladı · Mustafa Kemal'e TBMM tarafından "Gazi" ünvanı + Mareşal rütbesi verildi
20 Ekim 1921	Ankara Antlaşması · Fransa	Fransa Güney Anadolu'dan çekildi · Hatay özerk · Adana-Antep-Maraş-Urfa Türkiye'de kaldı
26 Ağustos 1922	BÜYÜK TAARRUZ başladı	Mustafa Kemal Kocatepe'den "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir!"
30 Ağustos 1922	Başkomutan Meydan Muharebesi (Dumlupınar)	Yunan ordusu kuşatıldı, parçalandı · Yunan Başkomutan Trikupis esir alındı · 30 Ağustos bugün Zafer Bayramı'dır
9 Eylül 1922	İZMİR'E GİRİŞ	Türk süvarileri (5. Süvari Tümeni komutanı Yarbay Reşat Bey) İzmir Konağı önünde · 3.5 yıllık Yunan işgali sona · Aynı gün İzmir'in büyük yangını başladı (sebep tartışmalı)
11 Ekim 1922	Mudanya Mütarekesi	İngiltere ile imzalandı · Türk ordusu çatışmasız Doğu Trakya'ya geçti · Boğazlar Türk kontrolüne · Asıl barış antlaşması (Lozan) için zemin

624 yıllık hanedan tarihe karışıyor ✓

Mudanya Mütarekesi sonrası İtilaf Devletleri Lozan'da yapılacak barış konferansına hem Vahdettin'in İstanbul hükümetini hem TBMM hükümetini davet etti. Bu, Mustafa Kemal için kabul edilemezdi: iki başlı temsil bir Türkiye'yi zayıf gösterir. Aynı zamanda Ankara'da "saltanat-cumhuriyet" tartışması olgunlaşmıştı.

⚐ SALTANATIN KALDIRILMASI

1 Kasım 1922

624 YIL · 36 PADİŞAH · TARİH OLDU

1 Kasım 1922 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde tarihi oturum yapıldı. Mustafa Kemal Paşa kürsüye çıktı: "Hakimiyet ve saltanat hiç kimse tarafından, hiç kimseye, ilim icabıdır diye, müzakere ile, münakaşa ile verilmez. Hakimiyet, saltanat kuvvetle, kudretle ve zorla alınır."

Meclis, 308 numaralı kararla saltanatı 1 Kasım 1922 itibariyle kaldırdı. Ama halifelik korunabilir: padişah olarak Vahdettin değil, halife olarak Abdülmecid Efendi (V. Mehmed Reşad'ın oğlu, Vahdettin'in yeğeni) seçilebilirdi. Saltanat ve halifelik birbirinden ayrıldı — bu önemli bir adım, ama geçici. Halifelik 17 ay sonra (3 Mart 1924) kaldırılacak.

17 Kasım 1922 · Vahdettin saraya kaçacağını duyurdu. Sabah erken saatlerde, bahçeye geldi, İngiliz savaş gemisi Malaya'ya bindi. 10 yaşındaki oğlu Şehzade Ertuğrul Efendi, sadık 9 görevli yanındaydı. Boğaz'dan Marmara'ya, oradan Malta'ya. Sonradan Mekke, sonra San Remo (İtalya)'da yaşadı. 16 Mayıs 1926'da San Remo'da öldü, Şam'da defnedildi.

Yeni halife Abdülmecid Efendi 19 Kasım 1922'de halife seçildi, törenle göreve başladı. Çok kısaltılmış bir rolle: dini sembol, siyasi yetki yok. Cumhuriyet'in iki başlı yapısı 17 ay sürecek.

Yeni Türkiye'nin doğuşu ✓

21 Kasım 1922 - 24 Temmuz 1923 · Lozan Konferansı (İsviçre). Türk heyetinin başında İsmet Paşa (İnönü). Müzakereler 8 ay sürdü. İlk turda anlaşılamadı (Şubat 1923 ara verildi), ikinci turda anlaşıldı.

⚐ LOZAN ANTLAŞMASI · 24 TEMMUZ 1923

Türkiye Cumhuriyeti'nin tapusu

İsmet Paşa imzaladı · İtilaf Devletleri tanıdı · 143 madde · Yürürlükte (bugün hâlâ).

(1) Türk-Yunan sınırı: Meriç Nehri (bugünkü Edirne sınırı) · Doğu Trakya Türkiye'de · Karaağaç Türkiye'ye verildi (savaş tazminatı yerine).

(2) Doğu sınırı: Ermeni devleti yok · Kürt özerkliği yok · Kars-Ardahan Türkiye'de (1921 Sovyet antlaşmaları zemininde).

(3) Suriye-Irak sınırı: Hatay Suriye'de (Fransa'da, 1939'da Türkiye'ye katılacak); Musul tartışmalı, 1926'da MC kararıyla Irak'a (İngiltere mandası).

(4) Boğazlar: Lozan komisyonu kuruldu, Türkiye askersizleştirildi (1936 Montrö Sözleşmesi'yle değişecek).

(5) Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı · Türkiye tam egemen.

(6) Nüfus mübadelesi: Yunanistan'daki Müslümanlar Türkiye'ye, Türkiye'deki Ortodoks Rumlar Yunanistan'a (Batı Trakya Müslümanları + İstanbul Rumları hariç). ~1.6 milyon insan.

(7) Düyun-u Umumiye: Osmanlı borçları paylaştırıldı, Türkiye payını ödedi (1944'e kadar tamamlandı).

Sonuç: Sevr'in (1920) reddi. Türkiye uluslararası alanda tam egemen, Misak-ı Milli'ye yakın sınırlarda yeni bir ulus-devlet olarak tanındı. Bu antlaşma bugün hâlâ Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası temel belgesidir.

29 Ekim 1923 — Cumhuriyet İlanı

Lozan'dan 3 ay sonra, 29 Ekim 1923 Pazartesi akşamı, TBMM oturumunda Mustafa Kemal Paşa anayasa değişikliği önerdi: "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet'tir." Madde değiştirildi, oturumda kabul edildi. Mustafa Kemal Paşa Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Bu tarih bugün Cumhuriyet Bayramı'dır.

3 Mart 1924 — Hilafetin Kaldırılması

Cumhuriyet ilan edildikten sonra iki başlı yapı sürdürülemezdi. Halife Abdülmecid Efendi'nin sembolik bir rolü olsa da, Halifelik bazı çevrelerde Cumhuriyet'e alternatif olarak görülüyordu.

3 Mart 1924 · TBMM 3 yasayı aynı gün çıkardı: (1) Halifelik kaldırıldı, Osmanlı Hanedanı sürgüne; (2) Tevhid-i Tedrisat Kanunu (eğitim birliği); (3) Şeriye ve Evkaf Vekaletleri kaldırıldı (din ve vakıf bakanlıkları). Aynı gün Halife Abdülmecid Efendi ve tüm Osmanlı hanedan üyeleri (kadın-erkek ~150 kişi) İstanbul'dan trene bindirildi, Avrupa'ya sürgüne gönderildi.

Halife Abdülmecid Efendi Paris'te yaşadı, ressam ve müzisyendi (kemancı). 23 Ağustos 1944'te Paris'te öldü. Defnedilmesine Türkiye izin vermedi; Medine'de Bakî Mezarlığı'nda 10 yıl bekletildikten sonra defnedildi (1954).

Osmanlı hanedanı 1973'te yeniden Türkiye'ye girmesine izin verildi (sadece kadınlar); 1974'te erkekler de. Bugün hanedan üyeleri (Osmanoğlu ailesi) İstanbul ve dünyanın çeşitli yerlerinde yaşıyor; siyasi yetkileri yok, ama Osmanlı tarihi açısından sembolik bir varlık olarak görülüyorlar.

1908-1924: Son 16 yıl tek bakışta ✓

1908 — 1924 · İMPARATORLUKTAN CUMHURİYETE

1911

1912

1913

1914

1915

1918

1919

1920

1921

1922

1923

1924

29 EYLÜL 1911

Trablusgarp Savaşı başladı · İtalya saldırısı

Son sömürge yarışında geç kalan İtalya Osmanlı'nın Trablusgarp ve Bingazi vilayetlerini (bugünkü Libya) hedef aldı. Genç İttihatçı subaylar (Mustafa Kemal Derne, Enver Bey Bingazi) gönüllülerle bölgeye gitti. Senusi tarikatı ve Bedeviler Osmanlı yanında savaştı. 18 Ekim 1912 Uşi Antlaşması · Trablusgarp İtalya'ya · 12 Ada geçici olarak İtalya'ya (geri verilmedi).

Tıkla, dolaş — büyük noktalar Balkan (1912-13), I. Dünya Savaşı (1914), Mondros (1918), TBMM (1920), Saltanatın kaldırılması (1922), Cumhuriyet (1923)

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. Mondros (1918) ≠ Sevr (1920) ≠ Lozan (1923)

Yanlış: "Sevr Antlaşması yürürlüğe girdi ve Türkiye parçalandı."
Doğru: Mondros (30 Ekim 1918) = Mütareke (ateşkes), Vahdettin döneminde, fiili işgalin sebebi, yürürlükte. Sevr (10 Ağustos 1920) = paylaşım antlaşması, Damat Ferid hükümeti imzaladı, Vahdettin onaylamadı, TBMM tanımadı, yürürlüğe girmedi. Lozan (24 Temmuz 1923) = nihai barış antlaşması, İsmet Paşa imzaladı, yürürlükte (bugün hâlâ). Üç ayrı belge, 5 yıl içinde.

2. V. Mehmed Reşad (1909-1918) ≠ VI. Mehmed Vahdettin (1918-1922)

Yanlış: "Saltanat I. Dünya Savaşı sırasında kaldırıldı."
Doğru: V. Mehmed Reşad (1909-1918) = İTC döneminin sembolik padişahı, I. Dünya Savaşı'nın 4 yılı boyunca tahta, 3 Temmuz 1918'de doğal sebeplerle öldü (savaş bitmeden). VI. Mehmed Vahdettin (1918-1922) = mütareke ve saltanat sonu döneminin son padişahı. Saltanat 1 Kasım 1922'de Vahdettin döneminde kaldırıldı, ama Vahdettin tahttan indirilmedi — 17 Kasım'da kendisi kaçtı.

3. I. Balkan Savaşı (1912-13) ≠ II. Balkan Savaşı (1913)

Yanlış: "Edirne I. Balkan Savaşı'nda Osmanlı'da kaldı."
Doğru: I. Balkan Savaşı (Ekim 1912 - Mayıs 1913) = Balkan İttifakı (Bulgaristan + Sırbistan + Yunanistan + Karadağ) Osmanlı'ya saldırdı. Osmanlı Rumeli'nin neredeyse tamamını kaybetti. Edirne 26 Mart 1913'te Bulgaristan'a düştü (Şükrü Paşa savunması). II. Balkan Savaşı (Haziran-Eylül 1913) = Bulgaristan eski müttefiklerine saldırdı, kaybetti. Osmanlı Edirne'yi geri aldı (Temmuz 1913, Enver Paşa). Eylül 1913 İstanbul Antlaşması ile Edirne kalıcı olarak Osmanlı'da. İki ayrı savaş, aynı yıl.

4. Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) ≠ Hilafetin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Yanlış: "1 Kasım 1922'de hem saltanat hem hilafet kaldırıldı."
Doğru: 1 Kasım 1922 = sadece saltanat kaldırıldı; halifelik korundu. Vahdettin tahttan indi, ama yeğeni Abdülmecid Efendi sembolik halife oldu (siyasi yetki yok). 3 Mart 1924 = halifelik de kaldırıldı; Abdülmecid Efendi sürgüne gönderildi; Tevhid-i Tedrisat Kanunu da aynı gün. 17 ay arayla iki ayrı olay. Aralarında 29 Ekim 1923 Cumhuriyet ilanı var.

Bu dönemden sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

Saltanatın Kaldırılması

1 Kasım 1922 · TBMM kararı 308 numaralı · Vahdettin son padişah · 17 Kasım'da Malta'ya kaçtı · 624 yıllık hanedan sona.

ANTLAŞMALAR

Mondros + Sevr + Lozan

Mondros (1918) = Mütareke. Sevr (1920) = Paylaşım planı, yürürlükte değil. Lozan (1923) = Nihai antlaşma, bugün de yürürlükte. Üçü farklı.

DİPLOMASİ

23 Nisan 1920 TBMM

Türkiye'de ulusal egemenliğin başladığı gün. Mustafa Kemal başkan. Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.

SAVAŞ

Sakarya 1921 + Büyük Taarruz 1922

Sakarya: 22 gün, Mustafa Kemal'e Gazi-Mareşal. Büyük Taarruz: 26 Ağustos başladı, 30 Ağustos Dumlupınar zaferi (Zafer Bayramı), 9 Eylül İzmir.

Mini Quiz · 5 Soru

Anlık geri bildirimli

01"1912-1913 Balkan Savaşları"nda Osmanlı'nın en stratejik kaybı hangi şehirdir, hangi devlete kaybedildi?

I. Balkan Savaşı'nın en stratejik kaybı: Selanik · 8 Kasım 1912'de Yunanistan'a kaybedildi. Selanik 1430'da II. Murad döneminde fethedilmişti, 482 yıllık Osmanlı şehri. Önemi: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin doğum yeri (1908 II. Meşrutiyet ihtilali burada başladı); Atatürk'ün doğduğu şehir (1881); Rumeli'nin liman ve ticaret merkezi. Diğer kayıplar: Manastır + Üsküp Sırbistan'a, Yanya Yunanistan'a, Edirne Bulgaristan'a (sonra II. Balkan'da geri alındı). Cevap B. Karıştırma: A = Sofya zaten Bulgaristan başkenti; C = Atina zaten Yunanistan başkenti; D = Üsküp Sırbistan'a, Bulgaristan'a değil.

02"I. Dünya Savaşı'nda Çanakkale Savaşı (1915-1916)" hakkında doğru olan hangisidir?

Çanakkale Savaşı (Şubat 1915 - Ocak 1916) · I. Dünya Savaşı'nın en kritik cephelerinden biri. Strateji: İngiliz-Fransız müttefikleri Çanakkale Boğazı'nı zorla geçip İstanbul'u almak istiyorlardı (savaşta Rusya'ya yardımı kolaylaştırmak ve Osmanlı'yı savaştan çıkarmak için). Önemli olaylar: (1) 18 Mart 1915 Deniz Savaşı — İngiliz-Fransız donanması Boğaz'ı geçemedi, mayınlara çarptı, üç savaş gemisi battı (HMS Irresistible, HMS Ocean, Bouvet); (2) 25 Nisan 1915 Kara Çıkarması — ANZAC kuvvetleri (Avustralya-Yeni Zelanda) Arıburnu'na, İngiliz-Fransız Seddülbahir'e çıktı; (3) Conkbayırı-Anafartalar Muharebeleri — Mustafa Kemal Bey komutasında 19. Tümen başarılı savunma yaptı (albaylığını burada pekiştirdi). 9 ay süren çatışma sonunda Müttefikler 9 Ocak 1916'da çekildi. Osmanlı zaferi · ~250.000 kayıp her tarafta. "Çanakkale geçilmez" sloganı Türk ulusal hafızasında. Cevap C. Karıştırma: D = Sarıkamış (Aralık 1914-Ocak 1915, Enver Paşa, Kafkas cephesi, ~60.000 ölü, donarak).

03"30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi"nin Osmanlı için en tehlikeli iki maddesi hangileridir?

Mondros Mütarekesi'nin en tehlikeli iki maddesi: Madde 7 ve Madde 24. Madde 7: "İtilaf Devletleri, kendi güvenliklerini tehdit eden bir durum gördüklerinde, istedikleri stratejik noktayı işgal edebilir." Bu madde tüm Anadolu'nun işgalinin hukuki zeminini sağladı: Adana-Antep-Maraş-Urfa Fransa, Antalya İtalya, İzmir Yunanistan, Musul İngiltere — hepsi Madde 7 gerekçesiyle işgal edildi. Madde 24: "Doğu Anadolu'nun altı vilayeti (Vilayât-ı Sitte: Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Mamuretülaziz, Sivas)de karışıklık çıkarsa İtilaf bu vilayetleri işgal edebilir." Bu madde, Wilson sınırları çerçevesinde "Büyük Ermenistan" devletinin kapısını açıyordu. Mustafa Kemal Erzurum Kongresi'nde özellikle bu maddeyi hedef aldı: "Doğu Anadolu Türk yurdudur." Diğer maddeler: 25 madde · İstanbul-Boğaz tahkimatları teslim · donanma teslim · ordu terhisi · demiryolları İtilaf'a · Suriye-Irak-Hicaz teslim. Cevap D.

04"23 Nisan 1920 TBMM açılışı" sonucunda Türkiye'de kaç hükümet oldu, ve hangisi sonunda saltanatı kaldıran karar verdi?

23 Nisan 1920 TBMM açılışı sonrası Türkiye'de iki paralel hükümet oldu (2.5 yıl): (1) İstanbul'daki Vahdettin'in Osmanlı Hükümeti — Damat Ferid Paşa, Ali Rıza Paşa, Tevfik Paşa gibi sadrazamlar; İtilaf Devletleri'yle pazarlık yapıyordu; Sevr Antlaşması'nı imzaladı (10 Ağustos 1920); Mustafa Kemal'i isyancı ilan etti, idama mahkum etti. (2) Ankara'daki TBMM Hükümeti — Mustafa Kemal Paşa başkan; Kurtuluş Savaşı'nı yönetti; Doğu Cephesi (Kazım Karabekir), Batı Cephesi (İsmet İnönü), Güney Cephesi'ni organize etti. 1 Kasım 1922 · Mudanya Mütarekesi sonrası Lozan Konferansı'na hazırlık · İtilaf Devletleri hem İstanbul hem Ankara hükümetlerini davet edince, Mustafa Kemal "iki başlı temsil zayıflık olur" dedi · TBMM 308 numaralı kararla saltanatı kaldırdı · Halifelik korundu (geçici), Abdülmecid Efendi halife oldu. 17 Kasım 1922 · Vahdettin İngiliz savaş gemisi Malaya ile Malta'ya kaçtı. Cevap B.

05"Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)" ile "Hilafetin Kaldırılması (3 Mart 1924)" arasındaki 17 ay'da neler oldu?

1 Kasım 1922 - 3 Mart 1924 arası 17 ay · Türkiye'de "iki başlı yapı" geçiş dönemi. Olaylar: (1) 17 Kasım 1922 · Vahdettin İngiliz savaş gemisi Malaya ile İstanbul'dan Malta'ya kaçtı (10 yaşındaki oğlu + 9 sadık görevliyle). (2) 19 Kasım 1922 · Abdülmecid Efendi (V. Mehmed Reşad'ın oğlu) TBMM tarafından sadece halife olarak seçildi — siyasi yetki yok, sembolik dini lider. (3) 21 Kasım 1922 - 24 Temmuz 1923 · Lozan Konferansı, İsmet Paşa başkanlığında Türk heyeti, 8 ay sürdü, sonunda Lozan Antlaşması imzalandı (143 madde, Türkiye Cumhuriyeti'nin tapusu). (4) 29 Ekim 1923 · Mustafa Kemal anayasa değişikliği önerisi · TBMM oturumunda Cumhuriyet ilan edildi · Mustafa Kemal Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. (5) 3 Mart 1924 · TBMM aynı gün 3 yasayı çıkardı: (a) Halifelik kaldırıldı, Abdülmecid Efendi ve tüm Osmanlı hanedan üyeleri (~150 kişi) İstanbul'dan trene bindirildi, Avrupa'ya sürgüne gönderildi; (b) Tevhid-i Tedrisat Kanunu (eğitim birliği); (c) Şeriye ve Evkaf Vekaletleri kaldırıldı. Cevap D.

Özet — Aklında Tut

1911-1912 Trablusgarp Savaşı · İtalya · Mustafa Kemal Derne'de · 18 Ekim 1912 Uşi Antlaşması · Trablusgarp + Bingazi (Libya) İtalya'ya · 12 Ada İtalya'da kaldı.
1912-1913 I. Balkan Savaşı · Bulgaristan + Sırbistan + Yunanistan + Karadağ vs Osmanlı · Selanik 8 Kasım 1912 Yunanistan'a · Edirne 26 Mart 1913 Bulgaristan'a (Şükrü Paşa savunması 5 ay) · 30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması · Arnavutluk bağımsız.
23 Ocak 1913 Babıâli Baskını · Enver Bey, Talat Bey, Cemal Bey · İTC triumvirası · Mahmud Şevket Paşa sadrazam.
Haziran-Eylül 1913 II. Balkan Savaşı · Bulgaristan eski müttefiklerine saldırdı · Osmanlı Edirne'yi geri aldı (Enver Paşa) · Eylül 1913 İstanbul Antlaşması.
2 Kasım 1914 · Osmanlı I. Dünya Savaşı'na giriş · Almanya yanında · Yavuz ve Midilli Karadeniz'i bombaladı.
Aralık 1914-Ocak 1915 Sarıkamış · Enver Paşa, Kafkas Cephesi, ~60.000 ölü (donarak).
Şubat 1915-Ocak 1916 Çanakkale Savaşı · İngiliz-Fransız donanması Boğaz'ı geçemedi · Mustafa Kemal Conkbayırı-Anafartalar · "Çanakkale geçilmez" · ~250.000 kayıp.
Nisan 1916 Kut'ül-Amare zaferi · Halil Paşa İngiliz General Townshend'i 13.000 askerle teslim aldı.
Nisan 1916 Kut'ül-Amare · Halil Paşa İngiliz General Townshend'i kuşattı, 13.000 İngiliz teslim oldu.
3 Temmuz 1918 · V. Mehmed Reşad öldü · VI. Mehmed Vahdettin tahta · Son padişah.
30 Ekim 1918 MONDROS MÜTAREKESİ · Limni HMS Agamemnon · Rauf Orbay imzaladı · 25 madde · Madde 7 (işgal kapısı) + Madde 24 (Vilayât-ı Sitte) · 13 Kasım İtilaf donanması İstanbul'a.
15 Mayıs 1919 İzmir İşgali · Yunan ordusu · Hasan Tahsin ilk kurşun · 19 Mayıs 1919 Mustafa Kemal Samsun'a (bugün Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı).
1919 Kongreleri · 22 Haziran Amasya Genelgesi · 23 Temmuz - 7 Ağustos Erzurum Kongresi · 4-11 Eylül Sivas Kongresi · 27 Aralık Ankara'ya geliş.
28 Ocak 1920 Misak-ı Milli · Son Osmanlı Mebusan Meclisi · 6 madde · Türk ulusal sınırları.
16 Mart 1920 · İstanbul resmi işgali · Meclis basıldı.
23 NİSAN 1920 TBMM · Ankara · Mustafa Kemal başkan · Ulusal egemenliğin başlangıcı (bugün Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı).
10 Ağustos 1920 SEVR ANTLAŞMASI · Damat Ferid Paşa hükümeti imzaladı · 433 madde · Anadolu paylaşıldı · Vahdettin onaylamadı, TBMM tanımadı, yürürlüğe girmedi.
1921 İnönü I-II + Sakarya · Sakarya 22 gün, Mustafa Kemal'e Gazi-Mareşal · "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır."
26-30 Ağustos 1922 Büyük Taarruz · "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir!" · 30 Ağustos Dumlupınar zaferi (Zafer Bayramı) · Yunan başkomutan Trikupis esir.
9 Eylül 1922 İzmir'e Giriş · 3.5 yıllık Yunan işgali son · 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi.
1 KASIM 1922 SALTANATIN KALDIRILMASI · TBMM 308 numaralı karar · Vahdettin son padişah · 17 Kasım Malta'ya kaçtı · 19 Kasım Abdülmecid Efendi sembolik halife · 624 yıllık hanedan tarihe karıştı.
24 TEMMUZ 1923 LOZAN ANTLAŞMASI · İsmet Paşa imzaladı · Sevr'in reddi · Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası tapusu · Bugün hâlâ yürürlükte.
29 EKİM 1923 CUMHURİYET · Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı · "Türkiye Devleti'nin hükümet şekli Cumhuriyet'tir."
3 MART 1924 HİLAFETİN KALDIRILMASI · Abdülmecid Efendi sürgüne · Tevhid-i Tedrisat · Şeriye ve Evkaf Vekaletleri kaldırıldı · Osmanlı'nın resmi sonu.
4 büyük karıştırma: Mondros (mütareke) ≠ Sevr (yürürlüğe girmedi) ≠ Lozan (yürürlükte) · V. Mehmed Reşad ≠ VI. Mehmed Vahdettin · I. Balkan (Edirne kayıp) ≠ II. Balkan (Edirne geri) · Saltanat (1922) ≠ Hilafet (1924).