Bölüm 5 Değerlendirme · Ünite 5.18

Üç sınıf üzerinden gruplanır. Seyfiye: Vezîriâzam (başkan), Kubbealtı vezirleri (3-7); sonra Yeniçeri Ağası + Kaptan-ı Derya. İlmiye: Rumeli (üstün) + Anadolu kazaskerleri. Kalemiye: Nişancı, Rumeli + Anadolu defterdarları. Şeyhülislam üye DEĞİL — fetvanın bağımsızlığını korumak için. Topkapı 2. Avlu Kubbealtı'nda toplanır (Pargalı İbrahim Paşa Kanuni döneminde inşa). 16. yy'da haftada 4 gün: Cumartesi-Pazar-Pazartesi-Salı, sabah namazından öğleye 7-8 saat. Padişah katılmaz, "Kafes-i Müşebbek"ten izleyebilirdi. Cevap C.

Sadrazam: Mührü Hümayun sahibi (atandığında verilir, azledildiğinde alınır). Tüm büyük memurları atar/azleder; padişah savaşa çıkmazsa "Serdar-ı Ekrem" komutanı; örfi davalarda hüküm. Şer'i konularda yetkisi yok. Şeyhülislam: Fetva makamı, şer'i hukukta en yüksek otorite. Divan üyesi değil — fetvanın bağımsızlığı için. Padişahları indirildi: 1622, 1648, 1807, 1876, 1909. Ünlü: Ebussuud Efendi (Kanuni dönemi 28 yıl). Cevap B.

3 katmanlı klasik yapı: Eyalet (Beylerbeyi/paşa) → Sancak (Sancakbeyi, tımarın asıl uygulandığı birim, şehzadeler buraya gönderilirdi — "sancağa çıkma") → Kaza (Kadı). Kadı: hem hakim hem vali hem noter; kazaskerce atanır, 2 yıl rotasyon (yerel ailelerle bağ kurmasın diye). Salyaneli eyaletler (tımar yok): Mısır, Bağdat, Yemen, Habeş, Basra, Lahsâ, Cezayir, Trablusgarp, Tunus. 1864 Vilayet Nizamnamesi ile modernleşme. Cevap D.

3 dönem: (1) 1299-1603 Kardeş katli — Fatih Kanunnamesi (1477) yasallaştırdı. III. Mehmed (1595) tahta çıktığında 19 kardeşini öldürtmüştü. (2) 1603 Kafes sistemi — I. Ahmed başlattı; şehzadeler Topkapı'nın "Şimşirlik" bölümünde tutulur, dış dünyadan kopuk yaşar. (3) 1617 Ekber-erşed — En büyük (ekber) ve en olgun (erşed) erkek hanedan üyesi tahta (genelde amca/kardeş, oğul değil). Yan etki trajedisi: Kafes hayatı yıllarca süren psikolojik travma — V. Murad 33 yıl kafeste, 65 yaşında tahta. Cevap C.

Padişah teorik mutlak — pratikte 3 sınırlama: (1) Şeriat şeyhülislam fetvasıyla. (2) Kanunname önceki padişahların kanunları (Fatih 1477, Kanuni Kanunnameleri). (3) Devlet erkanı — yanlış kararda padişahı indirme gücü. İndirilen/öldürülen padişahlar: II. Osman 1622, Sultan İbrahim 1648, IV. Mehmed 1687, III. Selim 1807, Abdülaziz 1876, II. Abdülhamid 1909. Bu liste padişahın "büyük ama sınırlı" yetkisinin kanıtı. Cevap B.

3 kademe: Tımar 3.000-19.999 (sipahi, her 3.000/cebelü) · Zeamet 20.000-99.999 (zaim, her 5.000/cebelü) · Has 100.000+ (vezir/beylerbeyi, her 5.000/cebelü, irsi değil). Kılıç hakkı = sipahinin maaşı olan asgari kısım, tımarın çekirdeği. Önemli: "Toprak verilmedi, vergi geliri verildi" — toprak miri arazidir. Çöküşü: 16. yy sonu ateşli silahlar + 17. yy başı yolsuzluk. Rumeli sipahi 33.000→2.000. 1839 Tanzimat resmen sona erdirdi. Cevap D.

Yanlış olan B. Devşirme Hristiyan köylülerinden alınırdı. Balkanlar (Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk, Bosna), Anadolu'nun gayrimüslim bölgeleri, Ege adalarından 8-18 yaş erkek çocukları, ~40 hane'den 1 oğul. Tek çocuklu aileden alınmazdı. Müslümanlardan alınmazdı (Bosnalı Müslümanlar istisnaen, kendileri istedi). 5 aşama: Toplama → İslam'a giriş+Türkçe ("Türk üzerine") → Acemi Ocağı → Yeniçeri (çoğunluk) veya Enderun (seçkin %5-10, 7 yıllık üst düzey eğitim) → devlet kademeleri. Mantığı: Padişaha kişisel bağlı, hiçbir yerel aile bağı yok = "kul sistemi". Cevap B.

Yeniçeri Ocağı (1363-1826) — 463 yıl. I. Murat kurdu, II. Mahmud kaldırdı. Devşirme kökenli kapıkulu piyade (süvari değil). 196 orta, komutan çorbacı (kazan/yemek sembolizminden), Bektaşi tarikatı manevi merkez. "Kazan ters çevirme" = isyan sembolü. 6 büyük isyan: 1622 (II. Osman katli), 1648 (Sultan İbrahim), 1656 (Vakvakiye), 1730 (Patrona Halil), 1807 (Kabakçı Mustafa, III. Selim'in Nizam-ı Cedid'ini bitirdi). Çöküş: 17. yy'dan esnaflık-ticaret yapmaya başladı, ~150.000 sayı şişti ama gerçek savaş gücü yok. 1826 Vakayi-i Hayriye: ~6.000 ölü, ocak kaldırıldı. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye. Cevap C.

Kapıkulu = padişaha kişisel bağlı, devşirmeden yetişen, maaşlı merkezi ordu. Maaş = ulufe, 3 ayda bir "galebe divanı"nda dağıtılır. 6 piyade ocağı: Yeniçeri (çekirdek), Cebeci, Topçu, Top Arabacılar, Humbaracı, Lağımcı. Süvari = Altı Bölük Halkı: Sipahiler, Silahdarlar, Sağ-Sol Ulufeciler, Sağ-Sol Garibler. Önemli: Kapıkulu sipahileri ≠ Tımarlı sipahiler. Birincisi İstanbul'da maaşlı, ikincisi taşrada vergi geliriyle. Cevap B.

17 Haziran 1826 — Vakayi-i Hayriye'den 2 gün sonra II. Mahmud yeni ordu fermanını çıkardı. Modern Türk ordusunun başlangıcı. Avrupa modeli piyade alayları, üniforma, tüfek, dril, maaş sistemi, hiyerarşik rütbe. Komutan Serasker (sonra Harbiye Nazırı, sonra Genelkurmay Başkanı). Modern okullar: Mekteb-i Harbiye 1834, Mekteb-i Tıbbiye 1827, Mekteb-i Bahriye 1773 (sonra modernize), Mekteb-i Mülkiye 1859. Prusya heyetleri (von Moltke 1835-39), Liman von Sanders (1913-1918 başkomutan). Çanakkale'de Mustafa Kemal'in yetiştiği ordu = bu modern Asakir-i Mansure'nin uzantısı; Türk Cumhuriyet ordusunun temelleri 1826'ya kadar uzanır. Cevap C.

Millet = DİNİ topluluk (etnik değil). Mehmed II 1453 sonrası kurumsallaştırdı. Rum Ortodoks (en kalabalık): Gennadios Skolarios 1454 ilk patrik; Bulgar-Sırp-Ulah-Arnavut Ortodokslar dahil. Ermeni: Hovakim 1461, Bursa'dan; Süryani+Kıpti Hristiyanlar (Monofizit) dahildi, 1873 Süryani ayrıldı. Yahudi: Moşe Kapsali 1453 — Ottomans yarattı bu makamı (Yahudi tarihinde önceden hahambaşı yoktu). 1492 Sefarad göçü Bayezid II hoş karşıladı, Selanik 16. yy dünyanın en büyük Yahudi şehri. Yargı: Her millet kendi mahkemesinde; kadı sadece (a) Müslüman taraf, (b) farklı millet arasında, (c) gayrimüslim isterse. Cevap C.

Cizye = kafa vergisi (gayrimüslim erkek, askerlik muafiyeti karşılığı). 3 sınıf: a'lâ-evsat-ednâ. Çocuk, kadın, yaşlı, hasta, fakir, dini görevli, köle muaf. 1856 Islahat Fermanı kaldırdı, yerine bedel-i askerî (askerlik yükümlü, istemezse para verip kurtulurdu). Haraç = toprak vergisi (gayrimüslim toprağı). 2 türü: harac-ı mukaseme (orantısal) + harac-ı muvazzaf (sabit). Müslüman: öşür (1/10). Toprağın gayrimüslim olması haraç sebebidir, kişinin değil — bir Müslüman gayrimüslim topraktan satın alırsa o toprak haraç vermeye devam ederdi. 1858 Arazi Kanunnamesi haraç-öşür ayrımını kaldırdı. Cevap B.

Vakıf = mülk gelirinin kalıcı tahsisi. Bir kez kurulduktan sonra mülk satılamaz, miras yoluyla bölünmez. 3 tip: (1) Hayri (Sahih) — halka açık (cami, medrese, imaret, hastane, çeşme, han, kütüphane); külliyeler hep böyle. (2) Ehli (Aile) — önce sülale, sonra hayra; müsadereden korunma mantığı (padişah vakıf mülküne dokunamazdı). Vezirler servetlerini bu yolla geçirdi. (3) Avârız — mahalle/köy ortak masrafları. 17. yy İcareteyn + Mukataa formları gelişti. 1826 Evkaf Nezareti II. Mahmud (Bektaşi vakıflarına el koyma sonrası); 1924 Vakıflar Genel Müdürlüğü (bugün hâlâ mevcut). Cevap D.

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye — Sultan Abdülaziz dönemi. Komisyon başkanı: Ahmet Cevdet Paşa (tarihçi, hukukçu, dilbilimci, devlet adamı). 16 cilt, 1851 madde. İslam fıkhının (Hanefi) modern kanunlaştırma tekniğiyle yazılması — İslam dünyasında ilk medeni hukuk. İçerik: borçlar, mülkiyet, ticaret, satış, kira, vekâlet, kefalet, ortaklık. Aile hukuku DAHİL DEĞİL. Yürürlük: Türkiye'de 17 Şubat 1926'ya kadar (İsviçre Medeni Kanunu). Ürdün 1976, Filistin 1949, bazı yerlerde 1980'lere kadar. Ünlü ilkeler: "Beraat-ı zimmet asıldır" (Madde 8 — masumiyet karinesi), bugün hâlâ Türk hukuk fakültelerinde okutulur. Cevap C.

Kadı sicilleri = her kadının kazasında olan hukuki işlemleri kaydettiği defter sistemi. İçerik: evlenme/boşanma/miras davaları, mülk satışları+kira+borç, suç davaları, vergi, vakıf kuruluşları, yetim mallarının yönetimi, hatta padişah fermanlarının yerel uygulanışı. "Sicil" = "kayıt" Arapça (bugünkü sicil müdürlüğü buradan). Tarih kaynağı olarak değeri: Bursa, Edirne, İstanbul, Kayseri, Konya, Trabzon sicilleri günümüze ulaştı; Osmanlı sosyo-ekonomik tarihinin en zengin kaynağı. Bir 16. yy Bursa siciline bakarak: kim kiminle evlenmiş, mahallede kaç sabuncu, kadınlar hangi davaları açıyor, cariye fiyatı ne — hepsi öğrenilir. Kadı = hem hakim hem vali hem noter. Kazaskerce atanır, 2 yıl rotasyon, maaşı yok (harçlardan geçinir — rüşvet sorunu). Cevap D.

Kapitülasyonlar — 388 yıllık (1535-1923). "Capitulations" Latince "capitulum" (madde); Türkçesi "Ahidnâme". 1535: Kanuni - I. François. Habsburg ortak düşman. Tek taraflı verildi, padişah ömürlüydü — gücün ifadesi. İçerik: %3-5 gümrük, konsolosluk yargı, dini koruma (Katolik), uyruk hakkı. Diğer ülkeler: 1580 İngiltere (III. Murad - Elizabeth), 1612 Hollanda (I. Ahmed), 1718 Avusturya (Pasarofça), 1838 Balta Limanı. 1740 KRİTİK: I. Mahmud Fransa'ya "süresiz" yaptı — Avusturya Veraset Savaşı'nda Fransa desteği için. Padişah artık keyfine göre kaldıramıyor. 1914 tek taraflı kaldırma uluslararası kabul görmedi (Mondros 1918 + Sevr 1920 geri getirdi). 24 Temmuz 1923 Lozan kesin kalktı — Lozan'ın en büyük başarılarından. Cevap B.

Ahilik (13. yy Anadolu) → Lonca (16. yy'dan). "Ahi" = "kardeş" Arapça. Ahi Evran (Hacı Bektaş'ın çağdaşı, Kırşehir) kurucusu. Üyelik 3 kademe: Çırak (7-12) → Kalfa (14-17) → Usta (kendi atölyesi). Usta olma töreni: "ustalık imtihanı" + lonca onayı + "şed" (kemer) bağlanma. Gedik: belirli yer + meslek hakkı (örn. "köprübaşı kebapçısı"), miras kalabilir, satılabilir; rekabeti sınırlar. Lonca rolleri: eğitim, kalite kontrol, fiyat (devletin narh'ı çerçevesinde), sosyal yardım. Çöküş: 19. yy Avrupa endüstrisi + 1838 Balta Limanı. 1924 Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu ile resmen son. Cevap C.

Medrese kademeleri: Sıbyan mektebi (mahalle, 5-7 yaş, ücretsiz, vakıf gelirleriyle) → İptidai/Hâriç (sarf, nahiv, mantık) → Dahil (fıkıh, kelam, hadis) → Sahn-ı Seman (Fatih Külliyesi 8 medrese, 1463-70; klasik dönem zirvesi) → Süleymaniye külliyesi (Mimar Sinan, Kanuni; tıp medresesi de burada) → Dârülhadis (hadis ihtisas). İlk Osmanlı medresesi: 1331 İznik (Orhan Bey). 17. yy bozulma: "Beşik ulemâlığı" (çocuklara müderrislik beratı). Tanzimat sonrası modern okullar (Mekteb-i Sultani 1868 Galatasaray, Mekteb-i Mülkiye 1859, Mekteb-i Tıbbiye 1827). 1870 Dârülfünûn (modern üniversite). 3 Mart 1924 Tevhid-i Tedrisat ile medreseler resmen kapatıldı. Cevap D.

İlmiye kariyer merdiveni — 7 kademe: Talebe → Danişmend (mülâzım) → Müderris (kazaskerce atanır; iptidai → hâriç → dahil → sahn → Süleymaniye) → Müfti/Kadı (alt) → Kadı (büyük, "mevleviyet": İstanbul, Edirne, Bursa, Kahire, Şam, Halep) → Kazasker (Anadolu/Rumeli, Divan üyesi, kadı+müderris atar, Rumeli üstün) → Şeyhülislam (zirve, padişah atar, fetva makamı). Ünlü şeyhülislamlar: Ebussuud Efendi (Kanuni dönemi 28 yıl), Hayrullah Efendi (1876 Mithat Paşa darbesi), Cemaleddin Efendi (1908). 1924'te makam kaldırıldı, yerine Diyanet İşleri Başkanlığı. Cevap B.

Harem hiyerarşisi: Valide Sultan (en güçlü, padişahın annesi) > Haseki Sultan (gözde, Hürrem en ünlüsü) > Kadın Efendi (resmi eşler, genelde 4) > İkbal/Gözde > Cariye (köle statüsünde). Hadım sistemi: Akağa (Beyaz Hadım) Enderun başı, dış işleri; Karaağa (Siyah Hadım) çoğu Habeşistan/Sudan kökenli, Harem'in başı = Darüssaade Ağası, 17. yy'dan sadrazamla rekabet ederdi. "Kadınlar Saltanatı" (1533-1656, ~130 yıl): Padişahların küçük yaşta tahta veya zayıf karakterli olması nedeniyle valide+haseki sultanlar devlet politikasında etkin oldu. Hürrem Sultan (Kanuni eşi, Slav, ~1502-1558) — Şehzade Mustafa olayı; Kösem Sultan (~1589-1651, II. Osman+IV. Murad annesi, 1656 öldürüldü); Turhan Sultan (IV. Mehmed annesi, Kösem'i öldürtüp Köprülü Mehmed Paşa'yı sadrazam yaptı). Kafes sistemi (1603 I. Ahmed) Harem'in parçası — şehzadeler Topkapı "Şimşirlik" bölümünde tutulurdu. Cevap C.