Tarihte bazı dönemler vardır ki, bir devletin kaderinin sınandığı yıllardır. Osmanlı için 1389–1451 arası tam böyledir. Yıldırım Bayezid tahta çıktığında Osmanlı bir Balkan gücüydü; 13 yıl içinde Anadolu beyliklerini birleştirdi, Niğbolu'da Avrupa Haçlı koalisyonunu yendi, kendisine "Sultan-ı İklim-i Rum" (Roma diyarının sultanı) ünvanı verildi. Sonra 1402'de Ankara Savaşı oldu — bütün Avrupa'nın yenemediği Yıldırım, Doğu'dan gelen Timur'a yenildi. Esir alındı, bir yıl sonra esarette öldü. Devlet 11 yıl boyunca dört kardeşin taht kavgasında parçalandı: Fetret Devri.

Sonra I. Mehmed (Çelebi Mehmed) kardeşlerini yenip birliği yeniden kurdu — tarihçilerin "devletin ikinci kurucusu" dediği padişah. Oğlu II. Murat Edirne-Segedin Antlaşması, Varna ve II. Kosova zaferleriyle Balkan sınırını sağlamlaştırdı. Onun oğlu — II. Mehmed — İstanbul'u fethedecek olan Fatih, sonraki bölümün konusu.

Bu dersin sonunda dört şey kazanmış olacaksın: (1) Yıldırım Bayezid'in zaferleri ve Anadolu birliği; (2) Ankara Savaşı (1402) ve Timur faktörü; (3) Fetret Devri ve I. Mehmed'in birliği yeniden sağlaması; (4) II. Murat'ın Edirne-Segedin, Varna ve II. Kosova zaferleri.

Bu dönemde dört padişah görev yaptı; ortada bir de hiç padişah olmayan 11 yıl (Fetret Devri) var. Aşağıda her birinin "imza"sı:

04

YILDIRIM BAYEZİD · TOPKAPI · PD

I. Bayezid

"Yıldırım"

1389–1402

• Niğbolu Savaşı (1396) — Haçlı yenilgisi
• Anadolu birliğini sağladı — beyliklerin çoğunu birleştirdi
• İstanbul'u kuşattı (4 kez, 1394–1402, başarısız)
• "Sultan-ı İklim-i Rum" ünvanı (Abbasi halifesi)
• Ankara Savaşı (1402) — Timur'a yenildi, esir düştü

⚡

Fetret Devri

"Padişahsız 11 yıl"

1402–1413

• Yıldırım'ın 4 oğlu arasında taht kavgası
• Süleyman, İsa, Musa, Mehmed Çelebi
• Devlet parçalanmadı — kurumlar çalışmaya devam etti
• Anadolu beylikleri yeniden bağımsız oldu
• I. Mehmed kardeşlerini yenerek birliği sağladı (1413)

05

ÇELEBİ MEHMED · İKİNCİ KURUCU · PD

I. Mehmed

"Çelebi Mehmed" / İkinci Kurucu

1413–1421

• Fetret Devri'ni bitirdi, birliği yeniden sağladı
• Anadolu beyliklerinin önemli kısmını geri aldı
• Şeyh Bedrettin İsyanı (1416) bastırıldı
• Tarihçiler "devletin ikinci kurucusu" der
• 8 yıllık kısa ama kritik dönem

06

II. MURAT · KOCA / KÖPRÜ PADİŞAH · PD

II. Murat

"Koca Murat" / Köprü Padişah

1421–1444 / 1446–1451

• Selanik fethi (1430) — Venedik'ten
• Edirne-Segedin Antlaşması (1444)
• Varna Savaşı (1444) — Haçlılara karşı zafer
• II. Kosova Savaşı (1448) — son Haçlı yenilgisi
• Tahtı oğluna iki kez bıraktı (Fatih için zemin)

Babası I. Murat'ın şehit edilmesinin hemen ardından — I. Kosova savaş alanında — tahta çıktı. Hızlı hareket etmesinden dolayı "Yıldırım" lakabını aldı. 13 yıllık saltanatı boyunca üç hedefi vardı: Anadolu beyliklerini birleştirmek, Balkanlar'ı sağlamlaştırmak, İstanbul'u almak.

Anadolu birliği

Kosova'dan döner dönmez, batıya doğru sıralanan beylikleri birer birer Osmanlı'ya kattı:

Yıldırım, Osmanlı tarihinde Anadolu Türk birliğini ilk kez sağlayan padişahtır. Ama bu "birlik" Ankara Savaşı sonrası dağılacak — beylikler 11 yıl boyunca yeniden bağımsız olacak (Fetret Devri).

Niğbolu Savaşı (1396)

Macaristan kralı Sigismund önderliğinde Macar, Fransız, Alman, İngiliz, Burgonya, Venedik şövalyelerinden oluşan büyük Haçlı koalisyonu Yıldırım'ı durdurmaya geldi. 25 Eylül 1396 Tuna kıyısında Niğbolu'da savaş başladı:

• Osmanlı kesin zafer kazandı; Avrupa'nın "Osmanlı Türklerini durdurma" girişimi büyük yenilgiye uğradı.
• Sigismund kaçtı; binlerce şövalye esir düştü.
• Bu zafer üzerine Abbasi halifesi Yıldırım'a "Sultan-ı İklim-i Rum" (Roma diyarının sultanı) ünvanını verdi — büyük prestij.

İstanbul kuşatması

Yıldırım, İstanbul'u 4 kez kuşattı (1394, 1395, 1397, 1400) ama alamadı. Bizans surları aşılamadı; 1399'da Avrupa'dan gelen Haçlı tehdidi nedeniyle kuşatma kaldırıldı. İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahı olarak tarihte kalır — fethi torunu II. Mehmed (Fatih) yapacak.

1399'da Bizans imparatoru ile anlaşma yaptı: Galata Limanı'nda Anadolu Hisarı (Güzelce Hisar) inşa ettirildi — Boğaz'da Osmanlı egemenliğinin ilk yapısı.

Yıldırım Anadolu'yu birleştirip Suriye'ye yaklaşırken, Doğu'dan başka bir Türk hükümdarı yükseliyordu: Timur (Timur-i Leng / Aksak Timur). Semerkand merkezli bir imparatorluk kuran Timur, 1370'lerden itibaren Hindistan'dan Doğu Avrupa'ya kadar her yere seferler düzenlemişti. İki büyük Türk-İslam hükümdarının çatışması kaçınılmazdı.

Timur'un Yıldırım'a karşı bahanesi: Yıldırım'ın katığı bazı Anadolu beylikleri (özellikle Karaman ve Sivas) hükümdarları Timur'a sığınmıştı. Timur onlara desteğini bahane etti; Yıldırım da Timur'un bazı düşman emirlerine destek verdi. Diplomatik gerilim 1400'den beri vardı.

Yıldırım'ın dört oğlu

Fetret Devri'nin özelliği: parçalanmadan kurtulma

Bir devletin böyle bir krizden tek parça çıkması olağanüstü bir şeydir. Birkaç sebep:

• Kurumsal yapı çalışmaya devam etti: Tımar sistemi, yerel kadılar, vergi memurları görev başındaydı; padişah olmadan da düzen sürdü.
• Şehzadeler tek bir devlet adı altında savaştı: Hiçbiri "yeni bir devlet kurdum" demedi; hepsi "Osmanlı tahtına geçmek istiyorum" dedi.
• Bizans + Sırbistan + Anadolu beylikleri zayıftı: Hiçbiri Osmanlı'yı bütünüyle yıkmaya yetecek güce sahip değildi.
• Hanedan içi destek: Yeniçeriler, ulema, vezirler Osmanlı hanedanına bağlı kaldı; başka bir hanedanı tanımadı.

Fetret Devri Osmanlı tarihçiliğinde özel bir yere sahiptir: hem en büyük krizdir, hem de devletin kurumsal sağlamlığını kanıtlayan dönemdir.

1413'te kardeşi Musa Çelebi'yi Sırp vassallarının desteğiyle yenen Mehmed Çelebi, Edirne'de tahta çıktı. Tarihçiler ona "devletin ikinci kurucusu" derler. 8 yıllık kısa ama kritik döneminde:

• Anadolu beyliklerinin (Karamanoğlu hariç) önemli kısmını geri aldı.
• Eflak ve Sırbistan'ı yeniden vassal yaptı (haraç ödeyen bağımlı krallıklar).
• Yeniçeri Ocağı'nı yeniden düzenledi; merkezi otoriteyi kurdu.
• Selanik'i kuşattı, ama alamadı (Selanik fethi II. Murat dönemine kalacak).

Şeyh Bedrettin İsyanı (1416)

Çelebi Mehmed döneminin en önemli iç olayı, Şeyh Bedrettin Mahmud önderliğindeki dini-sosyal isyandır.

• Şeyh Bedrettin: Tasavvuf âlimi, Musa Çelebi'nin kazaskeri (en üst yargı görevlisi).
• Tezi: Mülkiyetin ortak olması, mezhepler ve dinler arası eşitlik — radikal sosyal görüşler.
• Müridleri (özellikle Börklüce Mustafa, Aydın'da; Torlak Kemal, Manisa'da) köylüler ve tarımsal işçileri toplayarak Anadolu'da isyan başlattı.
• Çelebi Mehmed, vezirleri Bayezid Paşa'yı görevlendirdi; isyan bastırıldı.
• Şeyh Bedrettin Serez'de yakalandı, yargılanarak 1420'de idam edildi.

Bu isyan Osmanlı tarihinde nadir bir dini-sosyal isyandır; sınavlarda "Osmanlı'da iç ayaklanmalar" konusunda mutlaka çıkar.

Çelebi Mehmed'in oğlu II. Murat, babasının vefatından sonra 18 yaşında tahta çıktı. 30 yıllık saltanatı boyunca iki kez tahttan inip yeniden çıkması ona "köprü padişah" özelliğini kazandırdı — oğlu II. Mehmed (Fatih) için zemini hazırladı.

II. Murat dönemi önemli olayları

Edirne-Segedin Antlaşması (1444)

Macaristan kralı III. Vladislav ve general Hunyadi ile yapılan antlaşma. 10 yıllık barış öngörüyordu. II. Murat antlaşmaya o kadar güvendi ki, tahtı 12 yaşındaki oğlu II. Mehmed'e bıraktı, kendisi Manisa'ya çekildi.

Ama Avrupa Papa baskısıyla antlaşmayı aynı yıl bozdu; Macar kralı Vladislav, Hunyadi ile birlikte Tuna'yı geçti. II. Mehmed büyükleri panik içinde II. Murat'a haber yolladı; "Tahttan inerken yetkiyi sana bırakmıştım, geri dön" dediler. II. Murat döndü.

Varna Savaşı (10 Kasım 1444)

• Karadeniz kıyısında Varna ovasında savaş.
• Macar kralı III. Vladislav savaş alanında öldü — başı kesildi, Edirne'ye gönderildi.
• II. Murat zafer kazandı; Haçlılar dağıldı.
• Bu zafer Bizans'ın "Avrupa beni kurtarır" umudunu sona erdirdi — İstanbul'un fethine zemin hazırlandı.

II. Kosova Savaşı (1448)

• 4 yıl sonra Hunyadi Macar-Eflak-Arnavut koalisyonu ile yine geldi.
• 3 günlük büyük bir savaş — II. Murat kesin zafer kazandı.
• Avrupa'nın Osmanlı'yı durdurma girişimleri kalıcı olarak sona erdi.
• İstanbul'un fethi için siyasi-askeri zemin tamamlandı; iş Fatih'e kaldı.

Aşağıdaki noktalara tıklayarak her olayın detayını gör. Yeşil = Osmanlı zaferi/birliği; Kırmızı = kriz/yenilgi.

Kuruluş Dönemi II, Osmanlı tarihinin en yoğun sınav alanlarından biridir — özellikle Ankara Savaşı, Niğbolu, Varna ve Fetret Devri. Klasik soru tipleri: