Tarihte "duraklama" kelimesi yanıltıcıdır. Osmanlı bu dönemde toprak kaybetmedi; aksine bazen genişledi (1639 Bağdat, 1669 Girit). Ama yapısal olarak ilk çatlaklar bu dönemde ortaya çıktı: (1) ekonomik kriz — Avrupa'dan Yeni Dünya gümüşü gelmesiyle Osmanlı parası değer kaybetti; (2) sosyal kriz — Anadolu'da büyük halk isyanları başladı (Celaliler); (3) siyasi kriz — sarayda haremin gücü arttı, padişahlar artık komutan değil kafes mahkumu oldu.

Bu dersin temel argümanı şu: 1579-1622 arası 43 yıl, Osmanlı'nın hâlâ büyük güç olduğu ama gizli sorunların birikmeye başladığı dönemdir. Beş padişah var: III. Murat, III. Mehmed, I. Ahmed, kısa I. Mustafa, ve genç II. Osman. Sonuncusu yeniçerilerin elinde feci şekilde öldürüldü — Osmanlı tarihinde ilk padişah katli.

Bu derste beş ana hat işlenecek: (1) III. Murat ve III. Mehmed dönemleri (1574-1603); (2) I. Ahmed ve kafes sistemi (1603-1617); (3) Kadınlar Saltanatı ve harem siyaseti; (4) Celali İsyanları; (5) II. Osman (Genç Osman) trajedisi.

Yükselme döneminde 1481-1566 arasında 4 padişah vardı (her biri ortalama 21 yıl). Duraklama'nın ilk yarısında 1574-1622 arasında 5 padişah var (her biri ortalama 9-10 yıl, biri sadece 3 ay). Padişah ortalaması yarıya düştü. Bu, döneme verilen en büyük göstergelerden biridir.

12

III. MURAT · ~1580 · PD

III. Murat

"Murad-ı Salis" / Saraydan çıkmayan

1574-1595 (21 yıl)

• Kanuni'nin torunu, II. Selim'in oğlu, Manisa'da doğdu
• Tahta çıkar çıkmaz 5 kardeşini idam ettirdi
• Annesi Nurbanu Sultan'ın güçlü etkisi
• 1578-1590 İran Savaşları · Kafkaslar alındı
• Hiç sefere katılmadı, saraydan nadiren çıktı
• 1589 yeniçeri ayaklanması (ilk kez sarayı bastılar)
• Çevresi Safiye Sultan tarafından kontrol edildi

13

III. MEHMED · 1595-1603

III. Mehmed

"Adli" / Sefere çıkan son padişah (uzun süre)

1595-1603 (8 yıl)

• Tahta çıkar çıkmaz 19 kardeşini idam ettirdi (rekor)
• Annesi Safiye Sultan'ın etkisi
• 1596 Haçova Meydan Savaşı · Avusturya'ya zafer
• Eğri (1596) ve Kanije (1600) kaleleri alındı
• 1598-1607 Celali Karayazıcı isyanı başladı
• Sefere giden son sefer-i hümayun padişahı (uzun ara)

14

I. AHMED · 1603-1617

I. Ahmed

"Bahti" / Sultanahmet Camii'nin sahibi

1603-1617 (14 yıl)

• 13 yaşında tahta çıktı
• "Kafes sistemi"nin kurucusu (kardeş katlinin yumuşatılması)
• 1606 Zitvatorok Antlaşması · Avusturya eşit kabul edildi
• 1612 Nasuh Paşa Antlaşması · İran ile barış
• Sultanahmet Camii (1609-1617) · Sedefkâr Mehmed Ağa
• 27 yaşında tifüsten vefat etti
• Karısı Kösem Sultan Bölüm 3.2'de sahnede

15

I. MUSTAFA · 1617-1618 (3 ay)

I. Mustafa

"Deli Mustafa" / Akli dengesi yerinde değildi

1617-1618 (3 ay) + 1622-1623 (16 ay)

• I. Ahmed'in kardeşi · Kafes sisteminden gelen ilk padişah
• Tahta çıkışı tarihte bir ilk: oğul yerine kardeş tahta
• Yıllarca kafeste kapalı kalmıştı, akli dengesi bozuktu
• 3 ay sonra tahttan indirildi (1618), Genç Osman çıktı
• 1622'de Genç Osman katledilince tekrar tahta çıkarıldı
• 1623'te yeğeni IV. Murat lehine indirildi

16

GENÇ OSMAN · II. OSMAN · PD

II. Osman (Genç Osman)

"Genç Osman" / İlk yeniçeri kurbanı padişah

1618-1622 (4 yıl) · 14 yaşında tahta · 17 yaşında öldü

• I. Ahmed'in oğlu, amcası I. Mustafa'dan tahtı aldı (14 yaşında)
• Çok dilli (Arapça, Farsça, Yunanca, Latince, İtalyanca), şair
• 1621 Hotin Seferi · Polonya seferinden başarısız döndü
• Yeniçerileri suçladı, Yeniçeri Ocağı'nı dağıtmayı planladı
• "Hac niyetiyle" Anadolu'dan yeni ordu kurma planı
• 20 Mayıs 1622: Yeniçeriler isyan etti · Yedikule'de boğularak idam edildi
• İlk yeniçeri eliyle öldürülen padişah · 17 yaşında

Kanuni'nin torunu III. Murat 1574'te tahta çıktığında 28 yaşındaydı. Babası II. Selim onu tek şehzade olarak yetiştirmişti — taht kavgası olmaması için diğer şehzadeleri sancağa göndermemişti. Ama III. Murat tahta çıkar çıkmaz Fatih Kanunnamesi'ne göre 5 kardeşini idam ettirdi.

III. Murat döneminin ilk 5 yılı Sokollu Mehmed Paşa'nın 14 yıllık fiili saltanatının son halkasıdır (1574-1579). 1579 Sokollu suikastından sonra, padişah fiili yönetimi de yapması gerekiyordu — ama o, saraydan çıkmadı. Hiçbir sefere katılmadı (Yavuz, Kanuni veya Fatih'le büyük tezat). Devlet işleri vezirler ve haremin elinde kaldı.

III. Murat döneminin önemli olayları

III. Mehmed (1595-1603) — son sefere giden padişah

III. Murat 1595'te vefat ettiğinde tahta oğlu III. Mehmed çıktı. Tahta çıkışında 19 kardeşini bir günde idam ettirdi (Fatih Kanunnamesi'nin uygulandığı en geniş kardeş katli — sınav klasiği).

III. Mehmed döneminin önemli olayı Haçova Meydan Savaşı (1596)'dır. Avusturya ile sürmekte olan savaşta ordu kaybetmek üzereyken padişah ordusunun başında durdu, askere moral verdi, savaş kazanıldı. Bu, uzun bir aradan sonra padişahın bizzat sefere katıldığı son büyük savaştır — IV. Murat'ın 1638 Bağdat seferi'ne kadar (42 yıl ara).

Ama aynı dönemde 1598'de Karayazıcı Abdülhalim'in Anadolu'da çıkardığı Celali isyanı başladı. Sivas'tan Halep'e kadar yayıldı, on yıl sürdü. Maliye çöktü, tımarlı sipahiler yetersizdi, sekban-saruca gibi eski paralı asker grupları işsiz kaldı, eşkıyalığa başladı. Anadolu'nun sosyal düzeni alt-üst oldu.

"Kadınlar Saltanatı" terimi, Osmanlı tarihçisi Ahmed Refik tarafından 1916'da bir kitap adı olarak kullanıldı, sonra yaygınlaştı. Anlamı: ~123 yıl boyunca Osmanlı sarayında padişah eşi (haseki) ve annesi (valide) olan kadınların fiili devlet idaresinde büyük rol oynadığı dönem.

Kadınlar Saltanatı'nın tartışmalı bir dönem olduğunu unutmamak gerek. Bazı tarihçiler "harem siyaseti devleti zayıflattı" der; bazıları "padişahlar zayıfken devleti ayakta tuttu" der. Sınav açısından önemli olan: terimin anlamı, başlangıç-bitişi, ve önemli isimler (Hürrem-Nurbanu-Safiye-Kösem-Turhan).

Sebepleri

Celali İsyanları, kısa ve basit bir sebebe indirgenemez. Birden fazla yapısal kriz aynı anda biriktiği için patladılar:

• Ekonomik kriz: Yeni Dünya'dan İspanya'ya gelen ucuz gümüş, Akdeniz üzerinden Osmanlı'ya akın etti. Akçe değer kaybetti, fiyatlar 5 kat arttı (1580-1600). Sabit gelirli askerler ve memurlar yoksullaştı.
• Tımar sisteminin çökmesi: Toprak vergisi karşılığı asker beslemek olan tımar sistemi, ateşli silah çağında işe yaramaz hale geldi. Tımarlı sipahiler işsiz kaldı, çoğu eşkıyalığa yöneldi.
• Sekban-saruca: 1578-1590 İran Savaşları'nda kullanılan paralı askerler savaş bitince işsiz kaldı, çetelere katıldı.
• Vergi yükü: İran ve Avusturya Savaşları'nın masrafları için olağanüstü vergiler getirildi. Köylü ekonomik açıdan ezildi.
• Devşirme sapması: Anadolu Türk halkından da devşirme yapılmaya başlandı (kanuna aykırı), bu halkın öfkesini arttırdı.

Üç büyük dalga

Kuyucu Murat Paşa (1606-1611 sadrazam) Celali bastırma görevinde son derece sert davrandı. Ele geçirilen isyancıları kuyulara doldurarak öldürttüğü için "Kuyucu" lakabını aldı. Bazı tarihler ~30-50 bin kişinin idam edildiğini söyler. Bu, Anadolu nüfusunu önemli ölçüde azalttı; köyler boşaldı, tarım çöktü.

1593-1606 arasında Osmanlı ile Avusturya (Habsburg) arasında 13 yıllık savaş sürdü ("Uzun Türk Savaşı"). Macaristan'da yıpratıcı savaşlar yaşandı. Eğri (1596) ve Kanije (1600) Osmanlı'ya katıldı; ama Estergon ve Vişegrad kaybedildi. Maliye çöktü, içeride Celali isyanları büyüdü. İki taraf da bitkin halde 1606'da masaya oturdu.

Bu, Osmanlı dış politikasında devasa bir simgesel kayıptır. Önceki tüm antlaşmalarda Osmanlı padişahı üstündü; Avrupa devletleri ona "bağlı" kabul edilirdi. Zitvatorok'tan sonra Avrupa diplomasisinde Osmanlı sadece "büyük güçlerden biri" oldu, tek üstün güç değil.

Tarihçiler Zitvatorok'u "Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki üstünlüğünün resmi olarak sona erdiği an" kabul ederler. Bu, 1683 II. Viyana Bozgunu'na uzanan psikolojik sürecin başlangıcıdır.

I. Ahmed 1603'te 13 yaşında tahta çıktı. Babası III. Mehmed daha önce 19 kardeşini idam ettirmişti — Fatih Kanunnamesi'nin son ve en geniş uygulaması. I. Ahmed bu uygulamadan rahatsızdı. Kendisinin 13 yaşında çocuk yaşta tahta çıkması da bir tesadüf değildi: babası III. Mehmed ölmek üzereyken, çocuk şehzade Ahmed'in tahta çıkması için onun sağ kalan tek erkek kardeşini öldürtmesi planlanıyordu.

I. Ahmed bu uygulamayı kaldırdı. Yerine daha "yumuşak" bir sistem getirdi: kafes sistemi.

Kafes sisteminin iyi yönü: kardeş katli gibi acımasız bir uygulamayı sona erdirdi. Kötü yönü: padişah olarak tahta çıkan şehzadeler artık tecrübesiz, dünyadan kopuk, sağlıklı bir zihin yapısı olmayan insanlardı. Kafeste 27 yıl kapalı kalan I. Mustafa "Deli Mustafa" olarak tahta çıkmıştı. İleride Sultan İbrahim "Deli İbrahim" diye geçecekti. Bu sistem padişahların yönetim kapasitesini ciddi şekilde düşürdü.

I. Ahmed'in kalıcı eserleri

• Sultan Ahmed Camii (1609-1617) — Sedefkâr Mehmed Ağa (Mimar Sinan'ın öğrencisi). 6 minareli (Ayasofya gibi) ilk camii. Mavi çinilerinden dolayı "Mavi Camii" (Blue Mosque).
• 1606 Zitvatorok Antlaşması (yukarıda)
• 1612 Nasuh Paşa Antlaşması — İran ile barış · 1578-1590 sınırına geri dönüş
• Kafes sistemi kurumsallaştırıldı

I. Ahmed 1617'de 27 yaşında tifüsten vefat ettiğinde, geleneksel olarak en büyük oğlunun tahta çıkması beklenirdi — bu Şehzade Osman'dı (13 yaşında). Ama bir sürpriz oldu: I. Ahmed'in kardeşi I. Mustafa tahta çıkarıldı (kafes sisteminden gelen ilk padişah).

3 ay sonra, 1618'de I. Mustafa "akli dengesi yerinde değil" gerekçesiyle indirildi, 14 yaşındaki II. Osman (Genç Osman) tahta çıktı. Bu, oğuldan kardeşe, sonra tekrar oğula geçiş — Osmanlı tarihinde benzersiz bir geçiş.

Genç Osman çok zekiydi: 14 yaşında Arapça, Farsça, Yunanca, Latince, İtalyanca konuşabiliyordu. Şair ruhluydu (mahlası "Farisi"). Ama gençti, tecrübesizdi, ve büyük hayalleri vardı: Yeniçeri Ocağı'nı dağıtmak, Anadolu'dan yeni bir milli ordu kurmak, başkenti Bursa veya Şam'a taşımak.

1621 Hotin Seferi

Genç Osman 17 yaşına geldiğinde Polonya'ya sefer açtı. 1621 Hotin Savaşı'nda yeniçerilerin "isteksiz, korkak" olduğunu gözlemledi. Ordu eve döndüğünde Genç Osman'ın aklında radikal reform vardı.

Tehlikeli plan

Genç Osman'ın planı şuydu:

• "Hac niyetiyle" Anadolu'ya gidecek
• Anadolu Türkmen + Kürt + Suriye Arapları'ndan yeni bir ordu kuracak
• Geri dönünce Yeniçeri Ocağı'nı dağıtacak
• Belki başkenti Bursa veya Şam'a taşıyacak
• Yeniçeri kahvelerini kapattırdı (yeniçeriler buralarda fesat yapıyordu)

Yeniçeriler bunu öğrendi. Ulema'nın bir bölümü ve harem (annesi Mahfiruz değil, üvey annesi Kösem Sultan'ın da rolü olduğu söylenir) yeniçerilerle birlikte hareket etti.

Aşağıdaki noktalara tıklayarak her olayın detayını gör. Mavi = duraklama olayları; Kırmızı = krizler ve trajik olaylar.