Genel Kültür · Duraklama II (1622-1683) · Başlangıç Seviye
PDF İndir
Yumruktan kuşatmaya✓
Genel KültürOsmanlı TarihiBölüm 3 · Ders 3.2Duraklama Dönemi II
Yumruktan kuşatmaya
61 yıl, 4 padişah, bir hanedan sadrazam, ve 1683. IV. Murat'ın sert eli; Köprülüler'in kurtuluşu; ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Viyana surları önünde tükenen Osmanlı rüyası.
Okuma süresi ≈ 18 dk · 1622–1683
← Önce hatırlaDers 3.1'de bıraktığımız yer: 20 Mayıs 1622'de yeniçeriler Genç Osman'ı Yedikule'de boğdu. Kafesten gelen I. Mustafa tekrar tahta çıkarıldı. Devlet kaos içindeydi. Bu ders 1623'te 11 yaşındaki IV. Murat'ın tahta çıkışıyla başlıyor.
61 yıl, üç moment✓
1622-1683 arası 61 yıl üç ana momente ayrılır: (1) IV. Murat sertliği (1623-1640), devleti yeniden ayağa kaldıran genç padişahın katı reformları; (2) Kaos yılları (1640-1656), Sultan İbrahim "Deli" ve IV. Mehmed'in çocuk yaşları; (3) Köprülüler kurtarması (1656-1683), bir Anadolu köyünden gelen sadrazam ailesinin 27 yıl boyunca devleti toparlaması. Sonra aniden her şey çöktü: 12 Eylül 1683.
Bu dönemin ironisi: 1683'e gelinceye kadar Osmanlı toparlanmıştı. Köprülüler Girit'i fethetti (1669), Lehistan'ı yendi (1672), Avusturya ile zafer kazandı. Avrupa Osmanlı'nın yeniden büyüdüğünü görüyordu. Sonra Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Viyana'ya yürüdü — ve birkaç gün içinde 300 yıllık ilerleme tersine döndü.
12 Eylül 1683 · Kahlenberg Tepesi · Polonya kralı Jan III Sobieski'nin önderliğindeki Haçlı ittifakı, Kara Mustafa Paşa'nın 150.000 kişilik ordusunu birkaç saatte dağıttı. Tarihteki en büyük süvari hücumu burada gerçekleşti. Bu yenilgi sıradan bir savaş kaybı değildi: Osmanlı'nın Avrupa'da ilerleme dönemi sona erdi. 16 yıl sonra Karlofça (1699) ile ilk kez büyük toprak kaybı başlayacak.
61 yıl tek bakışta✓
17
IV. MURAT · DEMİR YUMRUK · PD
IV. Murat
"Sahibkıran-ı Sani" / Demir Yumruk
1623-1640 (17 yıl)
11 yaşında tahta · I. Ahmed'in oğlu, Kösem'in oğlu
İlk 9 yıl Kösem Sultan naib
1632'de tek başına yönetim
Kahve, tütün, içki yasakları · ölüm cezası
1635 Revan · 1638 Bağdat seferleri (bizzat)
1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması · İran sınırı
27 yaşında sirozdan vefat (alkol)
18
SULTAN İBRAHİM "DELİ" · 1640-1648
Sultan İbrahim
"Deli İbrahim" / Hanedan tek noktada
1640-1648 (8 yıl)
IV. Murat'ın kardeşi · tek erkek Osmanlı
22 yıl kafeste kalmıştı
Annesi Kösem Sultan etkili
1645 Girit seferi başlangıcı · 24 yıl sürecek
Saraylı kadınlar Boğaz'a atıldı (rivayet)
1648: yeniçeriler indirdi · 10 gün sonra idam
İkinci yeniçeri kurbanı padişah
19
IV. MEHMED "AVCI" · 1648-1687
IV. Mehmed (Avcı)
"Avcı Mehmed" / Köprülüler'in padişahı
1648-1687 (39 yıl)
6 yaşında tahta · Sultan İbrahim'in oğlu
Annesi Turhan Sultan, büyükannesi Kösem
1651 Kösem Sultan suikasti (Turhan kazandı)
5 yılda 9 sadrazam (kaos)
1656 Köprülü Mehmed Paşa sadrazam
Ava düşkün · devlet işlerinden uzak
1683 Viyana sonrası ve 1687 Mohaç II sonrası tahttan indirildi
SDR
KÖPRÜLÜ HANEDANI · 1656-1710'LAR
Köprülü Sadrazamları
5 sadrazam, 27 yıl Osmanlı'yı toparlama
1656'dan itibaren
Köprülü Mehmed Paşa 1656-1661 (78'inde başladı)
Fazıl Ahmed Paşa 1661-1676 (oğul)
Merzifonlu Kara Mustafa 1676-1683 (damat)
Köprülü Fazıl Mustafa Paşa 1689-1691
Amcazade Hüseyin Paşa 1697-1702
Köprü kasabasından Arnavut devşirme aile
11 yaşında tahta, 27 yaşında ölüm✓
1623'te kaos sürüyordu: Genç Osman katledilmiş, sadrazamlar haftada değişiyor, Anadolu Abaza Mehmed Paşa isyanıyla çalkalanıyordu. Yeniçeriler I. Mustafa'yı bir kez daha indirdi ve 11 yaşındaki IV. Murat'ı tahta çıkardı. Annesi Kösem Sultan ilk 9 yıl naib oldu.
1632 — kanlı bir dönüm
1632'de yeniçeriler bir kez daha sarayı bastı, başvezir Hafız Ahmed Paşa'yı padişahın gözü önünde öldürdüler. Bu olay 20 yaşındaki IV. Murat'ı dehşete düşürdü. "İntikamımı alacağım" diye yemin etti. Aynı yıl tek başına yönetimi devraldı.
Sonraki 8 yıl terör dönemi oldu:
⚔ IV. MURAT'IN SERT YASAKLARI
"Demir Yumruk" — düzeni iade etmek için her şey
01
Tütün yasağı
~1633 · içen idam
02
Kahve yasağı
~1633 · kahveler kapatıldı
03
İçki yasağı
~1634 · meyhaneler kapatıldı
04
Sokağa çıkma yasağı
Akşam ezanı sonrası
Bu yasakların gerekçesi: kahveler ve meyhaneler isyan yuvalarıydı. Yeniçeriler buralarda toplanıp komplo kuruyordu. IV. Murat geceleri kıyafet değiştirip İstanbul sokaklarında dolaşıyor, yasakları çiğneyenleri kendi eliyle idam ettiği rivayet ediliyor. Tahminen 20.000-30.000 kişi idam ettirildi.
İronik: IV. Murat'ın kendisi alkol bağımlısıydı. 27 yaşında sirozdan öldü. "Halka yasak ettiğim şeyi kendim içiyorum" tartışması Osmanlı tarihinin en ilginç paradokslarından biridir.
Doğu seferleri — 42 yıllık aranın kırılması
III. Mehmed'in 1596 Haçova zaferinden bu yana 42 yıl hiçbir padişah büyük sefere katılmamıştı. IV. Murat bu uzun arayı kırdı:
Tarih
Sefer
Önem
1635
Revan Seferi
İran'dan Erivan kalesi geri alındı · Padişah bizzat komuta · "Revan Köşkü" Topkapı'da bu zafer için yapıldı
1638
Bağdat Seferi
1623'te kaybedilen Bağdat geri alındı · 40 günlük kuşatma · Sadrazam Tayyar Mehmed Paşa şehit · "Bağdat Köşkü" Topkapı'da yapıldı
1639
Kasr-ı Şirin Antlaşması
İran ile barış · Bağdat Osmanlı'da · Türkiye-İran sınırı bugün hâlâ büyük ölçüde 1639 sınırına yakın
Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) sınav klasiği. Modern Türkiye-İran sınırının kökeni. 1514 Çaldıran ile başlayan ve 125 yıl süren Osmanlı-Safevi savaşı kesin olarak son buldu.
IV. Murat 1640'ta İstanbul'a döndü; aynı yıl 27 yaşında sirozdan vefat etti. Geride sağ tek erkek olarak kafeste 22 yıl kapalı kalmış kardeşi İbrahim'i bıraktı.
✦ PEKİŞTİRME 01
"Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)" hangi padişah dönemindeydi, hangi taraflar arasında yapıldı, ve bugünkü dünyaya kalan en somut izi nedir?
IV. Murat · Türkiye-İran sınırı
IV. Murat dönemi, 1639. Osmanlı ↔ Safevi İran. 1638 Bağdat fethinden sonra imzalandı. Bugünkü dünyaya kalan en somut izi: Türkiye-İran sınırı bugün hâlâ büyük ölçüde 1639 sınırına yakındır — yaklaşık 386 yıllık bir sınır. 1514 Çaldıran ile başlayan ve 125 yıl süren Osmanlı-Safevi savaşlarını kesin olarak sona erdirdi. Sınav klasiği: "Türkiye-İran sınırı hangi antlaşmayla çizildi?" → Kasr-ı Şirin (1639, IV. Murat).
22 yıl kafeste — sonra padişah✓
IV. Murat 1640'ta öldüğünde geride sağ tek Osmanlı erkek kardeşi İbrahim'di. 22 yıl kafeste kapalı kalmıştı (8 yaşından 30'una). IV. Murat'ın ölmek üzereyken İbrahim'in idamını emrettiği rivayet edilir — Kösem Sultan emri uygulamadı. Eğer uygulasaydı, Osmanlı hanedanı sona ererdi — İbrahim son erkek üyeydi.
Tahta çıkar çıkmaz İbrahim'in akli dengesi uzun yıllar süren izolasyon yüzünden bozuk olduğu ortaya çıktı. "Deli İbrahim" lakabı bu dönemden geliyor. Saraya hazine sığmıyordu: kürkten yatak yaptırıyordu (saray hayvanlarının postlarından), aşırı lüks tüketiyordu.
1645 Girit Seferi başlangıcı
İbrahim'in tek önemli askeri hareketi Girit'in fethi için başlatılan seferdi. Venedik elindeki Girit'i almak için 1645'te sefer başlatıldı — ama tam fethedilmesi 24 yıl sürdü. Hanya hemen düştü, Resmo (Rethymno) 1647'de alındı, ama merkez Kandiye (Iraklion) kalesi 21 yıllık kuşatmaya dayandı. Ancak 1669'da Köprülü Fazıl Ahmed Paşa zamanında düştü.
1648 — yeniçeri tarafından indirildi ve idam edildi
İbrahim'in zalimlikleri, lüksü, ve haremde tuhaf davranışları sarayı bunalttı. 1648'de annesi Kösem Sultan dahil sarayın tamamı, ulema ve yeniçeriler birleşerek İbrahim'i tahttan indirdi. 10 gün sonra idam edildi.
Bu, Genç Osman'dan sonra ikinci yeniçeri eliyle öldürülen padişahtır — sadece 26 yıl arayla. Yerine 6 yaşındaki oğlu IV. Mehmed tahta çıktı.
Anadolu'dan gelen kurtarıcılar✓
IV. Mehmed 1648'de 6 yaşında tahta çıktı. Annesi Turhan Sultan, büyükannesi Kösem Sultan aynı sarayda iki valide vardı — eşine az rastlanır durum. 1651 · Kösem Sultan suikast: Turhan'ın adamları Topkapı'da Kösem'i boğdu. Kadınlar Saltanatı resmen sona erdi.
Sonraki 5 yıl yine kaos. 1656'ya kadar 5 yılda 9 sadrazam değişti. Avusturya ve Venedik ile savaş kötüye gidiyordu, Çanakkale Boğazı'nda Venedik blokajı açlık yarattı.
İşte bu çaresizlikte Turhan Sultan, bir ihtiyarı çağırdı.
⚜ KÖPRÜLÜLER HANEDANI
"Köprü"den gelen kurtarıcılar
Köprülü Mehmed Paşa 1656'da, 78 yaşında, sadrazam yapıldı. Anadolu Köprü kasabasından Arnavut kökenli devşirmedir. Sadrazamlığı kabul etmek için 4 koşul öne sürdü, hepsi kabul edildi: (1) emirleri sorgusuz uygulanacak, (2) tüm tayinler onun onayında, (3) hiç kimse padişaha ondan habersiz şikayet edemeyecek, (4) düşmanları onu hedef alamayacak. Bu yetkiyi devleti kurtarmak için kullandı.
Köprülü Mehmed Paşa
1656-1661 · BABA
78'inde sadrazam · Çanakkale'yi kurtardı · Erdel isyanı bastırdı · ~36.000 kişi idam ettirdi
Fazıl Ahmed Paşa
1661-1676 · OĞUL
26'sında sadrazam · 1669 Girit fethi · 1672 Bucaş Antlaşması
Merzifonlu Kara Mustafa
1676-1683 · DAMAT
Köprülü'nün damadı · 1678 Çehrin · 1683 II. Viyana hezimeti · idam
Köprülü Fazıl Mustafa Paşa
1689-1691 · DİĞER OĞUL
Salankamen Savaşı'nda şehit
Köprülüler dönemi: 1656-1676 arası 20 yılda Osmanlı'yı yine büyük güç yaptılar. Sonra Merzifonlu'nun aşırı ihtirası 1683'te her şeyi mahvetti.
Köprülü dönemi başarıları
Tarih
Olay
Önem
1656-1657
Çanakkale kurtarıldı
Köprülü Mehmed Paşa · Venedik blokajı kırıldı · Bozcaada-Limni geri alındı
1664
Saint Gotthard → Vasvar Antlaşması
Macaristan'da askeri kayıp ama 20 yıllık ateşkes kazanıldı
1669
Girit fethi tamamlandı
Fazıl Ahmed Paşa · 24 yıllık savaş bitti · Kandiye düştü
1672
Bucaş Antlaşması
Lehistan'a karşı zafer · Podolya, Kamaniçe Osmanlı'ya · Avrupa'da en geniş sınırlar
1676-1681
Rusya Savaşı
Çehrin (1678) · Bahçesaray Antlaşması (1681)
1672 — En geniş sınırlar
1672 Bucaş Antlaşması Osmanlı'nın Avrupa'da en geniş sınırlara ulaştığı andır. Podolya ve Kamaniçe (Ukrayna'nın batısı) Osmanlı'ya katıldı. Avusturya'dan Kafkasya'ya, Yemen'den Cezayir'e Osmanlı bayrağı dalgalanıyordu. Bu en yüksek noktadan 11 yıl sonra Viyana hezimeti yaşanacak.
"Bid'at"a karşı vaaz hareketi✓
KADIZADELİLER · DİNİ-SOSYAL HAREKET
"Önce gelene"e dönmek isteyenler
Kadızade Mehmed (1582-1635) adlı vaiz tarafından başlatılan, sonraki 60 yıl Osmanlı dini-siyasi hayatını şekillendiren hareket. Ana iddiası: Hz. Muhammed döneminde olmayan her şey "bid'at" sayılmalı ve yasaklanmalıydı.
Hedef aldıkları "bid'at"lar arasında: kahve, tütün, müzik, tasavvuf zikirleri, mevlit, türbeleri ziyaret, kabir taşı, raks (sema). Bu liste o dönemdeki neredeyse her gündelik kültürel pratiği kapsıyor.
Kadızadeliler özellikle tasavvuf-tarikatlarla (Mevlevi, Bektaşi, Halveti) çatıştı. IV. Murat'ın yasakları kısmen Kadızadeliler'in baskısıyla geldi. Hareket Köprülü Mehmed Paşa zamanında bastırıldı (1656 sonrası, sürgünler).
Sınav açısından: Hareketin adının Kadızade Mehmed'den geldiği, IV. Murat döneminde etkili olduğu, ve tasavvufa karşı oldukları — bu 3 nokta ezbere bilinmeli.
İki ay süren kuşatma, üç saatte bozgun✓
1672 Bucaş Antlaşması'nda Osmanlı en geniş sınırlarına ulaşmıştı. 1676'dan itibaren Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sadrazamdı. Köprülü'nün damadı, hırslı, kibirli, askeri zafer için yanıp tutuşuyordu.
1681 Macaristan'da Habsburg Avusturya'ya karşı Macar isyanı çıktı (Imre Thököly önderliğinde). Kara Mustafa Paşa bu fırsatı değerlendirip Avusturya başkenti Viyana'yı hedef aldı — Kanuni'nin 154 yıl önce 1529'da denediği ama alamadığı şehir.
Yürüyüş ve kuşatma
Mart 1683'te Edirne'den çıkan ordu yaklaşık 150.000-170.000 askerla Viyana'ya doğru yürüdü. Ağır topları geride bıraktı — hızlı yürüyüş için. Bu kritik bir hataydı: surları yıkacak güçlü topları yoktu.
14 Temmuz 1683'te Viyana surları önüne gelindi. Şehir Kont Ernst Rüdiger von Starhemberg komutasında ~15.000 askerle savunuluyordu. Avusturya İmparatoru I. Leopold ailesini alıp şehirden kaçtı (Linz'e). Kara Mustafa kuşatmaya başladı, doğrudan saldırıdan kaçındı.
Sobieski ve Haçlı ordusu
Bu sırada Polonya kralı Jan III Sobieski komutasında bir Haçlı ordusu Viyana'ya yardıma geliyordu. Avusturya, Polonya, Almanya prensleri, Papalık birleşti. Toplam ~80.000-100.000 asker. Sobieski ünlüydü Polonya'nın "hussar" kanatlı süvarileriyle.
Kara Mustafa'nın hatası: arkasındaki Kahlenberg tepelerinin Haçlı ordusunun saldırı yönü olduğunu görmedi. Tepelere yeterli savunma yerleştirmedi.
12 EYLÜL 1683 · KAHLENBERG TEPESİ
II. Viyana Bozgunu
Tarihteki en büyük süvari hücumu · Osmanlı'nın Avrupa ilerleme döneminin sonu.
Osmanlı tarafı
Komutan: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
~150.000 asker
Ağır toplar geride · sadece sahra topu
2 aydır kuşatmada · yorgun
Haçlı Birliği
Komutan: Polonya kralı Jan III Sobieski
~80-100.000 asker
Lehistan + Avusturya + Almanya + Papalık
Ünlü "hussar" kanatlı süvariler
Savaşın akışı
12 Eylül sabahı Sobieski Kahlenberg tepesinden indi.
Önce Avusturya-Alman piyade birlikleri Osmanlı sol kanadına saldırdı.
Akşama yakın tarihin en büyük süvari hücumu: ~18.000 hussar Osmanlı merkezine atıldı. Birkaç saatte ordu dağıldı.
Kara Mustafa Sancak-ı Şerif'i alıp kaçtı.
~20-30.000 Osmanlı askeri öldü; 100.000+ esir.
Sonuç: Viyana kurtuldu. Sobieski meşhur sözünü söyledi: "Veni, vidi, Deus vicit" ("Geldim, gördüm, Allah kazandı"). Kara Mustafa Paşa 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi. Ondan sonra Osmanlı 16 yıl boyunca aralıksız geri çekildi: 1686 Buda kaybedildi, 1687 Mohaç II yenilgisi, 1697 Zenta felaketi, ve 1699 Karlofça Antlaşması ile Macaristan ilelebet kaybedildi.
"Battle of Vienna" — Pauwel Casteels, 17. yüzyıl. Polonya kralı Jan III Sobieski'nin Kahlenberg tepelerinden Osmanlı ordugahına saldırısını gösterir. Ön planda kanatlı hussar süvarileri ve Sobieski. Arka planda Viyana surları ve Osmanlı çadırları. Bu eser, savaşın hemen sonrasında "Sobieski'nin zaferini ölümsüzleştirmek" amacıyla yapılan onlarca tablonun en bilinenlerinden biri.
WIKIMEDIA COMMONS · GOOGLE ART PROJECT · PUBLIC DOMAIN
✦ PEKİŞTİRME 02
"1683 II. Viyana Bozgunu" hakkında doğru olanları say: (a) sadrazam, (b) muzaffer komutan, (c) tarih, (d) sonuçları nasıldı?
Merzifonlu · Sobieski · 12 Eylül 1683
(a) Sadrazam: Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (Köprülü'nün damadı, 1676-1683). Yenilgi sonrası 25 Aralık 1683'te Belgrad'da idam edildi. (b) Muzaffer komutan: Polonya kralı Jan III Sobieski. Haçlı ittifakı (Avusturya + Polonya + Almanya + Papalık) komutasında. (c) Tarih: 12 Eylül 1683 · Kahlenberg Tepesi. Tarihteki en büyük süvari hücumu. (d) Sonuçlar: Osmanlı'nın Avrupa'da ilerleme dönemi sona erdi. 16 yıl aralıksız geri çekilme: 1686 Buda → 1687 Mohaç II → 1697 Zenta → 1699 Karlofça (ilk büyük toprak kaybı, Macaristan kaybedildi). Duraklama dönemi sona, Gerileme dönemi başlangıç.
1623–1683: 60 yıl tek bakışta✓
1623 — 1683 · DURAKLAMA'NIN İKİNCİ YARISI
1623
1638
1639
1645
1648
1651
1656
1669
1672
1683
1623
IV. Murat tahta · 11 yaşında
I. Mustafa "Deli" tekrar tahttan indirildi. 11 yaşındaki IV. Murat tahta çıktı. Annesi Kösem Sultan ilk 9 yıl (1623-1632) fiili devlet idarecisi oldu.
Tıkla, dolaş — büyük noktalar Bağdat (1638), Köprülü Mehmed (1656), II. Viyana (1683)
✦ PEKİŞTİRME 03 · TUZAK SORUSU
Aşağıdaki olayları zaman sırasına koy: (a) Kasr-ı Şirin Antlaşması, (b) Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı, (c) Girit fethi tamamlandı, (d) Bucaş Antlaşması, (e) II. Viyana Bozgunu.
a → b → c → d → e
• (a) Kasr-ı Şirin Antlaşması = 1639 (IV. Murat, İran sınırı)
• (b) Köprülü Mehmed Paşa sadrazam = 1656 (78'inde, IV. Mehmed)
• (c) Girit fethi tamamlandı = 1669 (Fazıl Ahmed Paşa)
• (d) Bucaş Antlaşması = 1672 (Avrupa'da en geniş sınırlar)
• (e) II. Viyana Bozgunu = 1683 (Merzifonlu Kara Mustafa Paşa)
Doğru sıra: 1639 → 1656 → 1669 → 1672 → 1683. Tuzak: Girit fethi 24 yıl sürdü (1645-1669); fethin başlangıcı Sultan İbrahim, tamamlanması Köprülü dönemindedir. Bu beş tarih duraklama dönemi II'nin omurgasıdır.
!
Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma
1. IV. Murat (Demir Yumruk) ≠ Murat I/II/III
Yanlış: "Murat'ın kahve yasağı 1574'te başladı." Doğru: Kahve-tütün yasakları IV. Murat (1623-1640) dönemindedir. I. Murat (Kosova şehidi 1389), II. Murat (Varna 1444), III. Murat (1574-1595, Sokollu sonrası). Dört farklı Murat var.
2. I. Viyana (1529) ≠ II. Viyana (1683)
Yanlış: "Viyana'yı Kanuni 1683'te kuşattı." Doğru: I. Viyana Kuşatması = Kanuni, 1529 (Bölüm 2, başarısız ama strateji kazancı). II. Viyana Kuşatması = Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1683 (Bölüm 3, hezimet). 154 yıl arayla, iki farklı padişah, iki farklı sonuç.
3. Köprülü Mehmed Paşa ≠ Sokollu Mehmed Paşa
Yanlış: "Sokollu Köprülüleri kurdu." Doğru: Sokollu Mehmed Paşa (1565-1579) Bölüm 2'nin sadrazamıdır — Bosnalı, klasik dönem son sadrazamı. Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661) Bölüm 3'ün sadrazamıdır — Köprü kasabasından, 78'inde başladı, hanedan kurdu. 90 yıl arayla iki ayrı kişi.
4. Girit fethi: 1645 başladı, 1669 bitti
Yanlış: "Sultan İbrahim Girit'i fethetti." Doğru: Sultan İbrahim Girit seferini başlattı (1645); tam fethedilmesi 24 yıl sonra Köprülü Fazıl Ahmed Paşa zamanında (1669) oldu. Hanya hemen düştü; merkez Kandiye 21 yıllık kuşatmaya direndi. Sınavda "Girit'i fetheden padişah?" → IV. Mehmed (1669, Köprülü zamanı).
Bu dönemden sınavda ne çıkar?✓
EN SIK ÇIKAN
Kasr-ı Şirin (1639)
Türkiye-İran sınırı. IV. Murat dönemi. Sınav klasiği: "Türkiye-İran sınırı hangi antlaşma?" cevabı her zaman Kasr-ı Şirin.
DÖNÜM NOKTASI
1683 II. Viyana
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Sobieski, Kahlenberg, 12 Eylül. Duraklama'nın sonu, Gerileme'nin başı. Sonraki 16 yılda Karlofça (1699).
İLKLER
Köprülüler hanedanı
Tek aile sadrazamlığında en uzun dönem. Köprülü Mehmed (78'inde), Fazıl Ahmed (oğul, 26'sında), Merzifonlu (damat). 1656-1683 = 27 yıl.
EN GENİŞ SINIRLAR
1672 Bucaş
Osmanlı Avrupa'da en geniş sınırlara ulaştı. Podolya, Kamaniçe Osmanlı'ya. 11 yıl sonra Viyana hezimeti — bir tezatın simgesi.
Mini Quiz · 5 Soru
Anlık geri bildirimli
01"IV. Murat" ile özdeşleşen yasaklar hangileridir ve sebebi nedir?
IV. Murat (1623-1640): Kahve, tütün, içki yasakları + sokağa çıkma yasağı. Sebep: kahveler ve meyhaneler isyan yuvalarıydı; yeniçeriler buralarda toplanıp komplo kuruyordu. IV. Murat geceleri kıyafet değiştirip İstanbul sokaklarında dolaşır, yasakları çiğneyenleri kendi eliyle idam ettiği rivayet edilir. Tahminen 20-30.000 kişi idam edildi. İronik: Kendisi alkol bağımlısıydı, sirozdan öldü. Cevap B.
02"Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)" hangi padişah, hangi taraflar, ve günümüze kalan en somut izi?
IV. Murat dönemi, 1639. Osmanlı ↔ Safevi İran. 1638 Bağdat fethinden sonra. Bugünkü Türkiye-İran sınırının kökeni — yaklaşık 386 yıllık bir sınır. 1514 Çaldıran ile başlayan ve 125 yıl süren Osmanlı-Safevi savaşları kesin olarak sona erdi. Cevap C.
03"Köprülüler dönemi" hakkında hangisi doğrudur?
Köprülüler hanedanı: Köprülü Mehmed Paşa 1656'da, 78 yaşında, sadrazam oldu. 4 koşulla kabul etti — emirlerinde tam yetki. Çanakkale'yi kurtardı, Erdel isyanını bastırdı. Oğlu Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676) Girit'i fethetti (1669) ve Bucaş Antlaşması (1672) ile en geniş sınırlara ulaştırdı. Damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676-1683) ise 1683 II. Viyana Bozgunu'nun sorumlusudur. Aile 27 yıl Osmanlı'yı yönetti. Cevap D.
04"1672 Bucaş Antlaşması" hangi taraflar arasında ve önemi nedir?
1672 Bucaş Antlaşması: Osmanlı ↔ Lehistan. Köprülü Fazıl Ahmed Paşa sadrazamlığında. Lehistan'a karşı kazanılan zafer sonucu Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya katıldı. Osmanlı'nın Avrupa'da en geniş sınırlara ulaştığı an. Avusturya'dan Kafkasya'ya, Yemen'den Cezayir'e Osmanlı bayrağı dalgalanıyordu. İronik: Bu en yüksek noktadan 11 yıl sonra Viyana hezimeti yaşandı. Cevap B.
05"1683 II. Viyana Bozgunu" hakkında hangisi yanlıştır?
D YANLIŞ. Tam tersine: 1683'ten sonra Osmanlı 16 yıl boyunca aralıksız geri çekildi: 1686 Buda kaybedildi, 1687 Mohaç II yenilgisi, 1697 Zenta felaketi, ve 1699 Karlofça Antlaşması ile Macaristan ilelebet kaybedildi. Viyana bir daha kuşatılmadı. Karlofça, Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybı antlaşmasıdır — Duraklama dönemi sona, Gerileme başlangıç. A, B, C üç madde de doğru. Cevap D.
Özet — Aklında Tut
1623 · IV. Murat 11 yaşında tahta · İlk 9 yıl Kösem Sultan naib · 1632'de tek başına yönetim.
IV. Murat (1623-1640) · "Demir Yumruk" · Kahve, tütün, içki, sokağa çıkma yasakları · ~20-30.000 idam · 27 yaşında sirozdan vefat.
1635 Revan + 1638 Bağdat seferleri · IV. Murat bizzat komuta · 42 yıllık aranın kırılması (III. Mehmed Haçova 1596'dan beri).
1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması · Türkiye-İran sınırının kökeni (~386 yıl) · 125 yıllık Osmanlı-Safevi savaşı sonu.
Sultan İbrahim "Deli" (1640-1648) · 22 yıl kafeste kalmıştı · 1645 Girit seferi başlangıcı · 1648 yeniçeri tarafından indirildi-idam (Genç Osman'dan sonra ikinci yeniçeri kurbanı padişah).
IV. Mehmed "Avcı" (1648-1687) · 6 yaşında tahta · Annesi Turhan, büyükannesi Kösem · 1651 Kösem Sultan suikast (Kadınlar Saltanatı resmi sonu).
Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661) · 78'inde, 4 koşulla sadrazam · Çanakkale'yi kurtardı · ~36.000 idam ettirdi.
Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676, oğul) · 1664 Saint Gotthard sonrası Vasvar (20 yıl ateşkes) · 1669 Girit fethi tamamlandı (24 yıl sonra) · 1672 Bucaş Antlaşması = Avrupa'da en geniş sınırlar.
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676-1683, damat) · 1678 Çehrin · 1683 II. Viyana hezimeti · Belgrad'da idam edildi.
Kadızadeliler hareketi · Kadızade Mehmed (1582-1635) · "Bid'at"a karşı: kahve, tütün, müzik, tasavvuf zikirleri yasak isteği · IV. Murat'ın yasakları kısmen onların etkisi · Köprülü Mehmed bastırdı.
12 Eylül 1683 · II. Viyana Bozgunu · Polonya kralı Jan III Sobieski · Kahlenberg Tepesi · Hussar süvari hücumu · Kara Mustafa kaçtı · Sonraki 16 yıl aralıksız geri çekilme · 1699 Karlofça (gerileme dönemi başlangıcı).
4 büyük karıştırma: I/II/III/IV. Murat farkı · I. Viyana (1529, Kanuni) ≠ II. Viyana (1683, Merzifonlu) · Köprülü Mehmed ≠ Sokollu Mehmed · Girit: Sultan İbrahim başlattı (1645), Köprülüler tamamladı (1669).
