İnönü + Demokrat Parti + 1960-1980 (1938-1980) | Genel Kültür

İki askeri darbe, bir muhtıra, 42 yıl ✓

Genel Kültür Cumhuriyet Tarihi Bölüm 2 · Ders 2.1 İnönü → DP → 1960 → 1971 → 1980

İki askeri darbe, bir muhtıra, 42 yıl

Atatürk vefat etti — şimdi Türkiye demokrasisinin sınanma yılları başlıyor. İnönü'nün II. Dünya Savaşı tarafsızlığı, Demokrat Parti'nin Beyaz İhtilali, 27 Mayıs 1960 darbesi, 12 Mart 1971 muhtırası, 1974 Kıbrıs Barış Harekatı, 1980 öncesi sokak çatışmaları ve 12 Eylül 1980 darbesi. Bu 42 yılda Türkiye çok-partili demokrasiye geçti, askeri darbeler yaşadı, NATO'ya girdi, Kıbrıs'a çıkarma yaptı, ve 1980 askeri yönetimine teslim oldu.

Okuma süresi ≈ 32 dk · Konsolide

5 dönem · 5 cumhurbaşkanı · 2 darbe + 1 muhtıra ✓

1938-1980 arası 42 yılı tek derste sığdırmak için 5 büyük dönem olarak ele alacağız. Atatürk'ün vefatından 12 Eylül 1980 darbesine kadar olan bu süreç, Türk demokrasisinin en büyük testlerinden geçtiği dönemdir. Beş dönem:

Dönem	Tarih · Süre · Anahtar olaylar
(1) İnönü	1938-1950 · 12 yıl · İsmet İnönü 2. CB · II. Dünya Savaşı tarafsızlık · 1946 çok-partili sistem · 14 Mayıs 1950 DP zaferi
(2) DP	1950-1960 · 10 yıl · Celal Bayar 3. CB, Adnan Menderes Başbakan · 1952 NATO · ekonomik refah · 1957 sonrası gerilim · 27 Mayıs 1960 darbe
(3) Darbe ve geçiş	1960-1965 · 5 yıl · Cemal Gürsel 4. CB · MBK · Yassıada davaları · Menderes idamı (17 Eylül 1961) · 1961 Anayasası
(4) Demirel-Sunay-Korutürk	1965-1980 · 15 yıl · Cevdet Sunay 5. CB, Fahri Korutürk 6. CB · AP-CHP yarışı · 12 Mart 1971 muhtırası · 1974 Kıbrıs · sol-sağ çatışmaları
(5) 12 Eylül	1980-1983 · 3 yıl · Kenan Evren MGK · 1982 Anayasası · 1983 ANAP iktidarı (Bölüm 2.2)

Bu dönemde Türk siyasetinde iki ana fay hattı belirginleşti: (1) Sivil-asker ilişkisi — Türk Silahlı Kuvvetleri 1960, 1971, 1980'de üç defa siyasete açıkça müdahale etti. (2) Sol-sağ kutuplaşması — özellikle 1965 sonrası ideolojik çatışmalar şiddetlendi, 1980 öncesi siyasi şiddet binlerce can aldı.

İsmet İnönü Dönemi ✓

2. CUMHURBAŞKANI

İsmet İnönü

11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950 · 11 yıl 6 ay

1884 İzmir doğumlu · askerlik ve siyasi hayatı: I. ve II. İnönü Savaşları komutanı (1921), Lozan baş müzakerecisi (1922-23), Cumhuriyet'in ilk başbakanı (1923-1924, 1925-1937), Atatürk'ün "Sağ kolu". Soyadı: Atatürk tarafından 1934'te verildi (İnönü Savaşları'ndan). Resmî unvanı: "Millî Şef" (1938-1945).

İnönü'nün 12 yıllık dönemi iki ana evreye ayrılır: (1) 1938-1945 — II. Dünya Savaşı tarafsızlığı + tek-parti dönemi, (2) 1945-1950 — Çok-partili sisteme geçiş + 1950 seçimi.

⚊ 1938-1945 · İLK 7 YIL

II. Dünya Savaşı yılları (1939-1945)

Türkiye savaşa girmedi · Ekonomik darboğaz · Tek-partili dönem sürüyor

Hatay'ın katılışı (1939)

İnönü'nün CB olduğu ilk büyük başarı: 7 Temmuz 1939 Hatay'ın Türkiye'ye katılışı — Atatürk'ün son zafer dileğinin gerçekleşmesi (Bölüm 1.4'te işlendi).

II. Dünya Savaşı tarafsızlığı (1939-1945)

1939 başlarında savaş riski yükseldi. Türkiye İngiltere ve Fransa ile Karşılıklı Yardım Antlaşması imzaladı (19 Ekim 1939). Ama Almanya'nın Avrupa'da zafer kazanmasıyla Türkiye aktif tarafsızlığa döndü. İnönü'nün denge politikası: ne Mihver'e (Almanya-İtalya-Japonya) ne Müttefiklere (İngiltere-ABD-SSCB) tam yanaşmadan tarafsızlığını korudu. 23 Şubat 1945'te sembolik olarak Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti (Birleşmiş Milletler kurucu üye olabilmek için, San Francisco Konferansı şartı). Türkiye fiilen savaşmadı — bu Atatürk Dönemi dış politikasının doğal devamıydı ("Yurtta sulh, cihanda sulh").

Savaş yıllarının ekonomik zorluğu

Ülke savaşa hazırlıklı bekledi: 1 milyon askerin silah altında tutulması, kıtlık, karaborsa, enflasyon. Hükümet sert ekonomi tedbirleri aldı:

17 NİSAN 1940

Köy Enstitüleri

Hasan Âli Yücel (Milli Eğitim Bakanı) ve İsmail Hakkı Tonguç'un projesi · 21 enstitü (1940-1948) · Köy çocuklarına öğretmenlik + tarım eğitimi · 1947'den itibaren tartışmalı olmaya başladı, 1954'te DP tarafından tamamen kapatıldı.

11 KASIM 1942

Varlık Vergisi

4305 sayılı kanun · Şükrü Saraçoğlu hükümeti · zenginlerden ekstra vergi · azınlık tüccarları (Rum, Ermeni, Yahudi) çok yüksek vergi yüküne tabi tutuldu, ödeyemeyenler Aşkale'ye sürgün · 15 Mart 1944'te kaldırıldı · Tarihte sert eleştiri konusu oldu.

14 OCAK 1943

Toprak Mahsulleri Vergisi

Çiftçilerden ürün üzerinden alınan vergi (Aşar'ı andıran). Köylüye ağır yük getirdi. 1946'da kaldırıldı. Savaş yıllarının ekonomik baskısının temel sembolü.

11 HAZİRAN 1945

Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu

4753 sayılı · Topraksız köylülere arazi dağıtımı · CHP içinde büyük tartışma · Toprak ağaları kanuna karşı çıktı · Bu kanunun tartışmaları DP'nin doğmasına zemin hazırladı (Dörtlü Takrir).

Savaş sonrası dünya değişiyor

1945'te savaş sona erdi, dünyada ABD-SSCB iki kutuplu dönem başladı. Türkiye bu yeni düzende konumunu netleştirmek zorundaydı. SSCB'nin Türkiye'ye toprak ve Boğazlar talepleri (1945-46) Türkiye'yi Batı bloğuna doğru itti. Truman Doktrini (12 Mart 1947) ile ABD Türkiye ve Yunanistan'a 400 milyon dolar yardım verdi. Marshall Yardımı (1948) ekonomik düzelmeyi başlattı.

⚊ 1945-1950 · SON 5 YIL

Çok-partili sisteme geçiş

Türk demokrasisinin gerçek başlangıcı · 7 Ocak 1946 DP kuruluşu

Dörtlü Takrir (12 Haziran 1945)

CHP içinden 4 isim — Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuad Köprülü — meclis grubuna bir önerge sundu: "Çok-partili demokrasi, serbest seçimler, üniversite özerkliği, tek-dereceli seçim". CHP yönetimi reddedince dördü partiden ihraç edildi.

Demokrat Parti kuruluşu (7 Ocak 1946)

İhraç edilen dörtlü, İnönü'nün teşvikiyle yeni parti kurdu. Genel Başkan Celal Bayar. Genel Başkan Yardımcısı Adnan Menderes. İnönü'nün açık desteği: "İkinci partiyi koruyacağım, büyük partinin ezmesine izin vermeyeceğim." Daha önce 18 Temmuz 1945'te Milli Kalkınma Partisi (MKP) kurulmuştu (etkin olamadı).

21 Temmuz 1946 — İlk çok-partili seçim

1947'de yapılması gereken seçim öne alındı. "Açık oy, gizli sayım" sistemiyle yapıldı (sandığa açık oy verilmesi, sayımın gizli yapılması). Bu yöntem CHP'nin lehineydi. Sonuç: CHP 395 milletvekili, DP 66 milletvekili. DP "seçim hileli" iddiasında bulundu. Yine de Türkiye tarihinin ilk çok-partili seçimi.

1947-1949 — Olgunlaşma

Recep Peker hükümeti (1946-1947) sert tutum alınca DP "sine-i millete" çekilmeyi tartıştı. İsmet İnönü 12 Temmuz 1947 Beyannamesi'nde "iktidar ve muhalefete eşit mesafedeyim" dedi → Peker istifa. Hasan Saka (1947-1949), Şemsettin Günaltay (1949-1950) başbakanlık yaptı. 1948'de Marshall Yardımı geldi, 1949'da NATO'ya başvuru yapıldı (1952'de gerçekleşecek).

14 Mayıs 1950 — Beyaz İhtilal

"Gizli oy, açık tasnif" ilk kez uygulandı (Türk demokrasisinin gerçek başlangıcı). Liste usulü çoğunluk sistemi. Sonuçlar:

DP %53 oy → 416 milletvekili (TBMM'nin %85'i)
CHP %39 oy → 69 milletvekili (TBMM'nin %14'ü)
Millet Partisi 1, Bağımsızlar 9

Liste usulü çoğunluk sistemi nedeniyle oy oranı ile milletvekili oranı arasında büyük fark oluştu. 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. İnönü seçim sonuçlarını öğrenir öğrenmez Bayar'ı arayıp iktidarı devretmeye hazır olduğunu söyledi. "Türkiye tarihinde iktidar ilk kez halkın oyu ile barış havası içinde el değiştirdi" — bu yüzden "Beyaz İhtilal" dendi. 22 Mayıs 1950: TBMM'de Celal Bayar 3. Cumhurbaşkanı seçildi (387 oy). Adnan Menderes Başbakan oldu.

Demokrat Parti Dönemi ✓

3. CUMHURBAŞKANI

Celal Bayar

22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960 · 10 yıl

1883 Bursa doğumlu · Atatürk döneminde Türkiye İş Bankası kurucusu (1924), Başbakan (1937-1939), DP kurucusu ve Genel Başkanı (1946-1950) · 1950, 1954, 1957 seçimlerinin ardından 3 dönem CB · 27 Mayıs 1960 darbesiyle görevden alındı, Yassıada'da yargılandı, idam cezası yaş haddinden müebbete çevrildi · 1986'da vefat etti (103 yaşında).

DP Dönemi üç seçim galibiyeti ile karakterize: 1950 (%53), 1954 (%58 — Türk siyasetinin tüm zamanların oy rekoru), 1957 (%48). 10 yıllık iktidarda Adnan Menderes 5 hükümet kurdu.

⚐ 1950-1954 · İLK DÖNEM

Refah ve liberalleşme

Marshall Yardımı, NATO üyeliği, ekonomik canlanma

Ekonomik liberalleşme

DP, CHP'nin Devletçi politikalarına karşı liberal-pazar ekonomisine yöneldi. Tarımda mekanizasyon — Marshall Yardımı'yla traktör sayısı 5 yılda 5 kat arttı. Karayolu yatırımları hız kazandı (Türkiye'nin demiryolundan karayolu ekonomisine geçişi). 1950-1953 arası ekonomi büyük büyüdü, halk DP'yi sevdi.

NATO üyeliği (18 Şubat 1952)

1949'da CHP başlattığı süreç DP zamanında tamamlandı. Türkiye 18 Şubat 1952'de NATO'ya üye oldu (Yunanistan ile birlikte, NATO'nun ilk genişleme dalgası). Önemli neden: Kore Savaşı'na (1950-1953) Türk askerinin gönderilmesi — 5.000 Türk askeri Kore'de savaştı, ABD ile yakınlaşma sağlandı. NATO üyeliği Türkiye'nin Batı bloğuna kesin entegrasyonunu sağladı.

Köy Enstitüleri kapatıldı (1954)

İnönü dönemi projesinin sonu. 28 Ocak 1954'te tamamen kapatıldı, klasik öğretmen okullarına dönüştürüldü. DP'nin gözünde Köy Enstitüleri "sol eğilimli" idi. Bu DP-CHP siyasi gerginliğinin sembollerinden biri oldu.

2 Mayıs 1954 seçimi — DP rekoru

DP %58 oy, 503 milletvekili. CHP %35 oy, 31 milletvekili. Bu oy oranı bugüne kadar geçilemedi — Türk siyaset tarihinde tek partinin tek seçimde aldığı en yüksek oy. 17 Mayıs 1954 — Bayar 2. defa CB, Menderes 3. hükümetini kurdu (en yüksek güvenoyu rekoru: 486 oy).

⚊ 1955-1960 · İKİNCİ-ÜÇÜNCÜ DÖNEM

Gerilim, kriz, yıkım

6-7 Eylül olayları · Ekonomik kriz · Tahkikat Komisyonu · Darbe

6-7 Eylül 1955 olayları

İstanbul'da Rum, Ermeni, Yahudi azınlığa yönelik şiddet olayları. Tetikleyici: "Selanik'te Atatürk'ün doğduğu evin bombalandığı" haberi (sonradan haberin abartılı olduğu, Türk ajan Oktay Engin'in olayda rolü olduğu anlaşıldı). 6 Eylül akşamı İstanbul'da kontrolden çıkan kalabalık Beyoğlu, Kurtuluş, Adalar'da gayrimüslimlere ait dükkan, ev, kilise, sinagoglara saldırdı. 1.700+ ev, 4.200+ dükkan, 73 kilise tahrip oldu. Olaylar Yassıada davalarında "DP hükümeti tarafından tertip edildiği" iddiasıyla yargılandı. Bu olaylar İstanbul'daki gayrimüslim nüfusun göçünün başlangıcı oldu.

1957 seçimi ve düşen oy

27 Ekim 1957 seçiminde DP %48 oyla 424 milletvekili kazandı (1954'e göre düşüş). CHP %41 oy ile 178 milletvekili. İlk kez muhalefet ciddi büyüklükte. Hür Parti (1955'te DP'den ayrılanlar) ve CMP (Cumhuriyetçi Millet Partisi) de meclise girdi.

Ekonomik kriz

1956-1958 arası ekonomi bozuldu. Marshall Yardımı azaldı, döviz darboğazı, enflasyon, ithal mal kıtlığı. 4 Ağustos 1958: IMF stand-by anlaşmasıyla %320 devalüasyon — Türk lirasının değeri büyük düşüş. Halkta hoşnutsuzluk arttı, basın muhalefeti sertleşti.

Tahkikat Komisyonu (Nisan 1960)

DP, muhalefetin "yıkıcı faaliyetlerini" araştırmak için 15 üyeli Tahkikat Komisyonu kurdu. Tüm üyeler DP milletvekiliydi. Komisyon büyük yetkilerle donatıldı: basın yasakları, toplantı yasakları. 27 Nisan 1960: İnönü Komisyon'u eleştirdi → 12 oturum TBMM yasağı verildi, CHP vekilleri polis zoruyla meclisten çıkarıldı. Bu olay darbeyi tetikleyen son damla oldu.

28-29 Nisan 1960 öğrenci olayları

İstanbul ve Ankara üniversitelerinde öğrenci protestoları → polis sert müdahale. İstanbul Üniversitesi öğrencisi Turan Emeksiz öldü. "Kara Cübbeliler" diye nitelediği üniversite hocalarına Menderes saldırınca akademik camia ve ordu da DP'ye karşı tavır aldı. 5 Mayıs 1960: Ankara Kızılay'da öğrenci yürüyüşü, "555K" (5'inci Ay 5'inci Gün Saat 5'te Kızılay) olarak tarihe geçti. Menderes ordunun yürüyüş yapmasına şahit oldu.

✦ PEKİŞTİRME 01

"İnönü Dönemi" ve "14 Mayıs 1950 Seçimi" hakkında 5 anahtar bilgi nelerdir?

12 yıl İnönü → 14 Mayıs 1950 → DP iktidarı

(1) İnönü 2. CB: 11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950 (11 yıl 6 ay). 1884 İzmir doğumlu. Atatürk'ün sağ kolu. Lozan baş müzakerecisi. Resmî unvan "Milli Şef" (1938-1945). Ölüm 25 Aralık 1973.

(2) II. Dünya Savaşı tarafsızlığı (1939-1945): Türkiye savaşa girmedi. 23 Şubat 1945'te Almanya/Japonya'ya sembolik savaş ilanı (BM kurucu üye olabilmek için). Ekonomik darboğaz: 11 Kasım 1942 Varlık Vergisi, 14 Ocak 1943 Toprak Mahsulleri Vergisi.

(3) Köy Enstitüleri (17 Nisan 1940): Hasan Âli Yücel + İsmail Hakkı Tonguç projesi. 21 enstitü. 28 Ocak 1954'te DP tarafından kapatıldı.

(4) Çok-partili sisteme geçiş: 12 Haziran 1945 Dörtlü Takrir (Bayar+Menderes+Köprülü+Koraltan). 18 Temmuz 1945 MKP kuruldu. 7 Ocak 1946 Demokrat Parti kuruldu (Genel Başkan Celal Bayar). 21 Temmuz 1946 ilk çok-partili seçim ("açık oy, gizli sayım", CHP 395 / DP 66).

(5) 14 Mayıs 1950 Beyaz İhtilal: "Gizli oy, açık tasnif" ilk kez. Liste usulü çoğunluk sistemi. DP %53 → 416 milletvekili, CHP %39 → 69 milletvekili. 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. İnönü Bayar'a iktidarı barış içinde devretti. 22 Mayıs 1950 — Celal Bayar 3. CB, Adnan Menderes Başbakan.

Sınav klasiği: "DP ne zaman kuruldu?" → 7 Ocak 1946. "DP kurucuları?" → Bayar, Menderes, Köprülü, Koraltan. "İlk çok-partili seçim?" → 21 Temmuz 1946. "İlk demokratik seçim (gizli oy)?" → 14 Mayıs 1950. "Beyaz İhtilal nedir?" → 14 Mayıs 1950 seçimi (kansız iktidar değişikliği).

İlk askeri darbe ✓

Türk demokrasisinin ilk büyük kırılma noktası. Düşük rütbeli 37 subayın emir komuta zinciri dışında planlayıp gerçekleştirdiği darbe. Darbenin sonucunda bir başbakan ve iki bakan idam edildi — Türkiye tarihinde ilk ve tek kez.

⚠ TÜRKİYE'NİN İLK ASKERİ DARBESİ

27 Mayıs 1960

Cuma · saat 04:00 · Cemal Gürsel · Milli Birlik Komitesi (MBK)

Darbe sabahı

27 Mayıs 1960 Cuma sabahı saat 04:00 · Albay Alparslan Türkeş radyodan bildiriyi okudu: "Bugün demokrasimizin içine düştüğü buhran ve son müessif hadiseler dolayısıyla kardeş kavgasına meydan vermemek maksadıyla Türk Silahlı Kuvvetleri, memleketin idaresini ele almıştır." Sabaha karşı tüm büyük şehirlerde askeri birlikler stratejik noktaları kontrol altına aldı.

Tutuklamalar

CB Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, hükümet üyeleri, DP milletvekilleri, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Rüştü Erdelhun gözaltına alındı. Menderes, Kütahya'da yurt gezisindeyken Albay Muhsin Batur tarafından tutuklandı, Ankara'ya getirildi. Harp Okulunda öğrenciler tutukluları darp etti. İçişleri Bakanı Namık Gedik Harp Okulu'nun penceresinden atlayıp intihar etti (cinayet iddiaları da var).

Milli Birlik Komitesi (MBK)

Darbenin lider kadrosu. 38 üye, başkan Orgeneral Cemal Gürsel. Üye sayısı sonra 23'e indi (Korgeneral Cemal Madanoğlu girişimiyle "ordunun yönetimde kalmasını savunan" 14 üye yurtdışına sürgün edildi — "Ondörtler"). MBK 1924 Anayasası ve TBMM'yi feshetti, siyasi faaliyetleri askıya aldı.

Yassıada Yargılamaları (14 Ekim 1960 - 15 Eylül 1961)

11 ay 1 gün süren yargılama · 203 oturum · 872 duruşma · 19 dosya · 592 sanık. Yüksek Adalet Divanı başkanı: Salim Başol. Tutuklular Yassıada'da hapsedildi. "Bebek davası", "köpek davası" gibi ilginç davalar görüldü. 15 Eylül 1961 karar:

15 idam · 31 müebbet · 418 muhtelif hapis · 123 beraat · 5 düşme
Oybirliği idam: Celal Bayar, Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu (eski Dışişleri Bakanı), Hasan Polatkan (eski Maliye Bakanı)
Bayar yaş haddinden müebbete çevrildi (65 yaş üstü), 1964'te tahliye, 1986'da 103 yaşında öldü

17 Eylül 1961 — Menderes idamı

16 Eylül 1961 sabahı: Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan İmralı Adası'nda idam edildi.
17 Eylül 1961 saat 13:21: Adnan Menderes İmralı'da idam edildi. O sabah başarısız bir intihar girişiminde bulunmuştu, sağlık raporu alındıktan sonra infaz edildi. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde idam edilen ilk ve tek başbakan. Vasiyetinde: "Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim."

İtibarın iadesi (1990)

27 Mayıs'tan 30 yıl sonra, 11 Nisan 1990'da TBMM 3623 sayılı kanun ile Menderes, Polatkan, Zorlu'nun itibarlarını iade etti. 17 Eylül 1990 — vefatın 29. yıldönümünde naşları İmralı'dan çıkarılarak İstanbul Vatan Caddesi'nde anıt mezara nakledildi. Cumhurbaşkanı Turgut Özal törende bizzat yer aldı. 23 Haziran 2020: TBMM Yassıada yargılamalarının hukuki dayanağını kaldıran kanunu kabul etti. Yassıada bugün "Demokrasi ve Özgürlükler Adası" olarak ziyarete açık.

1961 Anayasası

9 Temmuz 1961 referandumla kabul edildi (%61 evet). 1924 Anayasası'nı yürürlükten kaldırdı. İki meclisli sistem getirdi (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu). Anayasa Mahkemesi, Devlet Planlama Teşkilatı, Türk Devrim Ocakları gibi yeni kurumlar. Geniş temel haklar ve özgürlükler. 1961 Anayasası, 1980 darbesine kadar 19 yıl yürürlükte kaldı.

Gürsel-Sunay-Demirel dönemi ✓

4. CUMHURBAŞKANI

Cemal Gürsel

27 Mayıs 1960 - 28 Mart 1966 · 5 yıl 10 ay

1895 Erzurum doğumlu, Orgeneral. Darbenin lideri ve MBK başkanı olarak fiilen 27 Mayıs 1960'dan itibaren Devlet Başkanı; 26 Ekim 1961'de TBMM tarafından resmen 4. CB seçildi. 1966 başında felç geçirdi, görevini sürdüremedi, 28 Mart 1966'da TBMM görevden aldı. 14 Eylül 1966'da öldü.

5. CUMHURBAŞKANI

Cevdet Sunay

28 Mart 1966 - 28 Mart 1973 · 7 yıl

1899 Trabzon doğumlu, Orgeneral. Eski Genelkurmay Başkanı (1960-1966). Gürsel'in hastalığı üzerine ordunun "askerin gözünde meşru aday" olarak göndermesiyle CB seçildi. Süresinin sonunda askerin baskısıyla görev süresi 7 yıl tamamlandı. 22 Mayıs 1982'de öldü.

15 Ekim 1961 — Yeni dönem seçimi

27 Mayıs sonrası ilk seçim. CHP %36 oy → 173 milletvekili, Adalet Partisi (AP) %35 oy → 158 milletvekili. AP, kapatılan DP'nin halefi olarak ortaya çıkmıştı (Genel Başkan Ragıp Gümüşpala, sonra Süleyman Demirel). Hiçbir parti çoğunluğu sağlayamadı → koalisyon hükümetleri dönemi başladı.

İnönü 4. Başbakanlığı (1961-1965)

İsmet İnönü 1923-1924, 1925-1937'den sonra 3. defa Başbakan oldu (77 yaşında). 3 koalisyon hükümeti kurdu (CHP-AP, CHP-CKMP-YTP, CHP+bağımsızlar). 1965 seçimlerinde yenildi.

Süleyman Demirel ve AP (1965-1971)

10 Ekim 1965 seçimi: AP %52,9 oy → 240 milletvekili (mutlak çoğunluk). CHP %28,7 → 134 milletvekili. Süleyman Demirel (1924 Isparta doğumlu, mühendis, eski DSİ Genel Müdürü) Başbakan oldu. 41 yaşındaydı — Türkiye'nin en genç başbakanlarından. 1969 seçimlerinde de zafer: AP %46,5 oy → 256 milletvekili. Demirel 2. dönemi.

1960'lar Türkiyesi — sosyal patlamalar

1968 dünya çapında öğrenci hareketleri Türkiye'ye de yansıdı. Sol ve sağ ideolojik akımlar üniversitelerde örgütlendi. Türkiye İşçi Partisi (TİP) 1965 seçimlerinde 15 milletvekili çıkardı (1971'de kapatıldı). Devrimci Gençlik (Dev-Genç) 1969'da kuruldu. Sağda ise Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) 1969'da Alparslan Türkeş tarafından kuruldu (CKMP'nin devamı). Milli Nizam Partisi (MSP'nin atası) 1970'te Necmettin Erbakan tarafından kuruldu.

1970-71'de sokak çatışmaları başladı. Banka soygunları, bombalamalar, suikastlar. THKP-C, THKO, TKP-ML gibi sol örgütler ile MHP'ye bağlı Ülkü Ocakları arasında çatışmalar.

12 Mart Muhtırası ✓

⚠ DARBE DEĞİL, MUHTIRA

12 Mart 1971

Cuma · Memduh Tağmaç (Genelkurmay Başkanı) · Demirel hükümeti istifa etti

Muhtıranın metni

Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Muhsin Batur, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğlu — 4 komutanın imzasıyla muhtıra yayımlandı. Anahtar cümle: "Parlamento ve hükümet ülkenin içinde bulunduğu anarşi durumunu çözememekte, Atatürk'ün gösterdiği uygar seviyeye ulaşma ümidini kaybettirici bir görünüm vermektedir... Süratle, partilerüstü güçlü ve inandırıcı bir hükümet kurulmalıdır."

Sonuçları

Demirel istifa etti (saatler içinde). Nihat Erim (CHP'li, ama partiden istifa eden) "partilerüstü teknokrat hükümet" kurdu. AP, CHP ve bazı bağımsızlardan oluşan kabine. Sıkıyönetim ilan edildi. 1961 Anayasası'nda büyük değişiklikler yapıldı (anayasanın "fazla özgürlükçü" maddeleri kısıtlandı). 30 Mart 1972: THKP-C lideri Mahir Çayan ve 9 arkadaşı Kızıldere'de (Tokat) güvenlik kuvvetlerine karşı çatışmada öldü. 6 Mayıs 1972: THKO lideri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan idam edildi (Ankara Merkez Kapalı Cezaevi).

14 Ekim 1973 seçimi — Ecevit yükseliyor

Muhtıra dönemi sona erdi, demokrasiye dönüldü. CHP yeni lideri Bülent Ecevit ("Karaoğlan" lakabıyla) İnönü'yü 1972'de devirip CHP Genel Başkanı oldu. 1973 seçiminde CHP %33 → 185 milletvekili (1.parti). AP %30 → 149. MSP (Erbakan) %12. Ecevit-Erbakan koalisyonu kuruldu (Ocak 1974).

Korutürk dönemi · Koalisyonlar · Kıbrıs ✓

6. CUMHURBAŞKANI

Fahri Korutürk

6 Nisan 1973 - 6 Nisan 1980 · 7 yıl

1903 İstanbul doğumlu, Oramiral. Eski Deniz Kuvvetleri Komutanı (1957-1960). Cumhuriyet Senatosu Doğal Senatörü olarak 6. Cumhurbaşkanı seçildi. Cevdet Sunay'dan farklı olarak askeri otoriteden değil, kompromis adaydan geldi. 12 Ekim 1987'de öldü.

20 Temmuz 1974 — Kıbrıs Barış Harekatı

Türk dış politikasının en önemli askeri operasyonlarından biri. Tetikleyen olay: 15 Temmuz 1974 Yunan cuntasının desteklediği EOKA-B darbesi — Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios devrildi, Nikos Sampson getirildi, ada Yunanistan'a bağlanmak istendi.

Ecevit hükümeti (CHP-MSP koalisyonu) 20 Temmuz 1974 sabahı "Atilla Harekatı"nı başlattı (Türkiye'nin 1960 Garanti Antlaşması'ndan kaynaklanan müdahale hakkı). Mersin'den Girne'ye Türk askeri çıkarması. İki aşama: (1) 20-22 Temmuz 1974 — 1. harekat, Girne kıyısında köprübaşı kuruldu. (2) 14-16 Ağustos 1974 — 2. harekat, adanın %37'si Türk kontrolüne geçti.

Sonuç: Adanın kuzeyi (Türk Kıbrıs) ile güneyi (Rum Kıbrıs) coğrafi olarak ayrıldı (Yeşil Hat). 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edilecek (Rauf Denktaş, sadece Türkiye tarafından tanındı). Ecevit "Kıbrıs Fatihi" olarak halk arasında popüler oldu.

Bedeli: ABD 5 Şubat 1975'te Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı (1978'de Carter zamanında kaldırıldı). Türk-Yunan ilişkileri uzun yıllar gerildi.

1974-1980 — Koalisyon kaosu

Bu 6 yılda Türkiye çok sayıda zayıf koalisyon hükümeti ile yönetildi. Hiçbir parti tek başına çoğunluk sağlayamadı. İki büyük blok karşı karşıyaydı:

SOL BLOK

CHP (Bülent Ecevit)

Karaoğlan, Halkçı Ecevit. 1974 Ocak-Eylül başbakan (CHP-MSP), 1977-1979 başbakan, 1978 başbakan. Sosyal demokrat çizgi.

SAĞ BLOK

Milliyetçi Cephe (Demirel)

Süleyman Demirel liderliğinde AP+MSP+MHP+CGP bloku. 1. MC (1975-1977), 2. MC (1977-1978), 3. MC (1979-1980). Sağ koalisyon.

1 Mayıs 1977 Taksim olayları

İstanbul Taksim Meydanı'nda 500.000 kişilik 1 Mayıs mitingi. Provokatörler kalabalığa ateş açtı, panik ve ezilme: 34 kişi öldü, 130+ yaralı. Olayın faili kesin olarak tespit edilemedi (CIA kontra-gerilla iddiaları yıllarca tartışıldı). Türkiye'nin sokak şiddetinin arttığı dönemin sembolü. 1 Mayıs Taksim'de uzun yıllar yasaklandı, 2010'da yeniden kutlamaya açıldı.

1977-1980 sokak çatışmaları

Türkiye'nin en şiddetli iç çatışma dönemi. Sol-sağ örgütlü çatışmalar, üniversite çatışmaları, mahalle savaşları, suikastlar. Toplam can kaybı (1975-1980): yaklaşık 5.000 kişi. Önemli olaylar:

Tarih	Olay
16 Mart 1978	İstanbul Beyazıt katliamı · 7 üniversite öğrencisi öldürüldü (sol görüşlü)
22-26 Aralık 1978	Maraş olayları · Sünni-Alevi gerilimi · 100+ ölü · Sıkıyönetim ilanı
1 Şubat 1979	Abdi İpekçi suikastı · Milliyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni · Mehmet Ali Ağca tarafından öldürüldü
27 Mayıs-3 Temmuz 1980	Çorum olayları · Sünni-Alevi gerilimi · 50+ ölü
22 Temmuz 1980	Eski Başbakan Nihat Erim suikastı · Devrimci Yol

Cumhurbaşkanlığı krizi (1980)

6 Nisan 1980: Korutürk'ün görev süresi sona erdi. TBMM yeni CB seçemedi — 5 ay boyunca 115+ tur oylama yapıldı, hiçbir aday yeterli oyu alamadı. İhsan Sabri Çağlayangil (TBMM Başkanı) Cumhurbaşkanı Vekili olarak görev yaptı. Bu siyasi tıkanıklık ordu için "darbe gerekçesi" oldu.

Ekonomik kriz

1979 Petrol Krizi'nin etkisiyle Türkiye derin döviz darboğazı yaşadı. Benzin, şeker, yağ kuyrukları. Enflasyon %100 üstüne çıktı. 24 Ocak 1980 Ekonomik Kararları: Demirel hükümetinin Ekonomik İşler Müsteşarı Turgut Özal radikal liberal reform paketini açıkladı. "24 Ocak Kararları" Türk ekonomisinin liberalleşme dönüm noktası oldu — sonradan Özal'ın siyasi yükselişinin temeli.

İkinci askeri darbe ✓

Türkiye'nin en kapsamlı askeri darbesi. 27 Mayıs'tan farklı olarak emir komuta zinciri içinde, Genelkurmay Başkanı liderliğinde yapıldı. Sonuçları çok daha derin: yeni anayasa, siyasi partilerin kapatılması, milyonlarca dosya, 50 idam, 250.000+ tutuklama.

⚠ EMİR KOMUTA ZİNCİRİ İÇİNDE DARBE

12 Eylül 1980

Cuma · saat 04:00 · Kenan Evren · Milli Güvenlik Konseyi

Darbe sabahı

12 Eylül 1980 Cuma sabahı saat 04:00 · Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Bildiri Evren tarafından imzalandı. 5 yıllık siyasi kaos, sokak çatışmaları, 5.000 ölü, ekonomik kriz, Cumhurbaşkanlığı tıkanıklığı — bütün bunlar darbe gerekçesi olarak gösterildi.

Milli Güvenlik Konseyi (MGK)

5 üye: Kenan Evren (Başkan, Genelkurmay Başkanı), Nurettin Ersin (Kara Kuvvetleri Komutanı), Tahsin Şahinkaya (Hava Kuvvetleri Komutanı), Nejat Tümer (Deniz Kuvvetleri Komutanı), Sedat Celasun (Jandarma Genel Komutanı). 5 paşanın Türkiye'yi 3 yıl yönetimi. Yasama yetkisi MGK'da, yürütme MGK'nın atadığı hükümette (Bülent Ulusu Başbakan).

İlk önlemler

TBMM kapatıldı, anayasa askıya alındı (1961 Anayasası)
Tüm siyasi partiler kapatıldı (16 Ekim 1981, daha sonra 24 Nisan 1983)
Parti liderleri tutuklandı: Demirel (AP), Ecevit (CHP), Erbakan (MSP), Türkeş (MHP) — askeri üslerde gözetim
1402 Sayılı Sıkıyönetim Kanunu tüm Türkiye'de uygulandı
Kıyafet, sakal, müzik yasakları, gazete-dergi kapatmaları

Sayılar (1980-1983)

650.000 gözaltı · 230.000 yargılanma · 50 idam (sağ-sol ayrımı yapılmadan, "denge" politikası) · 14.000 vatandaşlık iptali · Binlerce işkence iddiası · 1981'de hala 30.000+ kişi gözaltında. Diyarbakır Cezaevi en kötü şöhretli işkence merkezi olarak anıldı.

1982 Anayasası (7 Kasım 1982)

7 Kasım 1982 referandumu: %91,37 evet (zorunlu oy + sınırlı tartışma). Aynı oylamada Kenan Evren 7. Cumhurbaşkanı olarak da onaylandı. Yürütme güçlendirildi, temel haklar daraltıldı, parti yasakları getirildi, TBMM tek meclise indirildi (Senato kaldırıldı). 1961 Anayasası'nın özgürlükçü ruhuna karşı "güvenlik öncelikli" bir anayasa oldu. Bugün hâlâ yürürlükte (2017 değişiklikleriyle Cumhurbaşkanlığı sistemine geçildi).

Demokrasiye dönüş

24 Nisan 1983: Siyasi partiler yeniden kurulabildi (eski partiler hâlâ yasaktı). MGK tarafından "izin verilen 3 parti": ANAP (Turgut Özal), HP (Halkçı Parti, Necdet Calp), MDP (Milliyetçi Demokrasi Partisi, Turgut Sunalp). 6 Kasım 1983 seçimi: ANAP %45 → 211 milletvekili (Bölüm 2.2'de işlenecek). 7 Aralık 1983 — Askeri yönetim sona erdi, Özal Başbakan oldu.

12 Eylül'ün uzun gölgesi

12 Eylül darbesi Türk siyasal yaşamını derinden değiştirdi. 1980 öncesi kadrolar uzun yıllar siyasete dönemedi (1987 referandumuyla yasak kaldırıldı). 1982 Anayasası 1980 darbesinin ürünü olarak Türk siyasetini şekillendirdi — bugün hâlâ yürürlükte. Kürt sorunu ile ilgili politikalar bu dönemde sertleşti, 1984'te PKK terörü başlayacak. 2010 anayasa referandumu ile 12 Eylül faillerinin yargılanmasının önü açıldı; 2014'te Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya ömür boyu hapse mahkûm edildi (yaş haddinden cezaları infaz edilmedi). Evren 2015'te 97 yaşında öldü.

✦ PEKİŞTİRME 02 · TUZAK

"Türk demokrasisinin 3 askeri müdahalesi" hakkında karşılaştırma nasıldır?

27 Mayıs 1960 ≠ 12 Mart 1971 ≠ 12 Eylül 1980

(1) 27 Mayıs 1960 Darbesi: İlk darbe. Düşük rütbeli 37 subay, emir komuta zinciri DIŞINDA. Lider: Cemal Gürsel (sonradan dahil edildi). MBK kuruldu. 1924 Anayasası feshedildi, 1961 Anayasası hazırlandı (9 Temmuz 1961, %61 evet). DP kapatıldı, Yassıada davaları, 17 Eylül 1961 Menderes idamı. 1 başbakan + 2 bakan idam. Cemal Gürsel 4. CB.

(2) 12 Mart 1971 Muhtırası: Darbe DEĞİL muhtıra. Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç + 3 kuvvet komutanı imzasıyla. Demirel istifa, Nihat Erim partilerüstü teknokrat hükümeti. 1961 Anayasası'nda kısıtlayıcı değişiklikler. 6 Mayıs 1972 Deniz Gezmiş+arkadaşları idam. Sıkıyönetim. TBMM kapatılmadı, askeri yönetim getirilmedi — bu yüzden "muhtıra" denildi.

(3) 12 Eylül 1980 Darbesi: En kapsamlı darbe. Emir komuta zinciri İÇİNDE. Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğinde 5 paşa (MGK). 1961 Anayasası askıya alındı, TBMM kapatıldı, tüm siyasi partiler kapatıldı, parti liderleri gözaltı. 1982 Anayasası (7 Kasım 1982, %91 evet — Evren aynı zamanda 7. CB olarak onaylandı). 650.000 gözaltı, 50 idam, 14.000 vatandaşlık iptali. 7 Aralık 1983 askeri yönetim sona erdi (ANAP iktidara geldi).

3 müdahalenin ortak yönleri: Hepsi 1961 Anayasası'na karşı yönetim sınırı koymak ya da değiştirmek için yapıldı. 1960'da yeni anayasa yapıldı, 1971'de değiştirildi, 1980'de yenisi yapıldı. Türk siyasetinin son 60 yıllık ana çekişmesi: Anayasa ve sivil-asker ilişkisi.

Bonus — 28 Şubat 1997 Postmodern Darbe: Refah-Yol koalisyonu (Erbakan + Çiller) 28 Şubat 1997 MGK kararlarıyla istifaya zorlandı. Kanlı değil, ama "irticaya karşı" sürecin başlangıcı. (Bölüm 2.2'de işlenecek.)

Sınav klasiği: "27 Mayıs 1960 ne tür müdahale?" → Darbe. "12 Mart 1971 ne tür müdahale?" → Muhtıra (TBMM kapatılmadı). "12 Eylül 1980 sonrası kaç idam?" → 50. "1982 Anayasası referandum sonucu?" → %91,37 evet. "Cumhurbaşkanlığı krizi hangi yıl?" → 1980 (115+ tur, İhsan Sabri Çağlayangil CB Vekili).

1938-1980 anahtar tarihler ✓

Yıl	Olay
11 Kasım 1938	İsmet İnönü 2. Cumhurbaşkanı (348 oy oybirliği)
17 Nisan 1940	Köy Enstitüleri kuruldu (Hasan Âli Yücel + İsmail Hakkı Tonguç)
11 Kasım 1942	Varlık Vergisi (4305 sayılı, Şükrü Saraçoğlu hükümeti)
23 Şubat 1945	Türkiye Almanya'ya savaş ilan etti (sembolik, BM kurucu üye olabilmek için)
12 Haziran 1945	Dörtlü Takrir (Bayar+Menderes+Köprülü+Koraltan)
7 Ocak 1946	Demokrat Parti kuruldu (Genel Başkan Celal Bayar)
21 Temmuz 1946	İlk çok-partili seçim (CHP 395, DP 66)
12 Mart 1947	Truman Doktrini (ABD Türkiye-Yunanistan'a yardım)
1948	Marshall Yardımı başladı
14 Mayıs 1950	BEYAZ İHTİLAL · DP %53, 416 mv · CHP iktidarı 27 yıl sonra sona erdi
22 Mayıs 1950	Celal Bayar 3. CB · Adnan Menderes Başbakan
18 Şubat 1952	Türkiye NATO'ya üye oldu (Yunanistan ile birlikte)
28 Ocak 1954	Köy Enstitüleri kapatıldı
2 Mayıs 1954	DP %58 oyla seçim rekoru (503 milletvekili)
6-7 Eylül 1955	İstanbul olayları · Rum-Ermeni-Yahudi azınlığa şiddet
4 Ağustos 1958	Devalüasyon (%320) · IMF stand-by
27-29 Nisan 1960	Tahkikat Komisyonu krizi · İnönü TBMM yasağı · Öğrenci olayları (Turan Emeksiz öldü)
27 MAYIS 1960	İlk askeri darbe · Cemal Gürsel + MBK · Bayar+Menderes+kabine tutuklandı
14 Ekim 1960	Yassıada Yargılamaları başladı
9 Temmuz 1961	1961 Anayasası referandumla kabul edildi (%61)
15 Eylül 1961	Yassıada davası karar: 15 idam (Bayar+Menderes+Zorlu+Polatkan oybirliği)
16 Eylül 1961	Fatin Rüştü Zorlu + Hasan Polatkan idam edildi (İmralı)
17 EYLÜL 1961	Adnan Menderes idam edildi (İmralı, saat 13:21)
15 Ekim 1961	Seçimler · CHP %36, AP %35 · İnönü 4. başbakanlığı
26 Ekim 1961	Cemal Gürsel 4. CB
10 Ekim 1965	AP seçim zaferi (%52,9) · Süleyman Demirel başbakan
28 Mart 1966	Cemal Gürsel hastalandı, Cevdet Sunay 5. CB
12 MART 1971	12 Mart Muhtırası · Demirel istifa · Nihat Erim hükümeti
30 Mart 1972	Mahir Çayan + 9 arkadaşı Kızıldere'de öldü
6 Mayıs 1972	Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan idam edildi
14 Ekim 1973	CHP %33 (Ecevit) · CHP-MSP koalisyonu
6 Nisan 1973	Fahri Korutürk 6. CB
20 TEMMUZ 1974	Kıbrıs Barış Harekatı · Atilla Harekatı · Ecevit "Kıbrıs Fatihi"
14-16 Ağustos 1974	2. Kıbrıs harekatı · Adanın %37'si Türk kontrolüne
5 Şubat 1975	ABD Türkiye'ye silah ambargosu (1978'e kadar)
1 MAYIS 1977	Taksim olayları · 34 ölü
16 Mart 1978	Beyazıt katliamı · 7 öğrenci öldü
22-26 Aralık 1978	Maraş olayları · 100+ ölü
1 Şubat 1979	Abdi İpekçi suikastı (Mehmet Ali Ağca)
24 Ocak 1980	24 Ocak Kararları · Turgut Özal · Liberal ekonomik dönüşüm
6 Nisan 1980	Korutürk görev sona erdi · Cumhurbaşkanlığı krizi başladı
27 Mayıs-3 Temmuz 1980	Çorum olayları · 50+ ölü
22 Temmuz 1980	Eski Başbakan Nihat Erim suikastı
12 EYLÜL 1980	İkinci askeri darbe · Kenan Evren + MGK
16 Ekim 1981	Tüm siyasi partiler kapatıldı (sonra 24 Nisan 1983)
7 KASIM 1982	1982 Anayasası referandumla kabul (%91,37) · Kenan Evren 7. CB
24 Nisan 1983	Yeni partilerin kurulmasına izin (ANAP, HP, MDP)
6 Kasım 1983	ANAP seçim zaferi (%45) · Turgut Özal Başbakan
7 Aralık 1983	Askeri yönetim sona erdi · Bölüm 2.2'ye köprü

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. DP kuruluş tarihi ve kurucuları

Yanlış: "Demokrat Parti 1923'te Atatürk tarafından kuruldu, kuruculardan biri İnönü'dür."
Doğru: 7 Ocak 1946'da kuruldu. Kurucular: Celal Bayar (Genel Başkan), Adnan Menderes, Refik Koraltan, Mehmet Fuad Köprülü. Hepsi CHP'den ihraç edilen "Dörtlü Takrir" sahipleridir (12 Haziran 1945). İlk çok-partili seçim 21 Temmuz 1946 (CHP 395, DP 66 — "açık oy, gizli sayım"). İlk demokratik seçim 14 Mayıs 1950 ("gizli oy, açık tasnif" — DP %53).

2. 27 Mayıs 1960 ≠ 12 Mart 1971 ≠ 12 Eylül 1980

Yanlış: "Üçü de aynı tür askeri müdahale, hepsinde anayasa askıya alındı."
Doğru: 27 Mayıs 1960 darbe (düşük rütbeli subaylar, emir komuta DIŞINDA, 1924 Anayasası feshedildi → 1961 Anayasası, Menderes idamı). 12 Mart 1971 muhtıra (Genelkurmay Başkanı + 3 komutan, TBMM kapatılmadı, parlamento devam etti, sadece Demirel istifa, 1961 Anayasası'nda kısıtlayıcı değişiklikler). 12 Eylül 1980 darbe (emir komuta İÇİNDE, Kenan Evren + MGK, TBMM ve tüm partiler kapatıldı, 1982 Anayasası, 50 idam).

3. Menderes idamı tarihi

Yanlış: "Menderes 27 Mayıs 1960 darbesinin hemen ertesi günü idam edildi."
Doğru: 17 Eylül 1961, saat 13:21, İmralı Adası. Darbeden 1 yıl 4 ay sonra. Yassıada Yargılamaları 14 Ekim 1960'ta başladı, 15 Eylül 1961'de karara bağlandı. 16 Eylül 1961: Fatin Rüştü Zorlu (eski Dışişleri Bakanı) + Hasan Polatkan (eski Maliye Bakanı) idam. 17 Eylül 1961: Menderes idam. Bayar yaş haddinden müebbete çevrildi. 17 Eylül 1990'da naşları İmralı'dan İstanbul Vatan Caddesi'ne nakledildi (devlet töreni, Özal katıldı).

4. Kıbrıs Barış Harekatı tarihi ve hükümet

Yanlış: "Kıbrıs Harekatı 1960'ta veya 1980'lerde Demirel hükümeti zamanında yapıldı."
Doğru: 20 Temmuz 1974, Bülent Ecevit hükümeti (CHP-MSP koalisyonu) zamanında. Tetikleyici: 15 Temmuz 1974 Yunan cuntasının desteklediği EOKA-B darbesi (Makarios devrildi). İki aşama: 20-22 Temmuz 1. harekat, 14-16 Ağustos 2. harekat. Sonuç: adanın %37'si Türk kontrolüne. Ecevit "Kıbrıs Fatihi" olarak popüler oldu. Bedeli: ABD silah ambargosu (5 Şubat 1975 - 1978).

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

1950 Beyaz İhtilal

14 Mayıs 1950 DP %53, 416 mv. CHP %39, 69 mv. 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. Bayar 3. CB, Menderes Başbakan. "Gizli oy, açık tasnif" ilk kez.

ÇOK SIK

27 Mayıs 1960 Darbesi

Cemal Gürsel + MBK. Yassıada davaları (14 Ekim 1960 - 15 Eylül 1961). 17 Eylül 1961 Menderes İmralı'da idam (saat 13:21). 1961 Anayasası 9 Temmuz.

DETAY

Kıbrıs Barış Harekatı

20 Temmuz 1974, Ecevit (CHP-MSP koalisyonu). Tetikleyici: EOKA-B darbesi. İki aşama: Temmuz + Ağustos. Adanın %37'si. ABD silah ambargosu.

KARIŞTIRMA

3 askeri müdahale

27 Mayıs 1960 darbe (Gürsel) · 12 Mart 1971 muhtıra (Tağmaç, Demirel istifa) · 12 Eylül 1980 darbe (Evren). 1961 Anayasası, 1982 Anayasası.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01"Demokrat Parti" hangi tarihte ve kimler tarafından kuruldu?

Demokrat Parti — 7 Ocak 1946. Kurucular: Celal Bayar (Genel Başkan), Adnan Menderes, Refik Koraltan, Mehmet Fuad Köprülü. Bu dörtlü, 12 Haziran 1945 Dörtlü Takrir önergesini verdiği için CHP'den ihraç edilmişti (önergede çok-partili demokrasi, serbest seçimler, üniversite özerkliği talep edilmişti). İnönü'nün teşviki ve desteğiyle DP kuruldu. 21 Temmuz 1946 ilk çok-partili seçimde 66 milletvekili. 14 Mayıs 1950 — Beyaz İhtilal: DP %53 oy, 416 milletvekili. CHP'nin 27 yıllık iktidarı sona erdi. 1950, 1954, 1957 zaferleri, 10 yıl iktidar. 27 Mayıs 1960 darbesi ile düşürüldü, 29 Eylül 1960'ta kapatıldı.

02"14 Mayıs 1950 Seçimi" hakkında doğru olan hangisidir?

14 Mayıs 1950 — Beyaz İhtilal. Türk demokrasi tarihinin gerçek başlangıcı. İlk çok-partili seçim 21 Temmuz 1946'da olmuştu ama "açık oy, gizli sayım" yöntemi nedeniyle hakkaniyetli sayılmamıştı. 14 Mayıs 1950'de "gizli oy, açık tasnif" ilk kez uygulandı. Liste usulü çoğunluk sistemi ile DP %53 oy → 416 milletvekili (%85), CHP %39 oy → 69 milletvekili (%14). Oy oranı ile mv oranı arasındaki büyük fark çoğunluk sisteminden kaynaklı. 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. İnönü Bayar'ı arayıp iktidarı devretmeye hazır olduğunu söyledi. 22 Mayıs 1950 — Bayar 3. CB (387 oy), Menderes Başbakan.

03"Adnan Menderes idamı" hangi tarihte gerçekleşti?

Adnan Menderes idamı — 17 Eylül 1961, saat 13:21, İmralı Adası. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde idam edilen ilk ve tek başbakan. Yassıada Yargılamaları: 14 Ekim 1960 - 15 Eylül 1961 (11 ay 1 gün). 592 sanık, 19 dosya, 203 oturum, 872 duruşma. Karar: 15 idam, 31 müebbet, 418 muhtelif hapis, 123 beraat. Bayar, Menderes, Zorlu, Polatkan oybirliği idam. Bayar yaş haddi (65 üstü) nedeniyle müebbete çevrildi. 16 Eylül 1961: Zorlu + Polatkan İmralı'da idam. 17 Eylül 1961 saat 13:21: Menderes İmralı'da idam. Vasiyeti: "Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim." 11 Nisan 1990 TBMM 3623 sayılı kanunla itibarları iade. 17 Eylül 1990 İstanbul Vatan Caddesi anıt mezara nakil (Özal törende).

04"12 Mart 1971 Muhtırası" ile "27 Mayıs 1960 Darbesi" arasındaki fark nedir?

27 Mayıs 1960 (darbe) ≠ 12 Mart 1971 (muhtıra) — anahtar fark: (1) 27 Mayıs 1960 Darbe: 37 düşük rütbeli subay emir komuta DIŞINDA yaptı, 1924 Anayasası feshedildi, TBMM kapatıldı, MBK (Cemal Gürsel başkan) kuruldu, DP kapatıldı, Yassıada davaları (Menderes idamı), 1961 Anayasası, Gürsel 4. CB. (2) 12 Mart 1971 Muhtıra: Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç + 3 kuvvet komutanı (Gürler, Batur, Eyiceoğlu) imzalı muhtıra · "anarşi durumu" gerekçesi · Demirel istifa etti · Nihat Erim partilerüstü teknokrat hükümet kurdu · 1961 Anayasası'nda kısıtlayıcı değişiklikler · sıkıyönetim · 6 Mayıs 1972 Deniz Gezmiş+arkadaşları idam. Temel fark: 1971'de TBMM kapatılmadı, parlamento devam etti, askeri yönetim getirilmedi — bu nedenle "muhtıra" denildi.

05"Kıbrıs Barış Harekatı" hangi tarih ve hangi hükümet zamanında?

Kıbrıs Barış Harekatı — 20 Temmuz 1974, Bülent Ecevit hükümeti. Kod adı: "Atilla Harekatı". Tetikleyici: 15 Temmuz 1974 Yunan cuntasının desteklediği EOKA-B darbesi — Makarios devrildi, Sampson getirildi, ada Yunanistan'a bağlanmak istendi. Hükümet: CHP-MSP koalisyonu (Ecevit-Erbakan, Ocak 1974). Müdahale hakkı: 1960 Garanti Antlaşması. İki aşama: (1) 20-22 Temmuz 1974 1. harekat: Mersin'den Girne'ye çıkarma. (2) 14-16 Ağustos 1974 2. harekat: Adanın %37'si Türk kontrolüne. Sonuç: Yeşil Hat ile bölünme. 1983 KKTC ilanı (Rauf Denktaş). Ecevit "Kıbrıs Fatihi" oldu. Bedeli: ABD 5 Şubat 1975 - 1978 silah ambargosu.

06"12 Eylül 1980 Darbesi" hakkında doğru olan hangisidir?

12 Eylül 1980 — Türkiye'nin en kapsamlı askeri darbesi. Cuma sabahı saat 04:00 · Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğinde TSK yönetime el koydu. Emir komuta zinciri İÇİNDE (27 Mayıs 1960'tan farklı). Gerekçe: 5 yıllık siyasi kaos, sokak çatışmaları (~5.000 ölü), Cumhurbaşkanlığı krizi (5 ay 115+ tur). MGK 5 üye: Evren (Başkan), Nurettin Ersin (Kara), Tahsin Şahinkaya (Hava), Nejat Tümer (Deniz), Sedat Celasun (Jandarma). İlk önlemler: TBMM kapatıldı, 1961 Anayasası askıya alındı, tüm partiler kapatıldı, parti liderleri (Demirel/Ecevit/Erbakan/Türkeş) gözaltı. Sayılar: 650.000 gözaltı, 230.000 yargılanma, 50 idam (sağ-sol "denge"), 14.000 vatandaşlık iptali. 1982 Anayasası: 7 Kasım 1982 referandumla %91,37 evet (Evren 7. CB). 2014: Evren ve Şahinkaya ömür boyu hapse mahkûm (yaş haddi → infaz edilmedi).

Özet — Aklında Tut

İnönü 2. CB (11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950): 12 yıl. II. Dünya Savaşı tarafsızlık. Köy Enstitüleri (1940), Varlık Vergisi (1942), Çiftçiyi Topraklandırma (1945). Çok-partili sisteme geçiş.
Demokrat Parti kuruluşu: 12 Haziran 1945 Dörtlü Takrir → 7 Ocak 1946 DP (Bayar+Menderes+Köprülü+Koraltan). 21 Temmuz 1946 ilk çok-partili seçim (CHP 395, DP 66).
14 Mayıs 1950 Beyaz İhtilal: "Gizli oy, açık tasnif" ilk kez. DP %53 → 416 mv. CHP 27 yıllık iktidarı sona erdi. 22 Mayıs 1950 Bayar 3. CB, Menderes Başbakan.
DP Dönemi (1950-1960): 18 Şubat 1952 NATO. 2 Mayıs 1954 DP %58 (oy rekoru). 6-7 Eylül 1955 İstanbul olayları. Tahkikat Komisyonu (Nisan 1960). 28-29 Nisan 1960 öğrenci olayları.
27 Mayıs 1960 Darbesi: Cemal Gürsel + MBK. Yassıada Yargılamaları (14 Ekim 1960 - 15 Eylül 1961). 9 Temmuz 1961 1961 Anayasası referandum. 17 Eylül 1961 saat 13:21 Menderes İmralı'da idam (Türkiye'de idam edilen ilk ve tek başbakan).
4. CB Cemal Gürsel (1960-1966). 5. CB Cevdet Sunay (1966-1973). 10 Ekim 1965 Süleyman Demirel + AP %53.
12 Mart 1971 Muhtıra: Memduh Tağmaç + 3 komutan. Demirel istifa, Nihat Erim teknokrat hükümet. 1961 Anayasası'nda kısıtlayıcı değişiklik. 6 Mayıs 1972 Deniz Gezmiş+arkadaşları idam. TBMM kapatılmadı.
6. CB Fahri Korutürk (1973-1980). Bülent Ecevit "Karaoğlan" CHP'yi devraldı. 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı (Ecevit-Erbakan koalisyonu). Adanın %37'si. ABD silah ambargosu (1975-1978).
1977-1980 sokak çatışmaları: 1 Mayıs 1977 Taksim (34 ölü), 1978 Beyazıt katliamı, Maraş 1978 (100+ ölü), 1 Şubat 1979 Abdi İpekçi suikastı (Ağca), Çorum 1980, 1 başbakan-Nihat Erim suikastı. Toplam ~5.000 ölü.
24 Ocak 1980 Kararları: Turgut Özal liberal ekonomi reformu. 1980 Cumhurbaşkanlığı krizi: 5 ay 115+ tur, Korutürk sonrası seçilemedi.
12 Eylül 1980 Darbesi: Kenan Evren + MGK (5 paşa). Emir komuta zinciri içinde. TBMM+1961 Anayasası+tüm partiler kapatıldı. 650.000 gözaltı, 50 idam. 7 Kasım 1982 1982 Anayasası (%91,37 evet, Evren 7. CB). 7 Aralık 1983 askeri yönetim sona erdi (ANAP-Özal Başbakan).
4 büyük karıştırma: DP 1946 (1923 değil) · 27 Mayıs 1960 darbe vs 12 Mart 1971 muhtıra (1971'de TBMM kapatılmadı) · Menderes idamı 17 Eylül 1961 (darbeden 1 yıl 4 ay sonra) · Kıbrıs 1974 Ecevit (Demirel değil).