Liberalleşme, koalisyon kaosu, milenyum ✓

Genel Kültür Cumhuriyet Tarihi Bölüm 2 · Ders 2.2 1980-2002 · Özal'dan AK Parti'ye

Liberalleşme, koalisyon kaosu, milenyum

12 Eylül 1980 darbesinden sonra Türkiye yeni bir döneme girdi. Turgut Özal'ın liberal reformları (1983-1993), Demirel-Çiller koalisyonları, Refah Partisi'nin yükselişi ve 28 Şubat 1997 postmodern darbesi, 57. Hükümet (Ecevit-Bahçeli-Yılmaz), 17 Ağustos 1999 Marmara depremi (18.373 ölü), Şubat 2001 ekonomik krizi ve 3 Kasım 2002 AK Parti'nin tek başına iktidara gelişi. 22 yıllık bu dönem, Türk siyasetinin bir nesil değiştirdiği yıllar.

Okuma süresi ≈ 28 dk · Konsolide

4 dönem · 4 cumhurbaşkanı ✓

1983 ANAP iktidarından 2002 AK Parti zaferine kadar 22 yılda Türkiye 4 cumhurbaşkanı, çok sayıda hükümet, 1 postmodern darbe, 1 büyük deprem ve 3 büyük ekonomik kriz yaşadı. Genel çerçeve:

Dönem	Tarih · Anahtar olaylar
(1) Özal	1983-1993 · 10 yıl · ANAP iktidarı, Özal Başbakan (1983-1989), Özal 8. CB (1989-1993) · Liberalleşme, ihracat, dolar bazlı ekonomi · 17 Nisan 1993 Özal vefatı
(2) Koalisyonlar	1993-1997 · 4 yıl · Demirel 9. CB, Çiller (DYP-SHP), Yılmaz (Anayol), Erbakan (Refahyol) · 28 Şubat 1997 postmodern darbe
(3) 57. Hükümet	1999-2002 · 3 yıl · Ecevit (DSP-MHP-ANAP), Sezer 10. CB (2000) · 17 Ağustos 1999 deprem · Şubat 2001 ekonomik krizi · Kemal Derviş reformları
(4) AK Parti'nin doğuşu	2001-2002 · 1.5 yıl · 14 Ağustos 2001 AK Parti kuruldu · 3 Kasım 2002 erken seçim · %34,3 oy → 363 mv (mutlak çoğunluk) · Bölüm 3'e köprü

Bu 22 yıl Türkiye'de iki büyük dönüşümü getirdi: (1) Ekonomik liberalleşme — Özal'la başlayan serbest piyasa ekonomisi, ihracat, döviz serbestisi, özelleştirme, AB süreci. (2) Siyasi muhafazakarlığın merkeze gelmesi — Refah Partisi (1995, 1. parti) → AK Parti (2002 mutlak çoğunluk).

Turgut Özal Dönemi ✓

8. CUMHURBAŞKANI

Turgut Özal

9 Kasım 1989 - 17 Nisan 1993 · 3 yıl 5 ay (vefatı)

13 Ekim 1927 Malatya doğumlu · İTÜ Elektrik Mühendisliği mezunu (1950) · Demirel'in DSİ mühendis arkadaşı · 1971-73 Dünya Bankası · 1979 Demirel hükümeti Başbakanlık Müsteşarı · 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı · 12 Eylül 1980 sonrası Bülend Ulusu hükümetinde Ekonomi Başbakan Yardımcısı · 20 Mayıs 1983 ANAP'ı kurdu · 6 yıl Başbakan (1983-1989), 3.5 yıl Cumhurbaşkanı (1989-1993) · Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB.

⚐ 1983-1989 · BAŞBAKANLIK

Anavatan Partisi iktidarı

Liberalleşme · İhracat patlaması · Sosyal değişim

20 Mayıs 1983 — ANAP kuruldu

Özal, 12 Eylül 1980 darbesi sonrası Bülend Ulusu hükümetinde Ekonomiden Sorumlu Başbakan Yardımcısıydı. 14 Temmuz 1982'de "Banker Skandalı" sonucu istifa etti. 24 Nisan 1983'te darbe yönetimi siyasi partilerin yeniden kurulmasına izin verdi. 20 Mayıs 1983'te Özal Anavatan Partisi'ni (ANAP) kurdu — "Türk siyasetinin tüm renklerini bir araya getiren parti" olarak tanımladı (liberal+muhafazakâr+milliyetçi+sosyal demokrat).

6 Kasım 1983 — ANAP zaferi

MGK (Milli Güvenlik Konseyi) sadece 3 partiye seçime girme izni vermişti: ANAP (Özal), HP (Halkçı Parti — Necdet Calp), MDP (Milliyetçi Demokrasi Partisi — Turgut Sunalp). MGK'nın gözdesi MDP idi (Sunalp emekli orgeneraldi). Ama halk farklı düşündü:

ANAP %45,14 → 211 milletvekili (TBMM'nin 400 üyesinin yarıdan fazlası)
HP %30,46 → 117 mv
MDP %23,27 → 71 mv

13 Aralık 1983 — Özal Başbakan (45. Hükümet). 7 Aralık 1983'te askeri yönetim resmen sona erdi. Özal'ın siyasi yükselişi halk iradesi ile MGK'nın "uygun gördükleri"nin uyuşmadığını gösterdi.

Özal'ın liberal reformları

"24 Ocak Kararları"nın mimarı olarak Özal, başbakanlığı boyunca Türkiye'yi devletçi-kapalı ekonomiden serbest piyasa ekonomisine taşıdı.

1984

Döviz serbestisi

Türk Lirası konvertibl hale getirildi. Türkler ilk kez yasal olarak döviz bulundurabildi. Bankalarda döviz hesabı açılabildi. "Allah versin" Özal'ın sloganı.

1984-89

İhracat patlaması

1980'de 2,9 milyar dolar olan ihracat, 1989'da 11,6 milyar dolara çıktı. Eximbank kuruldu, ihracat teşvikleri. Tekstil, otomotiv, demir-çelik sektörlerinde büyük büyüme.

1985

KDV uygulaması

Katma Değer Vergisi getirildi. Modern vergi sisteminin temeli. Aynı yıl özelleştirme programı başladı (Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi).

1986

İMKB ve ÖSS

İstanbul Menkul Kıymetler Borsası 26 Aralık 1985'te kuruldu, 1986'da işlem başladı. ÖSS sistemi (üniversite sınavı) 2 aşamalı yapıldı. DEİK kuruldu (1986).

1986 — GAP başladı

Güneydoğu Anadolu Projesi büyük yatırım dönemi. Atatürk Barajı (1990 yılında doluluğa ulaştı, 1992'de elektrik üretimine başladı) Türkiye'nin en büyük barajı. Şanlıurfa Tüneli, Atatürk Barajı, Kralkızı Barajı dahil 22 baraj, 19 hidroelektrik santrali. 1989'da "Master Plan" ile tarım, sanayi, ulaştırma, eğitim, sağlık altyapı yatırımlarını da içine alan bir bölgesel kalkınma projesine dönüştü.

6 Eylül 1987 referandumu

12 Eylül 1980 sonrası 5 yıl siyaset yasağı olan eski parti liderlerinin (Demirel, Ecevit, Erbakan, Türkeş) siyaset yasağının kaldırılması için referandum yapıldı. Özal "hayır" oyu istedi, ama %50,16 ile evet çıktı (sadece 90.000 oy farkıyla). Eski liderler siyasete döndü, Türk siyaseti çoklu partili kaosa girdi.

29 Kasım 1987 — ANAP ikinci zafer

Erken seçim. ANAP %36,31 → 292 milletvekili. Özal ikinci kez Başbakan. SHP (Sosyal Demokrat Halkçı Parti, Erdal İnönü) %24,7 → 99 mv, DYP (Süleyman Demirel) %19,1 → 59 mv. MHP, RP, DSP %10 barajını aşamadı (Türkiye'de %10 seçim barajı 1983'te getirilmişti).

18 Haziran 1988 — Özal'a suikast girişimi

Ankara Atatürk Spor Salonu'nda ANAP 2. Olağan Kongresi sırasında Kartal Demirağ Özal'a ateş etti. Bir kurşun parmağına çarptı, diğeri kafasını sıyırarak geçti. Özal yaralı olarak kürsüye çıktı: "Allah'ın verdiği ömrü Onun isteğinden başka alacak yoktur, biz de Ona teslim olmuşuzdur." Demirağ idam edildi, sonra cezası 20 yıla indirildi, 1992'de Özal tarafından affedildi.

⚐ 1989-1993 · CUMHURBAŞKANLIĞI

Özal 8. Cumhurbaşkanı

Çankaya'da liberal reformlar · 17 Nisan 1993 vefat

31 Ekim 1989 — Özal CB seçildi

SHP ve DYP (muhalefet) seçimi boykot etti. 3 tur oylama: 1. tur 247 oy, 2. tur 256 oy, 3. tur 263 oy (gereken 226). Özal 9 Kasım 1989'da göreve başladı. Akıl alışamadı denilenlere "alışırsınız, alışırsınız" diyen sözleri kalıcı oldu. Yıldırım Akbulut yeni Başbakan oldu.

Körfez Savaşı (1990-1991)

Saddam Hüseyin'in Kuveyt'i işgali sonrası Özal Türkiye'nin müttefik koalisyona aktif desteğinden yana oldu. İncirlik Üssü Müttefik uçaklarına açıldı, Irak'a giden petrol boru hattı kapatıldı (Türkiye için gelir kaybı). Özal Körfez Savaşı'nın Türkiye'nin Ortadoğu'da rolünü güçlendireceğini düşündü. Özal'ın askere "1 koyup 3 alacağız" sözü dile geldi (Türk askeri Irak'a girmedi sonuç olarak).

20 Ekim 1991 erken seçim

ANAP yenildi. DYP (Demirel) %27 → 178 mv, ANAP %24,01 → 115 mv, SHP %20,75 → 88 mv, RP+MHP+IDP ittifakı %16,88 → 62 mv, DSP %10,75 → 7 mv. 20 Kasım 1991 DYP-SHP koalisyonu kuruldu. Süleyman Demirel Başbakan (50. Hükümet, 27 yıl sonra Demirel tekrar Başbakanlık), Erdal İnönü Başbakan Yardımcısı. Özal CB olarak siyasete müdahale etti, hükümetle gerilim yaşandı.

17 Nisan 1993 — Özal'ın vefatı

5 ülkeyi kapsayan 12 günlük Türkistan gezisinden döndüğü gün. 17 Nisan 1993 sabahı, Çankaya Köşkü'nde sabah sporu yaparken kalp krizi geçirdi. Hayatını kaybetti. 65 yaşındaydı. Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. Cumhurbaşkanı. Türkiye 3 günlük resmi yas ilan etti, cenazesine yüz binlerce kişi akın etti. Vasiyetinde "Öldükten sonra beni İstanbul'a defnedin" diyen Özal, İstanbul Vatan Caddesi'nde Adnan Menderes anıt mezarının yanındaki anıt mezarına defnedildi (kendi yaptırdığı). 2012'de "cinayet sonucu öldüğü" iddialarıyla mezarı açılıp otopsi yapıldı, kesin sebep tespit edilemedi.

Koalisyonlar dönemi ✓

9. CUMHURBAŞKANI

Süleyman Demirel

16 Mayıs 1993 - 16 Mayıs 2000 · 7 yıl

1924 Isparta İslamköy doğumlu · İTÜ İnşaat Mühendisliği · DSİ Genel Müdürü (1955-1960) · 1965-1971 + 1975-1977 + 1979-1980 + 1991-1993 başbakan (toplam 6 hükümet) · "Çoban Sülü", "Baba" lakapları · Özal'ın vefatından sonra TBMM tarafından 9. Cumhurbaşkanı seçildi (16 Mayıs 1993, 244 oy 3. tur). 17 Haziran 2015'te öldü (90 yaşında).

25 Haziran 1993 — İlk kadın başbakan

Demirel CB seçilince DYP'nin yeni lideri ve başbakan: Tansu Çiller (1946 İstanbul doğumlu, ABD'de ekonomi doktoralı, eski boğaziçi profesörü). Türkiye'nin ilk ve hala tek kadın başbakanı. 51. Hükümet (DYP-SHP koalisyonu) — Demirel hükümetinin devamı. Çiller liberalleşmeyi sürdürmek istedi: 1995 Gümrük Birliği Avrupa Birliği ile imzalandı (1 Ocak 1996 yürürlük). Türkiye AB ile mal serbestisini kabul etti, ama tam üyelik gerçekleşmedi.

1994 yerel seçim — Refah Partisi'nin yükselişi

27 Mart 1994 yerel seçim: Refah Partisi (Erbakan) Türkiye genelinde %19 oyla büyük başarı. İstanbul (Recep Tayyip Erdoğan) ve Ankara (Melih Gökçek) belediye başkanlıkları RP'ye geçti. İlk kez İslamcı bir parti büyük şehirlerde iktidar oldu. Erdoğan'ın belediye başkanlığı (1994-1998) onu ulusal siyasi figüre dönüştürecek.

5 Nisan 1994 ekonomik kriz

Çiller döneminde ilk büyük kriz. Cari açık, döviz darboğazı, enflasyon. 5 Nisan 1994 Kararları: TL %14 devalüe, faizler arttırıldı, kemer sıkma. "5 Nisan Kararları" tarihte Özal'ın 24 Ocak 1980 Kararları'nın tipik bir devamı sayıldı.

24 Aralık 1995 erken seçim

1991'de seçilen meclis 4 yılı tamamlamadan dağıldı. Erken seçim sonuçları:

Parti	Oy / Mv
RP (Refah Partisi)	%21,4 → 158 mv (1. parti) · Necmettin Erbakan
ANAP	%19,6 → 132 mv · Mesut Yılmaz
DYP	%19,2 → 135 mv · Tansu Çiller
DSP	%14,6 → 76 mv · Bülent Ecevit
CHP	%10,7 → 49 mv · Deniz Baykal
MHP	%8,2 → 0 mv (baraj altı) · Alparslan Türkeş

Türk siyaseti tarihinde ilk kez İslami referansları olan bir parti birinci sıraya çıktı.

Mart 1996 — Anayol koalisyonu

RP ile koalisyon kuramayan ANAP-DYP, kendi aralarında "Anayol Hükümeti"ni kurdu. Yılmaz-Çiller başbakanlığı dönüşümlü (önce Yılmaz). 53. Hükümet (12 Mart 1996 - 6 Haziran 1996, sadece 3 ay). Çiller'in mal varlığı tartışmaları ile çöktü.

28 Haziran 1996 — Refahyol kuruldu

Erbakan + Çiller anlaştı. 54. Hükümet — Refahyol koalisyonu. Türkiye tarihinde ilk İslami referanslı başbakan. Erbakan Başbakan, Çiller Başbakan Yardımcısı + Dışişleri Bakanı. 8 Temmuz 1996 güvenoyu. Erbakan'ın ilk dış politika hamleleri tartışmalı oldu:

Ağustos 1996 — Erbakan'ın ilk yurt dışı ziyareti İran'a (genel beklenti AB veya ABD idi)
2-7 Ekim 1996 — Mısır, Libya, Nijerya turu · Libya'da Kaddafi'nin "çadırda Kürt sözleri" büyük tartışma yarattı
Ekim 1996 — D-8 (İslami sekiz) projesi (Türkiye, İran, Pakistan, Bangladeş, Endonezya, Mısır, Malezya, Nijerya)
11 Ocak 1997 — Başbakanlık konutunda tarikat liderlerine iftar yemeği (sakallı, sarıklı şeyhler kameralara yansıdı)

Postmodern darbe ✓

Türkiye'nin en farklı askeri müdahalesi. 1960, 1971, 1980 darbelerinden farklı olarak askerler yönetime fiilen el koymadı — sadece MGK kararları üzerinden hükümeti istifaya zorladı. "Demokrasiye balans ayarı" Genelkurmay 2. Başkanı Çevik Bir'in tabiriydi.

⚠ POSTMODERN DARBE

28 Şubat 1997

8 saat 45 dakikalık MGK · 20 maddelik bildiri · "Bin yıl sürecek"

Tetikleyici olaylar (Ocak-Şubat 1997)

30 Ocak 1997 — Sincan Belediyesi (RP'li Bekir Yıldız) "Kudüs Gecesi" düzenledi. İran'ın Ankara Büyükelçisi Bagheri konuşmacı. Hizbullah lideri Nasrullah'ın posteri sahnedeydi. "Şeriat" sloganları atıldı. Büyük tepki çekti.
4 Şubat 1997 — Sincan'da askeri tatbikat: 15 tank ve 20 zırhlı araç ilçeden geçti. "Demokrasiye balans ayarı" başladı — askerin ilk açık uyarısı. Belediye Başkanı Yıldız tutuklandı.
5 Şubat 1997 — CB Demirel Erbakan'a uyarı mektubu gönderdi.

28 Şubat 1997 MGK toplantısı

Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel başkanlığında 8 saat 45 dakika süren MGK toplantısı (en uzun MGK toplantılarından biri). 20 maddelik bildiri çıktı. Anahtar kararlar:

8 yıllık kesintisiz eğitim (İmam Hatip ortaokullarını engellemek için)
Tarikatlara bağlı kuran kurslarının denetimi
Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun uygulanması
Tarikatların kapatılması
İrtica nedeniyle ordudan atılanların belediyelerde istihdam edilmemesi
Türban ve dini kıyafet yasakları
Atatürk aleyhindeki eylemlerin cezalandırılması
Medya kontrolü, kıyafet kanunu, kurban derileri yasakları...

Bin yıl sürecek

Genelkurmay Başkanı (Karadayı'dan sonra) Hüseyin Kıvrıkoğlu MGK toplantısında "28 Şubat bin yıl sürer" dedi — bu söz tarihe geçti. "Batı Çalışma Grubu" kuruldu (Çevik Bir başkanlığında, "irticai faaliyetleri izleme" amacı). Genelkurmay yargı, üniversite, sivil toplum, medyaya brifingler vermeye başladı.

Erbakan'ın istifası (18 Haziran 1997)

Erbakan ilk MGK kararlarını imzalamadı. 5 Mart 1997'de 20 maddeden 4'ünü imzaladı. Baskılar arttı: STK'lar (TOBB, TÜRK-İŞ, DİSK, TİSK), TÜSİAD, Yargıtay, Anayasa Mahkemesi, üniversiteler — hepsi hükümete karşı tutum aldı. 21 Mayıs 1997: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı Refah Partisi'nin kapatılması davasını açtı. 11 Haziran 1997: Genelkurmay Batı Çalışma Grubu resmen kuruldu. 18 Haziran 1997: Erbakan istifa etti. Plana göre Çiller başbakanlığı devralacaktı. Ama 20 Haziran 1997: CB Demirel hükümeti kurma görevini Çiller'e değil, ANAP lideri Mesut Yılmaz'a verdi. "Takdir cumhurbaşkanının" dedi.

Sonuçlar

30 Haziran 1997 — 55. Hükümet (Anasol-D): ANAP (Yılmaz) + DSP (Ecevit) + DTP (Cindoruk). Ecevit Başbakan Yardımcısı. 16 Ağustos 1997: 8 yıllık kesintisiz eğitim TBMM'de 277 oy ile kabul edildi (15 Eylül 1997 yürürlük). 16 Ocak 1998: Anayasa Mahkemesi Refah Partisi'ni kapattı, Erbakan'a 5 yıl siyaset yasağı. "Hayırlı olsun" dedi Anayasa Mahkemesi Başkanı Ahmet Necdet Sezer (3 yıl sonra 10. CB olacak). RP'liler 17 Aralık 1997'de Fazilet Partisi'ni kurdular (geleneksel-yenilikçi tartışmaları başlamıştı).

Yargılanma (2012-2018)

2010 anayasa referandumu sonrası 28 Şubat darbecilerinin yargılanmasının önü açıldı. 2012 TBMM Darbeleri Araştırma Komisyonu kuruldu. 2 Ekim 2012: Çiller mağdur sıfatıyla ifade verdi. 2018'de dava sonuçlandı: dönemin Genelkurmay Başkanı İsmail Hakkı Karadayı, Genelkurmay 2. Başkanı Çevik Bir, Çetin Doğan dahil 103 sanık yargılandı. 14 sanığa müebbet hapis, çoğunluk infaz öncesi yaş haddinden ya da öldü.

✦ PEKİŞTİRME 01

"Özal Dönemi" ve "28 Şubat 1997" hakkında 5 anahtar bilgi nelerdir?

1983 ANAP → 1989 8. CB → 17 Nisan 1993 vefat

(1) Özal'ın siyasi yükselişi: 13 Ekim 1927 Malatya doğumlu, İTÜ Elektrik Müh. (1950). Demirel'in DSİ arkadaşı, 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı, 12 Eylül 1980 sonrası Bülend Ulusu hükümetinde Ekonomi Başbakan Yardımcısı. 20 Mayıs 1983 ANAP'ı kurdu. 6 Kasım 1983 seçim ANAP %45,14 → 211 mv (MGK gözdesi MDP yenildi).

(2) Özal'ın liberal reformları (1983-1989): 1984 döviz serbestisi (TL konvertibl), KDV (1985), İMKB (1986), GAP (1986), Eximbank, Atatürk Barajı, ihracat 5 katına çıktı (2,9 → 11,6 milyar dolar). 6 Eylül 1987 referandumu: eski parti liderlerinin yasağı %50,16 ile kalktı. 18 Haziran 1988 Özal'a suikast (Kartal Demirağ).

(3) Özal Cumhurbaşkanı: 31 Ekim 1989 3. tur 263 oy (muhalefet boykotu). 9 Kasım 1989 göreve başladı. "Alışırsınız, alışırsınız" sözü. Körfez Savaşı'nda (1990-91) İncirlik Üssü Müttefiklere açıldı.

(4) Özal'ın vefatı (17 Nisan 1993): Çankaya Köşkü'nde sabah sporu yaparken kalp krizi. 65 yaşında. 5 ülkeyi kapsayan 12 günlük Türkistan gezisinden döndüğü gün. Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB. Cenazesi İstanbul Vatan Caddesi anıt mezara (Adnan Menderes anıt mezarı yanına).

(5) 28 Şubat 1997 Postmodern Darbe: 28 Haziran 1996 Refahyol koalisyonu (Erbakan-Çiller), 8 saat 45 dakikalık MGK toplantısı, 20 maddelik bildiri (8 yıllık kesintisiz eğitim, türban yasağı, vb.). Genelkurmay Başkanı Hüseyin Kıvrıkoğlu "28 Şubat bin yıl sürer" dedi. 18 Haziran 1997 Erbakan istifa, 30 Haziran 1997 Anasol-D (Yılmaz Başbakan). 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatıldı, Erbakan'a 5 yıl siyaset yasağı.

Sınav klasiği: "ANAP ne zaman kuruldu?" → 20 Mayıs 1983, Turgut Özal. "Özal kaçıncı CB?" → 8. "Özal ne zaman vefat etti?" → 17 Nisan 1993 (görev başında, kalp krizi). "28 Şubat 1997 ne tür müdahale?" → Postmodern darbe (askeri yönetim getirilmedi, MGK kararlarıyla hükümet istifaya zorlandı). "28 Şubat hangi başbakanı düşürdü?" → Necmettin Erbakan (Refahyol).

57. Hükümet · Marmara depremi · Sezer ✓

Yılmaz hükümeti çöktü (Kasım 1998)

Mesut Yılmaz başbakanlığı sırasında Türkbank ihalesi yolsuzluk iddiaları ve mafya bağlantıları gündeme geldi. 25 Kasım 1998: Hakkındaki gensoru önergesi 314 oyla kabul edildi, hükümet düştü. Bu Türkiye'nin tarihinde gensoru ile düşen ilk hükümet. CB Demirel Bülent Ecevit'i seçim hükümeti kurmakla görevlendirdi. Ecevit 11 Ocak 1999 - 28 Mayıs 1999 arası 56. Hükümet (DSP azınlık).

14 Şubat 1999 — Öcalan yakalandı

PKK terör örgütü lideri Abdullah Öcalan, ABD destekli operasyonla Kenya'nın başkenti Nairobi'de yakalanarak Türkiye'ye getirildi. Bu olay milliyetçi rüzgar yarattı, MHP'nin yükselişini hızlandırdı.

18 Nisan 1999 erken seçim

Parti	Oy / Mv
DSP (Bülent Ecevit)	%22,2 → 136 mv (1. parti, Öcalan rüzgarı)
MHP (Devlet Bahçeli)	%18,0 → 129 mv (ilk kez baraj aşıldı)
FP (Fazilet Partisi)	%15,4 → 111 mv (Recai Kutan)
ANAP	%13,2 → 86 mv
DYP	%12,0 → 85 mv
CHP	%8,7 → 0 mv (baraj altı, ilk kez)

28 Mayıs 1999 — 57. Hükümet (DSP-MHP-ANAP)

Ecevit Başbakan, Bahçeli Başbakan Yardımcısı, Yılmaz Başbakan Yardımcısı. Türk siyasi tarihinin en ilginç koalisyonlarından biri — sol+milliyetçi+merkez sağ. 363 milletvekili çoğunluğu.

⚠ MARMARA DEPREMİ

17 Ağustos 1999

Salı · saat 03:02 · 7,6 büyüklük · merkez Gölcük (Kocaeli)

Olay

17 Ağustos 1999 Salı sabahı saat 03:02. Türkiye'nin en yıkıcı doğal afetlerinden biri. Merkezi Gölcük (Kocaeli), derinliği 17 km. 7,6 büyüklüğünde deprem 45 saniye sürdü. Kuzey Anadolu Fay Hattı'nda 145 km'lik kırılma.

Kayıplar

Resmi rakam: 18.373 ölü, 48.901 yaralı, ~250.000 kişi evsiz. Gerçek rakamlar daha yüksek olabileceği iddia edildi (50.000+). Etkilenen iller: Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Yalova, Bolu, Bursa, Eskişehir, Düzce. Kocaeli 9.800+ ölü, Sakarya 3.800+. Adapazarı'nda binaların yarısı hasar gördü.

Etkileri

Devletin yetersiz tepkisi büyük tepki yarattı. İlk 48 saat kurtarma çalışmaları geç başladı. STK ve sivil dayanışma öne çıktı: AKUT, Kızılay (ama Kızılay'ın da yetersiz tepkisi eleştirildi). "Deprem vergisi" getirildi (Özel İletişim Vergisi). Yapı denetimi yasası, imar afları, "deprem yönetmeliği" sıkılaştırıldı.

Düzce depremi (12 Kasım 1999)

3 ay sonra 12 Kasım 1999 saat 18:57 · 7,2 büyüklüğünde Düzce-Bolu depremi. 845 ölü, 4.948 yaralı. Marmara depreminden zayıflayan binalar yıkıldı.

Siyasi sonuçlar

2002 seçimlerinde 57. Hükümet'in 3 ortağı (DSP, MHP, ANAP) %10 barajının altında kalıp meclisin dışında kaldı. Halk depremin sorumluluğunu siyasete yükledi. Türkiye Raporu (2022): "Seçmenler 1999 depreminin etkisiyle 2002 seçimlerinde tüm bir nesil siyasetçiyi cezalandırdı."

10-11 Aralık 1999 — Helsinki Zirvesi

Avrupa Birliği Helsinki Zirvesi'nde Türkiye AB aday ülke statüsü kazandı. Türk-AB ilişkilerinin en parlak dönemi başladı. Ecevit-Bahçeli-Yılmaz koalisyonu Türkiye'nin AB sürecine giriş bileti aldı.

16 Mayıs 2000 — Ahmet Necdet Sezer 10. CB

10. CUMHURBAŞKANI

Ahmet Necdet Sezer

16 Mayıs 2000 - 28 Ağustos 2007 · 7 yıl 3 ay

1941 Afyonkarahisar doğumlu, hukukçu · Anayasa Mahkemesi Başkanı (1998-2000) · 16 Ocak 1998'de Refah Partisi kapatma kararını "Hayırlı olsun" diyerek açıklamıştı · 7 Mart 2000'de DSP-MHP-ANAP koalisyonunun ortak adayı olarak gösterildi · 5 Mayıs 2000 TBMM'de 3. tur 330 oy ile seçildi · 10. CB olarak laik-sivil çizgiyi sıkı sıkı savundu, AKP iktidarıyla sürekli gerilim yaşadı.

Anayasa kitapçığı krizi ve ekonomik çöküş ✓

Cumhuriyet tarihinin en derin ekonomik krizlerinden biri. Bir siyasi tartışmanın finansal panike dönüşmesi.

⚠ ŞUBAT 2001 KRİZİ

Anayasa kitapçığı + ekonomik çöküş

19 Şubat 2001 MGK krizi · 22 Şubat TL çöktü

19 Şubat 2001 — MGK krizi

MGK toplantısında CB Sezer ile Başbakan Ecevit arasında gerginlik patlak verdi. Sezer yolsuzluk soruşturmaları konusunda hükümeti eleştirdi. Sezer Anayasa kitapçığını Ecevit'e fırlattı ya da masaya vurdu (kesin detay tartışmalı). Ecevit "hükümetimize karşı yapılmış bir saldırı" diyerek toplantıdan ayrıldı, kameralar önünde açıkladı.

22 Şubat 2001 — Ekonomik çöküş

MGK krizinin haberi piyasalara yayıldı. 22 Şubat 2001 · TL TL'nin %14,62 değer kaybı yaşadı, sonra %40 devalüe edildi. Faizler %1.700-3.000'e fırladı (gecelik faiz). Bankalar iflas tehlikesinde. Toplam mali kayıp: 50 milyar dolar. 2,4 milyon kişi işsiz kaldı, 20.000 işyeri kapandı.

Kemal Derviş ve IMF programı

3 Mart 2001: Ekonomi'yi kurtarmak için Dünya Bankası'ndan Kemal Derviş Türkiye'ye getirildi (Ecevit tarafından çağrıldı). Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı oldu. Türkiye'nin "Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı" hazırlandı. IMF ile 17 milyar dolarlık stand-by anlaşması imzalandı. 15 yasada radikal değişiklikler:

Bankacılık reformu: 22 banka kapatıldı (Bank Asya hariç), TMSF'ye devredildi
Merkez Bankası bağımsızlaştı (yeni kanun)
Şeker, tütün özel sektörleştirildi
Telekom özelleştirme süreci başladı
Kamu İhale Kanunu (4734 sayılı, 2002) — şeffaflık

57. Hükümet'in çöküşü

Ecevit'in sağlık durumu da bu dönemde bozuldu. 2002 yazında ciddi sağlık sorunları yaşadı, kabine içi gerginlik arttı. Aşkenazi'nin de ayrılmasıyla DSP'de bölünme oldu (İsmail Cem, Hüsamettin Özkan ayrılarak Yeni Türkiye Partisi'ni kurdu, Temmuz 2002). Devlet Bahçeli (MHP), "31 Temmuz 2002'de erken seçim önerdi". Ecevit kabul etti.

AK Parti'nin doğuşu ✓

★ TÜRK SİYASETİNİN DÖNÜM NOKTASI

14 Ağustos 2001

Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) kuruldu

Yenilikçi-Gelenekçi ayrılığı

Refah Partisi 1998'de kapatılmıştı, yerine Fazilet Partisi (FP) kuruldu. FP'de iki kanat oluştu: (1) Gelenekçiler: Erbakan'ın çizgisini sürdürmek isteyenler. (2) Yenilikçiler: Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül, Bülent Arınç, Abdüllatif Şener öncülüğünde, "merkez sağa açılma", AB sürecini destekleme, demokratik söylem isteyenler. 14 Mayıs 2000 FP I. Kongresi'nde Recai Kutan (gelenekçi) Abdullah Gül'ü (yenilikçi) çok az farkla yendi (633'e 521 oy). Yenilikçiler ayrı parti kurma kararı aldı.

22 Haziran 2001 — FP kapatıldı

Anayasa Mahkemesi Fazilet Partisi'ni laik cumhuriyet ilkelerine aykırı bularak kapattı. Yenilikçi kanat için yeni parti kurma fırsatı doğdu.

14 Ağustos 2001 — AK Parti kuruldu

Recep Tayyip Erdoğan Genel Başkan (kuruluşundan beri). Kurucular arasında: Abdullah Gül, Bülent Arınç, Abdülkadir Aksu, Cemil Çiçek, Köksal Toptan, Hayati Yazıcı, Ali Babacan, Hüseyin Çelik. "Muhafazakar demokrat" olarak tanımlandı (İslami referansa karşılık). "Geçmiş gömleği çıkardık" Erdoğan'ın sözü — Milli Görüş çizgisinden ayrılma açıklaması.

Erdoğan'a siyaset yasağı

12 Aralık 1997 — İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Erdoğan, Siirt'te Ziya Gökalp'in "Minareler süngü, kubbeler miğfer..." şiirini okudu. Bu şiir nedeniyle "halkı din ve ırk farklılığı gözeterek kin ve düşmanlığa açıkça tahrik etmek" suçundan 10 ay hapse mahkum edildi. 26 Mart 1999'da Pınarhisar Cezaevi'ne girdi, 4 ay hapis yattı. Bu nedenle 2002 seçiminde aday olamadı.

⚐ 3 KASIM 2002

AK Parti zaferi

%34,3 oy → 363 milletvekili (mutlak çoğunluk)

Erken seçim sonuçları

Parti	Oy / Mv
AK Parti	%34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk - 11 yıl sonra ilk)
CHP	%19,39 → 178 mv (Deniz Baykal)
DYP	%9,54 → 0 mv (baraj altı)
MHP	%8,36 → 0 mv (baraj altı)
GP (Genç Parti, Cem Uzan)	%7,25 → 0 mv (baraj altı)
DEHAP	%6,22 → 0 mv (baraj altı)
ANAP	%5,13 → 0 mv (baraj altı)
SP (Saadet Partisi - Erbakan)	%2,49 → 0 mv (baraj altı)
DSP	%1,22 → 0 mv (baraj altı)

57. Hükümet'in 3 partisi (DSP, MHP, ANAP) baraj altında kaldı. Bir nesil siyasetçi siyaset sahnesinden silindi. 2002 seçimi Türk siyasetinin en büyük tasfiyesi oldu (DYP, ANAP, MHP, DSP, FP/SP — hepsi meclis dışına düştü).

Erdoğan'sız ilk hükümet

Erdoğan siyaset yasağı nedeniyle aday olamamıştı. 18 Kasım 2002: 58. Hükümet kuruldu — Abdullah Gül Başbakan (geçici), Erdoğan ise AK Parti Genel Başkanı olarak hükümetin arkasında görev yaptı. 3 Ekim 2002 Anayasa değişikliği Erdoğan'a yol açmak için yapıldı (siyaset yasaklarını kısıtlayan).

14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan

9 Mart 2003 Siirt ara seçimi: Erdoğan adaylığını koydu, kazandı. 14 Mart 2003: 59. Hükümet (Erdoğan I.) kuruldu. Türkiye tek-parti iktidarı dönemine geri döndü (1991'den beri ilk). Bu olay Bölüm 3'ün başlangıcı: AK Parti dönemi.

✦ PEKİŞTİRME 02 · TUZAK

"3 Kasım 2002 seçimi" ve "AK Parti'nin doğuşu" hakkında 5 anahtar bilgi nelerdir?

14 Ağustos 2001 → 3 Kasım 2002 → 14 Mart 2003

(1) AK Parti'nin doğuş süreci: 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatıldı (28 Şubat süreci sonucu) → 17 Aralık 1997 Fazilet Partisi kuruldu (RP'nin halefi) → FP'de gelenekçi/yenilikçi ayrılığı → 14 Mayıs 2000 FP I. Kongresi (Recai Kutan 633, Abdullah Gül 521) → 22 Haziran 2001 Anayasa Mahkemesi FP'yi kapattı → 14 Ağustos 2001 AK Parti kuruldu (kurucular: Erdoğan-Gül-Arınç-Babacan vd, "muhafazakar demokrat", Milli Görüş'ten ayrılma).

(2) Erdoğan'ın siyaset yasağı: 12 Aralık 1997 Siirt'te Ziya Gökalp'in şiirini okuduğu için 10 ay hapis cezası, 26 Mart 1999 Pınarhisar Cezaevi (4 ay yattı). Bu nedenle 2002 seçiminde aday olamadı.

(3) 2002 seçim atmosferi: 57. Hükümet (DSP-MHP-ANAP, Ecevit) Şubat 2001 ekonomik krizi yaşadı (Sezer-Ecevit anayasa kitapçığı krizi 19 Şubat → 22 Şubat TL %40 devalüe → Kemal Derviş 3 Mart geldi). 17 Ağustos 1999 Marmara depremi (18.373 ölü) hala taze. Halk siyasete kızgın. Ecevit'in sağlığı bozuldu, koalisyon dağıldı, 31 Temmuz 2002 erken seçim kararı.

(4) 3 Kasım 2002 sonuçları: AK Parti %34,28 → 363 mv (TBMM'nin %66'sı). CHP %19,39 → 178 mv (Deniz Baykal). 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) %10 barajının altında kaldı. DYP, FP/SP, ANAP — hepsi meclis dışına düştü. Bir nesil siyasetçi tasfiye oldu.

(5) Erdoğan Başbakan: 18 Kasım 2002 — 58. Hükümet (Abdullah Gül Başbakan, Erdoğan siyaset yasağı sürdüğü için aday değil). 3 Ekim 2002 Anayasa değişikliği yapıldı. 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi Erdoğan kazandı. 14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan (59. Hükümet). 1991'den beri ilk tek-parti iktidarı dönemi başladı.

Sınav klasiği: "AK Parti ne zaman kuruldu?" → 14 Ağustos 2001. "AK Parti kurucusu kim?" → Recep Tayyip Erdoğan + Abdullah Gül + Bülent Arınç vd. "AK Parti hangi seçimde iktidara geldi?" → 3 Kasım 2002 (%34,3 oy, 363 mv mutlak çoğunluk). "AK Parti'nin ilk başbakanı kim?" → Abdullah Gül (Erdoğan siyaset yasağı). "Erdoğan ne zaman Başbakan oldu?" → 14 Mart 2003 (Siirt ara seçiminden sonra).

1980-2002 anahtar tarihler ✓

Yıl	Olay
20 Mayıs 1983	Anavatan Partisi (ANAP) kuruldu · Turgut Özal
6 Kasım 1983	ANAP %45,14 → 211 mv · MGK'nın gözdesi MDP yenildi
13 Aralık 1983	Özal Başbakan (45. Hükümet)
1984	Döviz serbestisi · TL konvertibl · Eximbank kuruldu
1985	KDV uygulaması başladı · Özelleştirme programı
1986	İMKB · GAP başladı · DEİK kuruldu
6 Eylül 1987	Referandum · Eski parti liderlerinin yasağı kalktı (%50,16 evet)
29 Kasım 1987	ANAP %36,31 → 292 mv (ikinci zafer) · Özal yeniden Başbakan
18 Haziran 1988	Özal'a suikast girişimi · Kartal Demirağ · ANAP 2. Olağan Kongresi
31 Ekim 1989	Özal 8. CB seçildi · 3. tur 263 oy (muhalefet boykot)
9 Kasım 1989	Özal göreve başladı · Yıldırım Akbulut Başbakan
1990-91	Körfez Savaşı · İncirlik Üssü Müttefiklere açıldı
20 Ekim 1991	Erken seçim · DYP %27 → 178 mv · ANAP yenildi
20 Kasım 1991	50. Hükümet — DYP-SHP koalisyonu · Demirel Başbakan
17 NİSAN 1993	Özal vefat etti · Çankaya Köşkü, kalp krizi, 65 yaş
16 Mayıs 1993	Demirel 9. CB seçildi (244 oy 3. tur)
25 Haziran 1993	Tansu Çiller Başbakan (51. Hükümet, Türkiye'nin ilk kadın başbakanı)
27 Mart 1994	Yerel seçim · RP %19 zafer · Erdoğan İstanbul, Gökçek Ankara
5 Nisan 1994	Ekonomik krizi · 5 Nisan Kararları (TL %14 devalüe)
6 Mart 1995	Gümrük Birliği imzalandı (1 Ocak 1996 yürürlük)
24 ARALIK 1995	Erken seçim · RP %21,4 → 158 mv (1. parti)
12 Mart 1996	Anayol Hükümeti (Yılmaz-Çiller, ANAP+DYP, 53. Hükümet)
28 HAZİRAN 1996	Refahyol Hükümeti (Erbakan-Çiller, 54. Hükümet)
30 Ocak 1997	Sincan Kudüs Gecesi · Bagheri konuşması
4 Şubat 1997	Sincan'da askeri tatbikat · "demokrasiye balans ayarı"
28 ŞUBAT 1997	POSTMODERN DARBE · MGK 8 saat 45 dk · 20 maddelik bildiri
18 Haziran 1997	Erbakan istifa
30 Haziran 1997	55. Hükümet · Anasol-D · Mesut Yılmaz Başbakan
16 Ocak 1998	Refah Partisi kapatıldı · Erbakan'a 5 yıl siyaset yasağı
17 Aralık 1997	Fazilet Partisi kuruldu
25 Kasım 1998	Yılmaz hükümeti gensoruyla düştü
14 Şubat 1999	PKK lideri Öcalan Nairobi'de yakalandı
18 Nisan 1999	Erken seçim · DSP %22,2, MHP %18, FP %15,4
28 Mayıs 1999	57. Hükümet · DSP-MHP-ANAP · Ecevit Başbakan
17 AĞUSTOS 1999	MARMARA DEPREMİ · 7,6 büyüklük · 18.373 ölü · saat 03:02
12 Kasım 1999	Düzce depremi · 7,2 büyüklük · 845 ölü
10-11 Aralık 1999	Helsinki AB Zirvesi · Türkiye AB aday ülke
16 Mayıs 2000	Ahmet Necdet Sezer 10. CB (eski Anayasa Mahkemesi Başkanı)
14 Mayıs 2000	FP I. Kongre · Kutan-Gül yarışı (gelenekçi-yenilikçi ayrılığı)
19 Şubat 2001	Sezer-Ecevit MGK krizi (anayasa kitapçığı)
22 Şubat 2001	EKONOMİK ÇÖKÜŞ · TL %40 devalüe · 22 banka battı
3 Mart 2001	Kemal Derviş Ekonomi Bakanı · Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı
22 Haziran 2001	Fazilet Partisi kapatıldı
14 AĞUSTOS 2001	AK PARTİ KURULDU · Erdoğan + Gül + Arınç
2002 yazı	Ecevit'in sağlık sorunları · DSP'de bölünme · YTP kuruldu
31 Temmuz 2002	3 Kasım'da erken seçim kararı
3 KASIM 2002	AK PARTİ ZAFERİ · %34,28 oy → 363 milletvekili (mutlak çoğunluk) · 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı
18 Kasım 2002	58. Hükümet · Abdullah Gül Başbakan (Erdoğan siyaset yasağı)
9 Mart 2003	Siirt ara seçimi · Erdoğan kazandı
14 Mart 2003	Erdoğan Başbakan (59. Hükümet) · Bölüm 3'e köprü

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. Özal'ın görev sırası ve vefat

Yanlış: "Özal önce CB sonra Başbakan oldu, görevini tamamlayıp emekli oldu."
Doğru: Önce Başbakan (1983-1989), sonra Cumhurbaşkanı (1989-1993). 6 Kasım 1983 ANAP zaferi → 13 Aralık 1983 Başbakan (45. Hükümet) → 1987 yeniden Başbakan (46. Hükümet) → 31 Ekim 1989 8. CB seçildi (3. tur, 263 oy, muhalefet boykot) → 17 Nisan 1993 Çankaya'da kalp krizi geçirerek vefat (görev başında, 65 yaş, Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB).

2. 28 Şubat 1997 ne tür müdahaledir?

Yanlış: "28 Şubat 1997 normal bir askeri darbedir, TBMM kapatıldı, anayasa askıya alındı."
Doğru: Postmodern darbe. 1960, 1971, 1980 darbelerinden farklı. Askeri yönetim getirilmedi, TBMM kapatılmadı, anayasa askıya alınmadı. 28 Şubat 1997 MGK toplantısında 20 maddelik bildiri alındı. Erbakan'ın Refahyol hükümeti bu bildiriyi imzalamaya zorlandı, 18 Haziran 1997'de istifa etti. "Demokrasiye balans ayarı" tabiri kullanıldı. "28 Şubat bin yıl sürer" Genelkurmay Başkanı Hüseyin Kıvrıkoğlu'nun sözü.

3. Marmara depremi tarihi ve büyüklüğü

Yanlış: "Marmara depremi 17 Ağustos 2000'de 5,5 büyüklüğünde idi, sadece İstanbul'u etkiledi."
Doğru: 17 Ağustos 1999 Salı, saat 03:02, 7,6 büyüklük, merkez Gölcük (Kocaeli). Resmî 18.373 ölü, 48.901 yaralı, 250.000 evsiz. Etkilenen iller: Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Yalova, Bolu, Bursa, Eskişehir, Düzce. 12 Kasım 1999 Düzce depremi 7,2 büyüklüğünde 845 ölü ile sürdü. Ecevit hükümeti zamanında. "Deprem vergisi" (Özel İletişim Vergisi) getirildi.

4. AK Parti'nin kuruluş ve iktidara geliş tarihleri

Yanlış: "AK Parti 2002'de kuruldu ve aynı yıl seçimi kazandı, Erdoğan başbakan oldu."
Doğru: 14 Ağustos 2001 — AK Parti kuruldu (Erdoğan, Gül, Arınç, Babacan vd. — Fazilet Partisi'nden ayrılan yenilikçi kanat). 3 Kasım 2002 erken seçim — %34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk). 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı. Erdoğan siyaset yasağı nedeniyle aday olamadı (12 Aralık 1997 Siirt'te şiir okuduğu için 10 ay hapis, 4 ay yattı). 18 Kasım 2002 Abdullah Gül Başbakan (58. Hükümet). 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi → 14 Mart 2003 Erdoğan Başbakan (59. Hükümet).

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

Özal Dönemi

20 Mayıs 1983 ANAP. 6 Kasım 1983 zafer (%45,14). 31 Ekim 1989 8. CB. 17 Nisan 1993 Çankaya'da kalp krizi (Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB).

ÇOK SIK

28 Şubat 1997

Postmodern darbe. Refahyol (Erbakan-Çiller). MGK 20 maddelik bildiri. Erbakan istifa 18 Haziran 1997. Refah Partisi kapatıldı 16 Ocak 1998.

DETAY

17 Ağustos 1999

Marmara depremi · saat 03:02 · 7,6 büyüklük · merkez Gölcük · 18.373 ölü. 57. Hükümet (Ecevit-Bahçeli-Yılmaz) zamanında. 12 Kasım 1999 Düzce 7,2.

KARIŞTIRMA

AK Parti'nin doğuşu

14 Ağustos 2001 kuruldu (Erdoğan, Gül). 3 Kasım 2002 %34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk). Gül Başbakan (Erdoğan siyaset yasağı). 14 Mart 2003 Erdoğan Başbakan.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01"Turgut Özal" hakkında doğru olan hangisidir?

Turgut Özal — 8. Cumhurbaşkanı (1989-1993). 13 Ekim 1927 Malatya doğumlu, İTÜ Elektrik Mühendisliği. 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı. 20 Mayıs 1983 ANAP'ı kurdu. 6 Kasım 1983 ANAP %45,14 → 211 mv (Başbakan). 31 Ekim 1989 8. CB seçildi (3. tur 263 oy, muhalefet boykot). 18 Haziran 1988 Demirağ suikast girişimi'nden parmağı yaralı kurtuldu. 17 Nisan 1993 Çankaya Köşkü'nde sabah sporu yaparken kalp krizi geçirerek vefat etti, 65 yaşında. Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB. İstanbul Vatan Caddesi anıt mezara (Menderes'in yanına) defnedildi.

02"28 Şubat 1997 Postmodern Darbe" hakkında doğru olan hangisidir?

28 Şubat 1997 — Postmodern Darbe. 1996-1997 Refahyol (Erbakan-Çiller) döneminde. 30 Ocak 1997 Sincan Kudüs Gecesi tetikleyici. 4 Şubat 1997 Sincan tank tatbikatı ("demokrasiye balans ayarı"). 28 Şubat 1997'de CB Demirel başkanlığında 8 saat 45 dakika MGK toplantısı. 20 maddelik bildiri (8 yıllık kesintisiz eğitim, türban yasağı, tarikat kapatma, irticai medya kontrolü). "28 Şubat bin yıl sürer" Genelkurmay Başkanı Hüseyin Kıvrıkoğlu sözü. Batı Çalışma Grubu Çevik Bir başkanlığında. Erbakan ilk MGK kararlarını imzalamadı. 18 Haziran 1997 Erbakan istifa. 30 Haziran 1997 Anasol-D (Yılmaz). 16 Ocak 1998 RP kapatıldı (Sezer "Hayırlı olsun"), Erbakan'a 5 yıl yasak. "Postmodern" denilmesinin sebebi: askeri yönetim getirilmedi, TBMM kapatılmadı, anayasa askıya alınmadı, sadece MGK kararlarıyla hükümet istifaya zorlandı.

03"17 Ağustos 1999 Marmara Depremi" hakkında doğru olan hangisidir?

Marmara Depremi — 17 Ağustos 1999. Salı sabahı saat 03:02, 7,6 büyüklük, merkez Gölcük (Kocaeli), derinlik 17 km, 145 km kırılma, 45 saniye sürdü. Resmî rakam 18.373 ölü, 48.901 yaralı, ~250.000 evsiz. Etkilenen iller: Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Yalova, Bolu, Bursa, Eskişehir, Düzce. Kocaeli 9.800+ ölü, Sakarya 3.800+. 57. Hükümet (DSP-MHP-ANAP) zamanında, Ecevit Başbakan. Devletin yetersiz tepkisi büyük tepki yarattı. "Deprem vergisi" (Özel İletişim Vergisi) getirildi. 12 Kasım 1999 Düzce depremi 7,2 / 845 ölü süreci sürdürdü. 2002 seçimlerinde 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı kalıp meclis dışına düştü.

04"Ahmet Necdet Sezer" hangi tarihte CB seçildi ve özelliği nedir?

Ahmet Necdet Sezer — 10. Cumhurbaşkanı (16 Mayıs 2000 - 28 Ağustos 2007). 1941 Afyonkarahisar doğumlu, hukukçu. Anayasa Mahkemesi Başkanı (1998-2000). 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatma kararını "Hayırlı olsun" diyerek açıklamıştı. 7 Mart 2000 DSP-MHP-ANAP koalisyonunun ortak adayı. 5 Mayıs 2000 TBMM 3. tur 330 oy ile seçildi. 19 Şubat 2001 MGK toplantısında Başbakan Ecevit ile arasında "anayasa kitapçığı krizi" yaşandı → 22 Şubat 2001 TL %40 devalüasyon. Laik-sivil çizgiyi sıkı sıkı savundu, AKP iktidarıyla sürekli gerilim yaşadı. 28 Ağustos 2007'de Abdullah Gül'e görevi devretti.

05"AK Parti'nin kuruluşu" hakkında doğru olan hangisidir?

AK Parti — 14 Ağustos 2001 kuruldu. Kurucular: Recep Tayyip Erdoğan (Genel Başkan), Abdullah Gül, Bülent Arınç, Abdüllatif Şener, Ali Babacan, Cemil Çiçek, Hüseyin Çelik vd. "Muhafazakar demokrat" olarak tanımlandı. Süreç: 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatıldı → 17 Aralık 1997 Fazilet Partisi (RP'nin halefi) → FP'de gelenekçi/yenilikçi ayrılığı → 14 Mayıs 2000 FP I. Kongresi: Recai Kutan (gelenekçi) 633 oy, Abdullah Gül (yenilikçi) 521 oy → yenilikçiler ayrı parti kurma kararı aldı → 22 Haziran 2001 FP de kapatıldı → 14 Ağustos 2001 AK Parti kuruldu. "Geçmiş gömleği çıkardık" Erdoğan'ın sözü (Milli Görüş'ten ayrılma açıklaması).

06"3 Kasım 2002 erken seçimi" hakkında doğru olan hangisidir?

3 Kasım 2002 — Türk siyasetinin dönüm noktası. AK Parti %34,28 → 363 milletvekili (mutlak çoğunluk). CHP %19,39 → 178 mv (Baykal). 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı. DYP, Saadet, GP (Cem Uzan), DEHAP, ANAP da baraj altı. 1991'den beri ilk tek-parti iktidarı. Sebepler: Marmara depremi, Şubat 2001 krizi, Ecevit sağlık. Erdoğan siyaset yasağı nedeniyle aday olamadı (Siirt'te şiir okuduğu için). 18 Kasım 2002 — Abdullah Gül Başbakan (58. Hükümet, 4 ay). 3 Ekim 2002 Anayasa değişikliği. 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi Erdoğan kazandı. 14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan (59. Hükümet). Bölüm 3'e köprü.

Özet — Aklında Tut

Turgut Özal (8. CB): 13 Ekim 1927 Malatya doğumlu, İTÜ Elektrik Müh. 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı. 20 Mayıs 1983 ANAP'ı kurdu. 6 Kasım 1983 ANAP %45,14 → 211 mv. 13 Aralık 1983 Başbakan. 31 Ekim 1989 8. CB. 17 Nisan 1993 Çankaya'da kalp krizi vefat (65 yaş, görev başında, Atatürk'ten sonra ölen 2. CB).
Özal'ın liberal reformları (1983-1989): 1984 döviz serbestisi (TL konvertibl), KDV (1985), İMKB (1986), GAP (1986), ihracat 5 katına. "Allah versin" sloganı.
Demirel 9. CB (16 Mayıs 1993): Özal'ın vefatından sonra. 25 Haziran 1993 Tansu Çiller Başbakan (Türkiye'nin ilk kadın başbakanı, DYP-SHP koalisyonu). 1995 Gümrük Birliği imzalandı.
24 Aralık 1995 erken seçim: Refah Partisi (Erbakan) %21,4 → 158 mv (1. parti). İlk kez İslami referansları olan parti birinci sıraya çıktı.
28 Haziran 1996 Refahyol: Erbakan-Çiller koalisyonu. 28 Şubat 1997 Postmodern Darbe · MGK 8 saat 45 dk · 20 maddelik bildiri (8 yıllık kesintisiz eğitim, türban yasağı, tarikatların kapatılması). "28 Şubat bin yıl sürer" Kıvrıkoğlu sözü. Batı Çalışma Grubu (Çevik Bir).
18 Haziran 1997 Erbakan istifa. 30 Haziran 1997 Anasol-D (Yılmaz). 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatıldı, Erbakan'a 5 yıl yasak (Sezer açıkladı). 17 Aralık 1997 Fazilet Partisi kuruldu.
14 Şubat 1999 PKK lideri Öcalan Kenya'da yakalandı. 18 Nisan 1999 erken seçim: DSP %22,2 (1. parti, Öcalan rüzgarı), MHP %18 (ilk kez baraj aşıldı), CHP baraj altı.
57. Hükümet (28 Mayıs 1999): DSP-MHP-ANAP koalisyonu (Ecevit-Bahçeli-Yılmaz). 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi: saat 03:02, 7,6 büyüklük, merkez Gölcük, 18.373 ölü. 12 Kasım 1999 Düzce depremi 7,2 / 845 ölü. 10-11 Aralık 1999 Helsinki AB Zirvesi (Türkiye aday ülke).
16 Mayıs 2000 — Ahmet Necdet Sezer 10. CB (eski Anayasa Mahkemesi Başkanı). 19 Şubat 2001 anayasa kitapçığı krizi (Sezer-Ecevit MGK gerilimi) → 22 Şubat 2001 TL %40 devalüasyon. 3 Mart 2001 Kemal Derviş geldi (Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı, IMF stand-by, 22 banka battı).
Fazilet Partisi'nde gelenekçi-yenilikçi ayrılığı: 14 Mayıs 2000 FP I. Kongresi (Kutan 633 - Gül 521). 22 Haziran 2001 FP kapatıldı. 14 Ağustos 2001 AK Parti kuruldu (Erdoğan, Gül, Arınç vd.).
3 Kasım 2002 erken seçim: AK Parti %34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk). CHP %19,39 → 178 mv. 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı. Bir nesil siyasetçi tasfiye oldu.
Erdoğan'a giden yol: 12 Aralık 1997 Siirt'te şiir okudu → 10 ay hapis cezası → 4 ay yattı (Pınarhisar) → 2002 seçiminde aday olamadı → 18 Kasım 2002 Abdullah Gül Başbakan → 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi → 14 Mart 2003 Erdoğan Başbakan (59. Hükümet, Bölüm 3'e köprü).
4 büyük karıştırma: Özal önce Başbakan sonra CB (tersi değil) · 28 Şubat 1997 postmodern darbe (askeri yönetim getirilmedi) · Marmara depremi 1999 (1995 değil) · AK Parti 14 Ağustos 2001 kuruldu (2002 seçimden önce).

Özal'dan AK Parti'ye (1980-2002)