Bölüm 2 Değerlendirme · Ünite 6.12 | Genel Kültür

1938-2002 · 64 yılın büyük testi ✓

Genel Kültür Cumhuriyet Tarihi Bölüm 2 · Ders 2.3 DEĞERLENDİRME

1938-2002 · 64 yılın büyük testi

Bölüm 2'nin 2 dersinde öğrendiğin tüm konuları bir araya getiren kapsamlı değerlendirme. İnönü → Bayar → Gürsel → Sunay → Korutürk → Evren → Özal → Demirel → Sezer — 9 cumhurbaşkanı, 2 askeri darbe, 1 muhtıra, 1 postmodern darbe, 1 Marmara depremi, 3 büyük ekonomik kriz. 30 sınav sorusu ile öğrendiklerini test et.

BÖLÜM 2 KAPANIŞ DEĞERLENDİRMESİ

Bölüm 2'de neler öğrendin? ✓

Bölüm 2, Atatürk'ün vefatından AK Parti'nin iktidara geldiği ana kadar olan 64 yılı iki konsolide derste ele aldı: 2.1 (1938-1980) ve 2.2 (1980-2002). Bu dönem Türkiye'nin çok-partili demokrasiye geçiş, askeri darbeler, NATO üyeliği, Kıbrıs Barış Harekatı, liberalleşme, AB süreci ve milenyum krizleri dönemidir.

DERS 2.1

İnönü + DP + Darbeler (1938-1980, 42 yıl)

İnönü Dönemi (1938-1950): 11 Kasım 1938 İnönü 2. CB · II. Dünya Savaşı tarafsızlık · Köy Enstitüleri (1940), Varlık Vergisi (1942) · Dörtlü Takrir (12 Haziran 1945) → DP kuruluşu (7 Ocak 1946) · 14 Mayıs 1950 Beyaz İhtilal. DP Dönemi (1950-1960): 22 Mayıs 1950 Bayar 3. CB, Menderes Başbakan · 1952 NATO · 1954 oy rekoru (%58) · 6-7 Eylül 1955 İstanbul olayları · Tahkikat Komisyonu. 27 Mayıs 1960 Darbe: Cemal Gürsel + MBK · Yassıada · 17 Eylül 1961 Menderes idamı · 1961 Anayasası. 1961-1971: Demirel + AP · 12 Mart 1971 Muhtıra (Tağmaç). 1973-1980: Korutürk · 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı (Ecevit) · sokak çatışmaları (~5.000 ölü). 12 Eylül 1980: Kenan Evren + MGK · 1982 Anayasası.

14 Mayıs 1950 27 Mayıs 1960 12 Eylül 1980

DERS 2.2

Özal'dan AK Parti'ye (1980-2002, 22 yıl)

Özal Dönemi (1983-1993): 20 Mayıs 1983 ANAP kuruluşu · 6 Kasım 1983 ANAP %45,14 zaferi (211 mv) · Liberal reformlar (döviz serbestisi 1984, KDV 1985, İMKB 1986, GAP 1986) · 18 Haziran 1988 Özal'a suikast · 31 Ekim 1989 Özal 8. CB · 17 Nisan 1993 Çankaya'da kalp krizi vefat (Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB). 1993-1997 Koalisyonlar: Demirel 9. CB · 25 Haziran 1993 Çiller (ilk kadın başbakan) · 24 Aralık 1995 RP %21,4 (1. parti) · 28 Haziran 1996 Refahyol (Erbakan-Çiller). 28 Şubat 1997 Postmodern Darbe: 8 saat 45 dk MGK · 20 maddelik bildiri · "28 Şubat bin yıl sürer" · 18 Haziran 1997 Erbakan istifa · 16 Ocak 1998 RP kapatıldı. 1999-2002: 18 Nisan 1999 DSP zaferi (Öcalan) · 57. Hükümet (Ecevit-Bahçeli-Yılmaz) · 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi (18.373 ölü) · 16 Mayıs 2000 Sezer 10. CB · Şubat 2001 ekonomik kriz · 14 Ağustos 2001 AK Parti kuruldu · 3 Kasım 2002 AK Parti zaferi (%34,28 → 363 mv).

17 Nisan 1993 28 Şubat 1997 3 Kasım 2002

1938-2002 — Türk demokrasisinin testleri ✓

★ ATATÜRK SONRASI 64 YIL ★

1938-2002

11 Kasım 1938 İnönü 2. CB → 14 Mart 2003 Erdoğan Başbakan

Üç temel dönüşüm alanı

(1) Tek-partiden çok-partiye: 27 yıllık CHP iktidarı (1923-1950) sona erdi, çok-partili demokrasi yerleşti. (2) Devletçiliğin liberalleşmeye dönüşümü: Atatürk-İnönü dönemi devletçi ekonomi → 1950'lerde DP'nin liberal eğilimleri → 1980 sonrası Özal'ın radikal liberalleşmesi (24 Ocak Kararları, döviz serbestisi, ihracat). (3) Sivil-asker ilişkisinin sınanması: 1960, 1971, 1980 ve 1997'de askeri müdahaleler. Her müdahale farklı bir model: darbe → muhtıra → emir komuta darbesi → postmodern darbe.

4 askeri müdahale karşılaştırması

(1) 27 Mayıs 1960 Darbe: Düşük rütbeli subaylar, emir komuta DIŞINDA. 1924 Anayasası feshedildi. Menderes idamı. (2) 12 Mart 1971 Muhtıra: Genelkurmay Başkanı + 3 komutan. Demirel istifa. TBMM kapatılmadı. (3) 12 Eylül 1980 Darbe: Emir komuta İÇİNDE. Kenan Evren + MGK. 650.000 gözaltı, 50 idam, 1982 Anayasası. (4) 28 Şubat 1997 Postmodern Darbe: Askeri yönetim getirilmedi, MGK kararlarıyla Refahyol istifaya zorlandı. "Demokrasiye balans ayarı".

Türkiye'nin dış politika dönüşümü

1939-1945 II. Dünya Savaşı tarafsızlığı → 1947 Truman Doktrini → 1952 NATO üyeliği (Batı bloğuna entegrasyon) → 1974 Kıbrıs Barış Harekatı (ABD silah ambargosu) → 1995 AB Gümrük Birliği → 1999 Helsinki AB aday ülke statüsü. Türkiye 64 yılda Batı dünyasının ayrılmaz parçası haline geldi.

9 Cumhurbaşkanı, 64 yıl ✓

2

İsmet İnönü

11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950 · 11 yıl 6 ay

1884 İzmir doğumlu · Atatürk'ün sağ kolu · Lozan baş müzakerecisi · "Milli Şef" unvanı · II. Dünya Savaşı tarafsızlık · Çok-partili sisteme geçiş.

3

Celal Bayar

22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960 · 10 yıl

1883 Bursa doğumlu · DP kurucusu · 3 dönem CB (1950, 1954, 1957) · 27 Mayıs 1960 darbesiyle düşürüldü · İdam → yaş haddi müebbet · 1986'da 103 yaş öldü.

4

Cemal Gürsel

27 Mayıs 1960 - 28 Mart 1966 · 5 yıl 10 ay

1895 Erzurum doğumlu, Orgeneral · 27 Mayıs darbesi lideri, MBK Başkanı · 1961'de TBMM tarafından resmen 4. CB seçildi · 1966'da felç → görevden alındı.

5

Cevdet Sunay

28 Mart 1966 - 28 Mart 1973 · 7 yıl

1899 Trabzon doğumlu, Orgeneral · Eski Genelkurmay Başkanı · Gürsel'in yerine ordunun adayı olarak seçildi.

6

Fahri Korutürk

6 Nisan 1973 - 6 Nisan 1980 · 7 yıl

1903 İstanbul doğumlu, Oramiral · Eski Deniz Kuvvetleri Komutanı · 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı · 1980 sonu Cumhurbaşkanlığı krizi (115+ tur).

7

Kenan Evren

9 Kasım 1982 - 9 Kasım 1989 · 7 yıl

1917 Manisa doğumlu, Orgeneral · 12 Eylül 1980 darbesi lideri, MGK Başkanı · 7 Kasım 1982 referandumla %91,37 ile CB onaylandı · 2014'te ömür boyu hapse mahkum (yaş haddi → infaz edilmedi) · 2015'te 97 yaşında öldü.

8

Turgut Özal

9 Kasım 1989 - 17 Nisan 1993 · 3 yıl 5 ay (vefatı)

1927 Malatya doğumlu, mühendis · ANAP kurucusu · 1983-1989 Başbakan · 24 Ocak 1980 Kararları'nın mimarı · Çankaya Köşkü'nde sabah sporu yaparken kalp krizi · Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB.

9

Süleyman Demirel

16 Mayıs 1993 - 16 Mayıs 2000 · 7 yıl

1924 Isparta doğumlu, mühendis · 6 dönem Başbakan (1965-93) · "Çoban Sülü", "Baba" lakapları · Özal'ın vefatından sonra 9. CB · 28 Şubat 1997 sürecinde rolü tartışmalı · 2015'te 90 yaşında öldü.

10

Ahmet Necdet Sezer

16 Mayıs 2000 - 28 Ağustos 2007 · 7 yıl 3 ay

1941 Afyonkarahisar doğumlu, hukukçu · Anayasa Mahkemesi Başkanı (1998-2000) · 16 Ocak 1998 RP kapatma kararını "Hayırlı olsun" diyerek açıkladı · 19 Şubat 2001 Ecevit ile anayasa kitapçığı krizi · AKP iktidarıyla sürekli gerilim.

1938-2002 büyük kronoloji (anahtar tarihler) ✓

Tarih	Olay
11 Kasım 1938	İsmet İnönü 2. CB seçildi (348 oy oybirliği)
17 Nisan 1940	Köy Enstitüleri (Hasan Âli Yücel + İsmail Hakkı Tonguç)
11 Kasım 1942	Varlık Vergisi (4305 sayılı)
23 Şubat 1945	Türkiye Almanya'ya savaş ilan etti (sembolik)
12 Haziran 1945	Dörtlü Takrir (Bayar+Menderes+Köprülü+Koraltan)
7 Ocak 1946	Demokrat Parti kuruldu
21 Temmuz 1946	İlk çok-partili seçim (CHP 395, DP 66)
14 MAYIS 1950	BEYAZ İHTİLAL · DP %53, 416 mv · 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi
22 Mayıs 1950	Bayar 3. CB · Menderes Başbakan
18 Şubat 1952	Türkiye NATO üyesi oldu
2 Mayıs 1954	DP %58 oy rekoru (503 mv)
6-7 Eylül 1955	İstanbul olayları (Rum-Ermeni-Yahudi azınlığa şiddet)
27 MAYIS 1960	İlk askeri darbe · Cemal Gürsel + MBK
14 Ekim 1960	Yassıada Yargılamaları başladı
9 Temmuz 1961	1961 Anayasası referandum (%61)
17 EYLÜL 1961	Adnan Menderes İmralı'da idam edildi (saat 13:21)
26 Ekim 1961	Cemal Gürsel 4. CB
10 Ekim 1965	AP %52,9 zafer · Demirel Başbakan
28 Mart 1966	Cevdet Sunay 5. CB
12 MART 1971	12 Mart Muhtırası · Demirel istifa · Nihat Erim hükümeti
6 Mayıs 1972	Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan idam edildi
6 Nisan 1973	Fahri Korutürk 6. CB
20 TEMMUZ 1974	Kıbrıs Barış Harekatı · Ecevit (CHP-MSP) · "Atilla Harekatı"
1 Mayıs 1977	Taksim olayları · 34 ölü
22-26 Aralık 1978	Maraş olayları · 100+ ölü
1 Şubat 1979	Abdi İpekçi suikastı (Mehmet Ali Ağca)
24 Ocak 1980	24 Ocak Kararları · Turgut Özal · Liberal reform
12 EYLÜL 1980	İkinci askeri darbe · Kenan Evren + MGK (5 paşa)
7 Kasım 1982	1982 Anayasası referandumla %91,37 · Evren 7. CB
20 Mayıs 1983	Anavatan Partisi (ANAP) kuruldu · Turgut Özal
6 Kasım 1983	ANAP zaferi · %45,14 → 211 mv · Özal Başbakan
1984	Döviz serbestisi · TL konvertibl
1985-86	KDV (1985) · İMKB (1986) · GAP başladı
6 Eylül 1987	Referandum · Eski parti liderlerinin yasağı kalktı (%50,16)
18 Haziran 1988	Özal'a suikast girişimi (Kartal Demirağ)
31 Ekim 1989	Özal 8. CB seçildi · 9 Kasım 1989 göreve başladı
20 Ekim 1991	DYP-SHP koalisyonu · Demirel Başbakan
17 NİSAN 1993	Özal Çankaya'da kalp krizi vefat · 65 yaş · görev başında
16 Mayıs 1993	Demirel 9. CB
25 Haziran 1993	Tansu Çiller Başbakan (ilk kadın başbakan)
27 Mart 1994	Yerel seçim · Erdoğan İstanbul, Gökçek Ankara · RP %19
6 Mart 1995	AB Gümrük Birliği (1 Ocak 1996 yürürlük)
24 Aralık 1995	Erken seçim · RP %21,4 (1. parti)
28 Haziran 1996	Refahyol koalisyonu (Erbakan-Çiller)
28 ŞUBAT 1997	POSTMODERN DARBE · MGK 8 saat 45 dk · 20 maddelik bildiri
18 Haziran 1997	Erbakan istifa · 30 Haziran Anasol-D (Yılmaz)
16 Ocak 1998	Refah Partisi kapatıldı · Erbakan'a 5 yıl yasak
14 Şubat 1999	PKK lideri Öcalan Nairobi'de yakalandı
18 Nisan 1999	Erken seçim · DSP %22,2 (1. parti) · MHP ilk kez baraj aştı
28 Mayıs 1999	57. Hükümet (DSP-MHP-ANAP) · Ecevit Başbakan
17 AĞUSTOS 1999	MARMARA DEPREMİ · 7,6 büyüklük · 18.373 ölü · saat 03:02
10-11 Aralık 1999	Helsinki Zirvesi · Türkiye AB aday ülke
16 Mayıs 2000	Ahmet Necdet Sezer 10. CB
22 Şubat 2001	Ekonomik çöküş · TL %40 devalüe · 22 banka battı
3 Mart 2001	Kemal Derviş Ekonomi Bakanı
14 AĞUSTOS 2001	AK PARTİ KURULDU · Erdoğan + Gül + Arınç
3 KASIM 2002	AK PARTİ ZAFERİ · %34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk)
18 Kasım 2002	Abdullah Gül Başbakan (Erdoğan siyaset yasağı)
14 Mart 2003	Erdoğan Başbakan · 59. Hükümet · Bölüm 3'e köprü

★ Kapsamlı Değerlendirme · 30 Soru

SINAV PROVA

İlerleme

0 / 0 · 30 toplam

Henüz başlamadın

A · İnönü Dönemi (1938-1950) — 5 Soru

01İsmet İnönü hangi tarihte 2. Cumhurbaşkanı seçildi ve hangi unvanla anıldı?

İsmet İnönü — 2. Cumhurbaşkanı, 11 Kasım 1938. Atatürk'ün vefatından (10 Kasım 1938) 1 gün sonra TBMM olağanüstü toplantısında 348 oy oybirliği ile seçildi. Resmî unvanı "Milli Şef" (1938-1945). 1884 İzmir doğumlu. Atatürk'ün sağ kolu (Lozan baş müzakerecisi 1922-23, Cumhuriyet'in ilk başbakanı 1923-1937). "İnönü" soyadı Atatürk tarafından 1934'te verildi. 22 Mayıs 1950'ye kadar 11 yıl 6 ay CB. 25 Aralık 1973'te öldü.

02İnönü döneminin en tartışmalı ekonomik kanunu hangisidir?

Varlık Vergisi — 11 Kasım 1942, 4305 sayılı. Şükrü Saraçoğlu hükümeti zamanında. II. Dünya Savaşı yıllarındaki ekonomik darboğaza karşı zenginlerden ekstra vergi. Azınlık tüccarları (Rum, Ermeni, Yahudi) Müslümanlardan 5-10 kat fazla vergiye tabi tutuldu. Ödeyemeyenler Aşkale'ye sürgün edildi. 15 Mart 1944'te kaldırıldı. Aynı dönem 14 Ocak 1943 Toprak Mahsulleri Vergisi de çıktı (köylüye ağır yük). Diğer şıklar Atatürk dönemine ait.

03"Demokrat Parti" hangi tarihte ve kimler tarafından kuruldu?

Demokrat Parti — 7 Ocak 1946. Kurucular: Celal Bayar (Genel Başkan), Adnan Menderes, Refik Koraltan, Mehmet Fuad Köprülü. Bu dörtlü 12 Haziran 1945 Dörtlü Takrir önergesini verdiği için CHP'den ihraç edilmişti. İnönü'nün teşvikiyle yeni parti kuruldu. 21 Temmuz 1946 ilk çok-partili seçim: 66 mv. 14 Mayıs 1950 — Beyaz İhtilal: DP %53, 416 mv. CHP'nin 27 yıllık iktidarı sona erdi. 1950, 1954, 1957 zaferleri. 27 Mayıs 1960 darbesi ile düşürüldü, 29 Eylül 1960'ta kapatıldı.

0414 Mayıs 1950 seçimine "Beyaz İhtilal" denilmesinin sebebi nedir?

Beyaz İhtilal — 14 Mayıs 1950. İktidarın kansız, barış havası içinde, demokratik yolla el değiştirmesi. "Gizli oy, açık tasnif" ilk kez uygulandı. Türkiye tarihinin ilk demokratik seçimi. DP %53 → 416 mv (TBMM'nin %85'i), CHP %39 → 69 mv (%14). 27 yıllık CHP iktidarı sona erdi. İnönü Bayar'ı arayıp iktidarı devretmeye hazır olduğunu söyledi. 22 Mayıs 1950 — Bayar 3. CB (387 oy), Menderes Başbakan.

05İnönü döneminin önemli eğitim projesi hangisidir?

Köy Enstitüleri — 17 Nisan 1940. İnönü dönemi en özgün eğitim projesi. Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel + İsmail Hakkı Tonguç projesi. Köy çocuklarına öğretmenlik + tarım + sanat eğitimi. 21 enstitü (1940-1948). 1947'den itibaren tartışmalı oldu (sol eğilim iddiaları). 28 Ocak 1954'te DP tarafından kapatıldı, klasik öğretmen okullarına dönüştürüldü. Diğer şıklar Atatürk (B, C) ve 28 Şubat süreci (D) dönemlerine ait.

B · Demokrat Parti Dönemi (1950-1960) — 5 Soru

06Türkiye NATO'ya hangi tarihte ve hangi hükümet zamanında üye oldu?

Türkiye NATO'ya — 18 Şubat 1952, Menderes (DP) hükümeti. Yunanistan ile birlikte (NATO'nun ilk genişleme dalgası). 1949'da CHP zamanında başlayan üyelik süreci DP'de tamamlandı. Önemli sebep: Kore Savaşı (1950-1953) — 5.000 Türk askeri gönderildi, ABD ile yakınlaşma. Türkiye Batı bloğuna kesin entegre oldu. Marshall Yardımı 1950-53 ekonomik canlanma sağladı.

072 Mayıs 1954 seçiminde DP'nin oy oranı kaçtır?

2 Mayıs 1954 — DP %58 oy rekoru. 503 milletvekili (CHP %35, 31 mv). Türk siyaset tarihinde tek partinin tek seçimde aldığı en yüksek oy — bugüne kadar geçilemedi. 17 Mayıs 1954: Bayar 2. defa CB (486 oy). Menderes 3. hükümeti rekorlu güvenoyu. DP'nin "altın dönemi". 1957'de %48'e düştü (gerileme). Bu rekor Bölüm 2'nin en sık çıkan sınav klasiğidir.

08"6-7 Eylül 1955" olayları nedir?

6-7 Eylül 1955 İstanbul olayları. Rum, Ermeni, Yahudi azınlığa yönelik şiddet. Tetikleyici: "Selanik'te Atatürk'ün doğduğu evin bombalandığı" haberi (sonradan abartılı olduğu, Türk ajan Oktay Engin'in rolü olduğu anlaşıldı). 6 Eylül akşamı kalabalık Beyoğlu, Kurtuluş, Adalar'da gayrimüslimlere saldırdı. 1.700+ ev, 4.200+ dükkan, 73 kilise tahrip oldu. Yassıada davalarında "DP tertibi" iddiasıyla yargılandı. İstanbul gayrimüslim nüfusunun göçünün başlangıcı.

09Adnan Menderes hangi tarih ve saatte idam edildi?

Adnan Menderes idamı — 17 Eylül 1961, saat 13:21, İmralı Adası. 27 Mayıs 1960 darbesinden 1 yıl 4 ay sonra. Yassıada Yargılamaları: 14 Ekim 1960 - 15 Eylül 1961 (11 ay 1 gün, 592 sanık). 15 idam, 31 müebbet, 418 muhtelif. Bayar+Menderes+Zorlu+Polatkan oybirliği idam. Bayar yaş haddinden müebbete. 16 Eylül 1961: Zorlu+Polatkan idam. 17 Eylül 1961: Menderes idam. Türkiye'de idam edilen ilk ve tek başbakan. 11 Nisan 1990'da itibarları iade, 17 Eylül 1990 İstanbul Vatan Caddesi anıt mezara nakil (Özal törende).

101961 Anayasası ile getirilen önemli yenilikler nelerdir?

1961 Anayasası — 9 Temmuz 1961, %61 evet. 1924 Anayasası'nı yürürlükten kaldırdı (37 yıl). Yenilikler: Çift meclis (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu), Anayasa Mahkemesi, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), geniş temel haklar (basın, sendika, üniversite özerkliği, grev hakkı), TRT özerkliği. 19 yıl yürürlükte kaldı (1961-1980). 1971 muhtırasıyla bazı maddeleri kısıtlandı. 1982 Anayasası ile değiştirildi.

C · 4 Askeri Müdahale (1960-1997) — 6 Soru

1127 Mayıs 1960 darbesinin lideri ve özelliği nedir?

27 Mayıs 1960 — İlk askeri darbe. Cuma sabahı saat 04:00, düşük rütbeli 37 subay emir komuta DIŞINDA. Albay Alparslan Türkeş radyodan bildiriyi okudu. Sonradan Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında MBK kuruldu (38 → 23 üye). Bayar+Menderes+kabine tutuklandı. 1924 Anayasası feshedildi, TBMM kapatıldı. Yassıada Yargılamaları → 17 Eylül 1961 Menderes idamı. 9 Temmuz 1961 1961 Anayasası (%61). Cemal Gürsel 4. CB. Diğer şıklar 1980 (A), 28 Şubat (B), 1971 (C) müdahalelerine ait.

12"12 Mart 1971 Muhtırası" 27 Mayıs 1960 darbesinden nasıl ayrılır?

27 Mayıs 1960 (Darbe) ≠ 12 Mart 1971 (Muhtıra). 1971 Muhtırası: Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç + 3 kuvvet komutanı (Gürler, Batur, Eyiceoğlu) imzasıyla. "Anarşi durumu" gerekçesiyle Demirel hükümetinin istifası istendi. Demirel saatler içinde istifa etti. Nihat Erim partilerüstü teknokrat hükümet. 1961 Anayasası'nda kısıtlayıcı değişiklikler. Sıkıyönetim. 6 Mayıs 1972 Deniz Gezmiş+arkadaşları idam. FARK: 1971'de TBMM KAPATILMADI, parlamento devam etti, askeri yönetim getirilmedi. Bu nedenle "muhtıra" denildi. 1973 seçimiyle demokrasiye dönüldü.

13Kıbrıs Barış Harekatı hangi tarih ve hangi başbakan zamanında?

Kıbrıs Barış Harekatı — 20 Temmuz 1974, Ecevit (CHP-MSP koalisyonu). Kod adı: "Atilla Harekatı". Tetikleyici: 15 Temmuz 1974 EOKA-B darbesi (Makarios devrildi, Sampson getirildi). 1960 Garanti Antlaşması'ndan müdahale hakkı. İki aşama: 20-22 Temmuz 1. harekat, 14-16 Ağustos 2. harekat. Adanın %37'si Türk kontrolüne (Yeşil Hat). 1983 KKTC ilanı. Ecevit "Kıbrıs Fatihi" oldu. Bedeli: ABD silah ambargosu (5 Şubat 1975 - 1978).

1412 Eylül 1980 darbesi hangi özelliklere sahiptir?

12 Eylül 1980 — Türkiye'nin en kapsamlı askeri darbesi. Cuma sabahı saat 04:00, Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğinde, emir komuta zinciri İÇİNDE. MGK 5 üye: Evren (Başkan), Ersin (Kara), Şahinkaya (Hava), Tümer (Deniz), Celasun (Jandarma). Bülent Ulusu Başbakan. TBMM kapatıldı, 1961 Anayasası askıya alındı, tüm partiler kapatıldı, parti liderleri (Demirel-Ecevit-Erbakan-Türkeş) gözaltı. 650.000 gözaltı, 50 idam, 14.000 vatandaşlık iptali. 7 Kasım 1982 1982 Anayasası %91,37 evet (Evren 7. CB). 7 Aralık 1983 askeri yönetim sona erdi.

15"28 Şubat 1997 Postmodern Darbe" diğer darbelerden nasıl farklıdır?

28 Şubat 1997 — Postmodern Darbe. Refahyol (Erbakan-Çiller) döneminde. CB Demirel başkanlığında 8 saat 45 dk MGK. 20 maddelik bildiri (8 yıllık kesintisiz eğitim, türban yasağı, tarikat kapatma). "28 Şubat bin yıl sürer" Genelkurmay Başkanı Hüseyin Kıvrıkoğlu sözü. Batı Çalışma Grubu (Çevik Bir). 18 Haziran 1997 Erbakan istifa. 30 Haziran 1997 Anasol-D (Yılmaz). 16 Ocak 1998 RP kapatıldı (Sezer "Hayırlı olsun"). "Postmodern" denilmesinin sebebi: askeri yönetim getirilmedi, TBMM kapatılmadı, sadece MGK kararlarıyla hükümet istifaya zorlandı.

161982 Anayasası hangi tarihte kabul edildi?

1982 Anayasası — 7 Kasım 1982 referandumla %91,37 evet. Aynı oylamada Kenan Evren 7. CB onaylandı (CB seçimi referandumla yapılan tek anayasa). 12 Eylül 1980 darbesinin ürünü. 1961 Anayasası'nın özgürlükçü ruhuna karşı "güvenlik öncelikli". Özellikler: Yürütme güçlendirildi, temel haklar daraltıldı, parti yasakları, TBMM tek meclis (Senato kaldırıldı), %10 seçim barajı. Bugün hâlâ yürürlükte (2017'de Cumhurbaşkanlığı Sistemine geçildi). Birçok değişiklik (1995, 2001, 2004, 2007, 2010, 2017).

D · Özal Dönemi (1983-1993) — 5 Soru

17Anavatan Partisi (ANAP) hangi tarihte kuruldu?

ANAP — 20 Mayıs 1983, Turgut Özal. 12 Eylül 1980 darbesi sonrası 24 Nisan 1983'te yeni partilere izin verilince. "Türk siyasetinin tüm renklerini bir araya getiren parti" — liberal+muhafazakar+milliyetçi+sosyal demokrat. 6 Kasım 1983 seçim: ANAP %45,14 → 211 mv (TBMM'nin yarıdan fazlası). HP %30,46 → 117 mv (Calp). MDP %23,27 → 71 mv (Sunalp). MGK'nın gözdesi MDP idi, halk Özal'ı tercih etti. 13 Aralık 1983 Özal Başbakan. 7 Aralık 1983 askeri yönetim sona erdi.

18Özal'ın liberal reformları arasında hangileri vardır?

Özal'ın liberal reformları (1983-1989): 1984 döviz serbestisi (TL konvertibl), 1985 KDV ve özelleştirme, 26 Aralık 1985 İMKB kuruldu (1986 işlem), 1986 GAP başladı (Atatürk Barajı vd.), Eximbank ve DEİK kuruldu, ihracat 5 katına çıktı (2,9 → 11,6 milyar dolar). 1983-1991 ekonomi yıllık %5,2 büyüdü. Türkiye devletçi-kapalı ekonomiden serbest piyasa ekonomisine taşındı. "Allah versin" Özal'ın sloganı. Diğer şıklar Atatürk (A), 28 Şubat (C), DP (D) dönemlerine ait.

19Turgut Özal hangi tarihte 8. Cumhurbaşkanı seçildi?

Özal 8. CB — 31 Ekim 1989. TBMM 3. tur oylamasında 263 oy (1. tur 247, 2. tur 256). SHP ve DYP boykot etti. 9 Kasım 1989 göreve başladı. "Alışırsınız, alışırsınız" sözü. Yıldırım Akbulut Başbakan oldu. Körfez Savaşı'nda (1990-91) İncirlik Üssü Müttefiklere açıldı. 17 Nisan 1993 Çankaya'da kalp krizi vefat (65 yaş, görev başında). Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB.

20Özal'ın vefatı hangi tarihte ve nasıl gerçekleşti?

Özal'ın vefatı — 17 Nisan 1993, Çankaya Köşkü. Sabah sporu yaparken kalp krizi. 65 yaşında. 5 ülkelik 12 günlük Türkistan gezisinden döndüğü gün. Atatürk'ten sonra görev başında ölen 2. CB. 3 günlük yas ilan edildi. Vasiyetinde "İstanbul'a defnedin" dediği için Vatan Caddesi anıt mezara (Menderes'in yanına) defnedildi. 2012 otopsi: kesin sebep tespit edilemedi. 18 Haziran 1988 Demirağ suikast girişimi'nden parmağı yaralı kurtuldu (Demirağ'ı 1992'de kendisi affetti).

21"24 Ocak 1980 Kararları" hangi reformun başlangıcıdır?

24 Ocak 1980 Kararları — Türk ekonomisinin liberalleşmesinin başlangıcı. Süleyman Demirel hükümetinde Ekonomik İşler Müsteşarı Turgut Özal tarafından hazırlandı. İçeriği: TL %32,7 devalüasyonu, dış ticaretin liberalleşmesi, ihracatın özendirilmesi, KİT'lerin yeniden yapılandırılması, fiyat kontrolünün kaldırılması, faiz oranlarının serbest bırakılması. 12 Eylül 1980 darbesi yaşandı ama bu kararlar sürdürüldü. Özal MGK döneminde Ekonomi Başbakan Yardımcısı oldu. 1983'te ANAP'la başbakan olunca liberal modelinin temeli oldu. "İthal ikamesi"den "ihracata dayalı büyüme"ye geçiş.

E · 1990'lar Koalisyonlar Dönemi — 5 Soru

22Türkiye'nin ilk kadın başbakanı kimdir?

Tansu Çiller — Türkiye'nin ilk ve hala tek kadın başbakanı. DYP. 1946 İstanbul doğumlu, ABD'de ekonomi doktoralı, eski Boğaziçi profesörü. 25 Haziran 1993'te başbakanlığı devraldı (Demirel'in CB seçilmesi sonrası). 51. Hükümet (DYP-SHP). 1993-1996 başbakan. 6 Mart 1995 AB Gümrük Birliği imzaladı. 5 Nisan 1994 ekonomik krizi. 1996 Anayol Hükümeti (Yılmaz ile, kısa). 1996-1997 Refahyol (Erbakan ile, başbakan yardımcısı + dışişleri bakanı). 28 Şubat 1997 sonrası siyasi kariyeri sona erdi.

2324 Aralık 1995 erken seçiminde 1. parti hangisidir?

24 Aralık 1995 — 1. parti Refah Partisi (Erbakan). %21,4 → 158 mv. Türk siyaseti tarihinde ilk kez İslami referansları olan bir parti birinci sıraya çıktı. ANAP %19,6 → 132 mv, DYP %19,2 → 135 mv, DSP %14,6 → 76 mv, CHP %10,7 → 49 mv, MHP baraj altı. 12 Mart 1996 Anayol (Yılmaz-Çiller, 3 ay). 28 Haziran 1996 Refahyol (Erbakan-Çiller). Türkiye'nin ilk İslami referanslı başbakanı. 28 Şubat 1997 ile dağıldı. 16 Ocak 1998 RP kapatıldı.

2417 Ağustos 1999 Marmara Depremi hakkında doğru olan?

Marmara Depremi — 17 Ağustos 1999. Salı sabahı saat 03:02, 7,6 büyüklük, merkez Gölcük (Kocaeli), derinlik 17 km, 145 km kırılma. Resmî rakam 18.373 ölü, 48.901 yaralı, ~250.000 evsiz. Etkilenen iller: Kocaeli, Sakarya, İstanbul, Yalova, Bolu, Bursa, Eskişehir, Düzce. Kocaeli 9.800+ ölü, Sakarya 3.800+. 57. Hükümet (DSP-MHP-ANAP) zamanında, Ecevit Başbakan. Devletin yetersiz tepkisi büyük tepki yarattı. "Deprem vergisi" (Özel İletişim Vergisi) getirildi. 12 Kasım 1999 Düzce 7,2 / 845 ölü. 2002 seçiminde 57. Hükümet'in 3 partisi baraj altı kaldı.

25Şubat 2001 ekonomik krizi nasıl başladı?

Şubat 2001 Krizi — anayasa kitapçığı krizi ile başladı. 19 Şubat 2001 MGK toplantısı: CB Sezer ile Başbakan Ecevit arasında gerginlik. Sezer yolsuzluk soruşturmaları konusunda hükümeti eleştirdi. Sezer Anayasa kitapçığını Ecevit'e fırlattı. Ecevit toplantıdan ayrıldı, kameralar önünde açıkladı. 22 Şubat 2001 ekonomik çöküş: TL %14,62 → sonra %40 devalüe. Faizler %1.700-3.000. 50 milyar dolar zarar, 2,4 milyon işsiz, 20.000 işyeri kapandı. 3 Mart 2001 Kemal Derviş (Dünya Bankası'ndan). "Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı". IMF 17 milyar dolar stand-by. 22 banka battı, TMSF'ye devredildi.

26Ahmet Necdet Sezer 10. CB hakkında doğru olan?

Ahmet Necdet Sezer — 10. CB (16 Mayıs 2000 - 28 Ağustos 2007). 1941 Afyonkarahisar doğumlu, hukukçu. Anayasa Mahkemesi Başkanı (1998-2000). 16 Ocak 1998 Refah Partisi kapatma kararını "Hayırlı olsun" diyerek açıkladı. 7 Mart 2000 DSP-MHP-ANAP koalisyonunun ortak adayı. 5 Mayıs 2000 TBMM 3. tur 330 oy. 19 Şubat 2001 anayasa kitapçığı krizi (Ecevit ile) → 22 Şubat 2001 TL %40 devalüasyon. Laik-sivil çizgiyi sıkı sıkı savundu, AKP iktidarıyla sürekli gerilim yaşadı. 28 Ağustos 2007'de Abdullah Gül'e görevi devretti.

F · AK Parti'nin Doğuşu (2001-2003) — 4 Soru

27AK Parti hangi tarihte ve kimler tarafından kuruldu?

AK Parti — 14 Ağustos 2001 kuruldu. Kurucular: Recep Tayyip Erdoğan (Genel Başkan), Abdullah Gül, Bülent Arınç, Abdüllatif Şener, Ali Babacan, Cemil Çiçek, Hüseyin Çelik vd. "Muhafazakar demokrat" olarak tanımlandı. "Geçmiş gömleği çıkardık" Erdoğan'ın sözü (Milli Görüş'ten ayrılma). Süreç: 16 Ocak 1998 RP kapatıldı → 17 Aralık 1997 FP kuruldu → FP'de gelenekçi/yenilikçi ayrılığı → 14 Mayıs 2000 FP I. Kongresi: Kutan 633 oy, Gül 521 oy → 22 Haziran 2001 FP de kapatıldı → 14 Ağustos 2001 AK Parti.

283 Kasım 2002 erken seçim sonuçları nelerdir?

3 Kasım 2002 — Türk siyasetinin dönüm noktası. AK Parti %34,28 → 363 mv (mutlak çoğunluk). CHP %19,39 → 178 mv (Baykal). 57. Hükümet'in 3 partisi (DSP-MHP-ANAP) baraj altı. DYP, Saadet, GP (Cem Uzan), DEHAP, ANAP da baraj altı. 1991'den beri ilk tek-parti iktidarı. Sebepler: Marmara depremi, Şubat 2001 krizi, Ecevit sağlık. Erdoğan siyaset yasağı nedeniyle aday olamadı (12 Aralık 1997 Siirt şiir okuma, 10 ay hapis, 4 ay Pınarhisar'da yattı). 18 Kasım 2002 — Abdullah Gül Başbakan (58. Hükümet, 4 ay). 3 Ekim 2002 Anayasa değişikliği. 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi. 14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan (59. Hükümet).

29Erdoğan'ın 2002'de aday olamamasının sebebi nedir?

Erdoğan'ın siyaset yasağı — Siirt şiir okuma. 12 Aralık 1997'de İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olarak Siirt'te Ziya Gökalp'in "Minareler süngü, kubbeler miğfer..." şiirini okuduğu için "halkı din ve ırk farklılığı gözeterek kin ve düşmanlığa açıkça tahrik etmek" suçundan 10 ay hapis cezası. 26 Mart 1999 Pınarhisar Cezaevi'ne girdi, 4 ay hapis yattı. Bu nedenle 3 Kasım 2002 seçiminde aday olamadı. 3 Ekim 2002 Anayasa değişikliği ile siyaset yasağı kısıtlandı. 9 Mart 2003 Siirt ara seçimi Erdoğan kazandı. 14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan (59. Hükümet).

30Türkiye-AB ilişkilerinin önemli kilometre taşları sırası nedir?

Türkiye-AB ilişkileri kilometre taşları: (1) 31 Temmuz 1959 AET'ye tam üyelik başvurusu (Yunanistan ile birlikte). (2) 12 Eylül 1963 Ankara Antlaşması (ortak üyelik). (3) 23 Kasım 1970 Katma Protokol. (4) 14 Nisan 1987 tam üyelik için resmî başvuru (Özal hükümeti). (5) 6 Mart 1995 AB Gümrük Birliği imzalandı (Çiller hükümeti, 1 Ocak 1996 yürürlük). (6) 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi aday ülke statüsü (57. Hükümet). (7) 17 Aralık 2004 müzakere tarihi belirlendi. (8) 3 Ekim 2005 müzakereler Lüksemburg'da başladı. 1995 Gümrük Birliği ve 1999 aday ülke statüsü en önemli iki dönüm noktası.

14 Mart 2003 sonrası ne oldu? ✓

14 Mart 2003 — Erdoğan Başbakan oldu. 59. Hükümet ile Türkiye, 1991'den beri ilk tek-parti iktidarı dönemine girdi. 1990'ların koalisyon kaosu, 1999 Marmara depremi, 2001 ekonomik krizi sonrası halk istikrarlı bir tek-parti iktidarı istemişti. Şimdi 22 yıllık AK Parti dönemi başlıyor.

SONRAKİ BÖLÜM

BÖLÜM 3 · 2002-Günümüz AK Parti Dönemi

3.1 — 2002-2014 İktidar Yılları: İlk dönem reformları (AB müzakereleri, ekonomik canlanma, Kıbrıs müzakereleri), 27 Nisan 2007 e-muhtıra, 2007 Cumhurbaşkanlığı krizi (367 sayısı), 2007 erken seçim AKP %46,58, 28 Ağustos 2007 Abdullah Gül 11. CB, 2010 anayasa referandumu (%57,88, 12 Eylül darbecilerinin yargılanması açıldı), 2011 üçüncü zafer (AKP %49,8). 2013 Gezi Olayları, 17-25 Aralık 2013 yolsuzluk operasyonları.

3.2 — 2014-Günümüz Cumhurbaşkanlığı: 10 Ağustos 2014 — Erdoğan halk oyuyla seçilen ilk CB (12. CB, %51,79). 7 Haziran 2015 erken seçim → 1 Kasım 2015 ikinci seçim. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi (FETÖ, 251 şehit). 16 Nisan 2017 anayasa referandumu (%51,41, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş). 24 Haziran 2018 ilk Cumhurbaşkanlığı sistemi seçimi, 14-28 Mayıs 2023 seçimleri. 29 Ekim 2023 Cumhuriyetin 100. yılı.

Bölüm 2'nin Tek Cümleli Özeti

1938-2002 — 64 yıl: Atatürk vefatından AK Parti iktidarına. Türk demokrasisinin en sancılı dönüşüm dönemi.
9 Cumhurbaşkanı: İnönü → Bayar → Gürsel → Sunay → Korutürk → Evren → Özal → Demirel → Sezer.
4 askeri müdahale: 27 Mayıs 1960 darbe (Gürsel, Menderes idamı, 1961 Anayasası) · 12 Mart 1971 muhtıra (Tağmaç, Demirel istifa) · 12 Eylül 1980 darbe (Evren, 1982 Anayasası) · 28 Şubat 1997 postmodern darbe (Erbakan istifa).
5 büyük seçim dönüm noktası: 14 Mayıs 1950 Beyaz İhtilal (DP %53), 2 Mayıs 1954 DP %58 oy rekoru, 6 Kasım 1983 ANAP zaferi (Özal), 24 Aralık 1995 RP 1. parti, 3 Kasım 2002 AK Parti zaferi (%34,28 → 363 mv).
3 büyük dış politika başarısı: 18 Şubat 1952 NATO (Menderes), 20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekatı (Ecevit), 10-11 Aralık 1999 Helsinki AB aday ülke statüsü.
3 büyük ekonomik dönüşüm: Marshall Yardımı (1948), 24 Ocak 1980 Kararları (Özal liberalleşmesi), 2001 Krizi sonrası Kemal Derviş Programı.
17 Ağustos 1999 Marmara Depremi: 7,6 büyüklük, saat 03:02, 18.373 ölü. Türk siyasetini de değiştirdi (2002 seçiminde 57. Hükümet'in 3 partisi baraj altı kaldı).
Cumhuriyet'in en uzun süreli yenilikçi devlet adamları: İsmet İnönü (CB 1938-1950, Başbakan 1923-1937, 1961-1965), Süleyman Demirel (Başbakan 6 dönem 1965-1993, CB 1993-2000), Turgut Özal (Başbakan 1983-1989, CB 1989-1993).
Sonraki bölüm: 2002'den günümüze AK Parti dönemi.

Bölüm 2 Değerlendirme · Ünite 6.12