1929 Büyük Buhran sonrası Devletçilik ekonomi politikası benimsendi. Sümerbank, Etibank, Karabük Demir-Çelik kuruldu. Dış politikada büyük başarılar: Milletler Cemiyeti üyeliği (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö (1936), Sadabad Paktı (1937), Hatay'ın katılımı (1939).
24 Ekim 1929 New York Borsası'nın çöküşü ("Kara Perşembe") dünyada büyük buhran başlattı. Türkiye o güne kadar liberal-karma ekonomi politikası izliyordu (1923 İzmir İktisat Kongresi'nin çizgisi). Buhran sonrası özel sektörün yatırım gücü kalmadı, dış sermaye çekildi. Atatürk yeni bir politikaya yöneldi: Devletçilik. Devlet, özel sektörün yapamadığı yatırımları (sanayi, madencilik, ulaşım, enerji) kendisi yapacak — ama özel sektörü dışlamadan, ona destek olarak.
(1) ÖZGÜN MODEL: Sovyet komünizmi DEĞİL, kapitalist liberalizm DEĞİL — Türkiye'ye özgü bir karma model.
(2) DEVLETİN ROLÜ: Özel sektörün finansal-teknik yetersizliği nedeniyle yapamadığı büyük yatırımları (sanayi, madencilik, demiryolu) devlet üstlenir.
(3) ÖZEL SEKTÖR: Devlet özel sektörü dışlamaz — destekler. Devlet bankaları (İş Bankası, Ziraat Bankası) özel girişimci finanse eder.
(4) MİLLİ EKONOMİ: "Yerli malı, yerli üretim, milli iktisat" vurgusu. Yabancı sermayenin yerini yerli sermaye almalı.
(5) ANAYASAL TESCİL: 1937'de 6 Atatürk ilkesi (cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, laiklik, devletçilik, devrimcilik) anayasaya girdi.
Türkiye'nin ilk planlı kalkınma denemesi. Sovyet uzmanlardan teknik destek alındı (Sovyet model değil, Sovyet metodolojisi). Plan 1934'te uygulamaya girdi. 5 ana sektör: Mensucat (tekstil), maden ve maden işleme, kağıt ve selüloz, kimya, demir-çelik. Sümerbank bu planın yürütücüsü oldu (1933'te kuruldu). Plan tamamlanınca 1936'da İkinci Beş Yıllık Plan hazırlandı (II. Dünya Savaşı nedeniyle tam uygulanamadı).
| Yıl | Kurum / Olay |
|---|---|
| 1924 | İş Bankası (26 Ağustos) — Atatürk'ün talimatıyla. İlk özel sektör destekli ulusal banka. Mahmut Celal Bayar yönetiminde |
| 1925 | Aşar Vergisi kaldırıldı (17 Şubat) — Köylüye rahatlama |
| 1925 | Şeker Fabrikaları: Alpullu, Uşak — yerli şeker üretimi |
| 1926 | Türk Medeni Kanunu: İsviçre'den uyarlandı — kadın haklarında devrim |
| 1927 | Teşvik-i Sanayi Kanunu: Özel sektör sanayi yatırımcısına vergi muafiyeti |
| 1928 | Harf İnkılabı (1 Kasım) — Latin alfabesi · Türk Eğitim Derneği (TED) kuruldu |
| 1929 | Gümrük tarifeleri yükseltildi — Lozan'daki kısıtlamalar 1929'da bitti |
| 1930 | Merkez Bankası (3 Ekim 1930) — Para basma yetkisi devlette |
| 1932 | Halkevleri (19 Şubat) — 14 il merkezinde · halk eğitimi · 1951'de kapatıldı |
| 1933 | Sümerbank (11 Temmuz) · Üniversite Reformu (1 Ağustos) — İstanbul Üniversitesi modernleşti |
| 1934 | Soyadı Kanunu (21 Haziran) · Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı (24 Kasım) · Birinci Beş Yıllık Plan uygulanmaya başladı · Kadınlara seçme-seçilme hakkı (5 Aralık) |
| 1935 | Etibank + MTA (14 Haziran) · Hafta Tatili Pazar oldu (Cuma'dan değişti) |
| 1937 | 5 Şubat 1937 — 6 Atatürk İlkesi Anayasaya Girdi · Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) kuruldu |
| 1938 | Devlet Hava Yolları (1933 kuruluş, 1938 devlet) — sonraki THY · TMO buğday alımı başladı |
| 1939 | Karabük Demir-Çelik (10 Eylül) — Atatürk göremedi |
Atatürk'ün 1930'lardaki dış politikası "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh" ilkesine dayalıdır. Türkiye statükocu, denge politikası izledi. 4 büyük başarı: Milletler Cemiyeti üyeliği (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Sadabad Paktı (1937). Bunlara 1939'da Hatay'ın Türkiye'ye katılması eklendi.
1939'da Türkiye-İngiltere-Fransa Üçlü İttifakı imzalandı (II. Dünya Savaşı arifesinde). Hitler-Stalin Paktı (1939) sonrası Türkiye Batı Bloğu'na yaklaştı. Ancak II. Dünya Savaşı'nda Türkiye TARAFSIZ kaldı (1939-1945) — İnönü dönemi.
1924 Anayasası'nda 1937'de yapılan değişiklikle 6 Atatürk İlkesi anayasal güvenceye kavuştu: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik, Devrimcilik (İnkılapçılık). Bu ilkeler 1931 CHP Kurultayı'nda parti programına girmiş, 1937'de anayasaya alınmıştır. İlk dört ilke (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik) "temel" sayılır; Devletçilik, Devrimcilik daha sonra (1931) eklendi. 1937 anayasa değişikliği iki önemli değişiklik daha getirdi: Türkiye Cumhuriyeti'nin "laik" olduğu açıkça yazıldı.
Atatürk'ün vefatından bir gün sonra İsmet İnönü TBMM'de oybirliğiyle 2. Cumhurbaşkanı seçildi. "Milli Şef" sıfatıyla 12 yıl Cumhurbaşkanlığı yaptı (1938-1950). 1938-1950 dönemi İnönü Dönemi olarak bilinir — bu dönemin başlıca özellikleri 1.3'te işlenecek (II. Dünya Savaşı tarafsızlığı, çok partili hayata geçiş, Köy Enstitüleri, Marshall Yardımı).
Yanlış: "Karabük Demir-Çelik Fabrikası Atatürk tarafından açıldı."
Doğru: Karabük Demir-Çelik 10 Eylül 1939'da açıldı, ATATÜRK O TARİHTE HAYATTA DEĞİLDİ. Atatürk 10 Kasım 1938'de vefat etmişti — fabrikanın açılışından 10 ay önce. Açılış İnönü dönemine rastlar. Yine de fabrikanın temel atılması, planlanması, finansmanı Atatürk dönemindedir (II. Beş Yıllık Plan, 1936-1937'de planlandı). Aynı durum Hatay için de geçerli: Hatay'ın katılımı 29 Haziran 1939'da gerçekleşti — Atatürk bunu da göremedi. Atatürk'ün son büyük başarısı Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937) kabul edilebilir.
Yanlış: "Balkan Antantı 5 ülkeden oluşur ve Bulgaristan da üyesidir."
Doğru: Balkan Antantı 4 ÜLKEDEN oluşur: Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya. Bulgaristan ÜYE DEĞİLDİR — Bulgaristan revizyonist (mevcut sınırları kabul etmeyen) bir ülke olduğu için pakt dışında kaldı. Arnavutluk da üye değildir — İtalyan etkisinde olduğu için. Sadabad Paktı (1937) farklı 4 ülke: Türkiye, İran, Irak, Afganistan. Bu ikisini karıştırma: Balkan Antantı = batı/Avrupa, Sadabad = doğu/Asya. Türkiye her iki paktta da yer alıyor ve "iki yönde güvenlik kuşağı" oluşturuyor.
Yanlış: "Montrö Sözleşmesi Türkiye-Yunanistan sınırlarını düzenler."
Doğru: Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936) İSTANBUL ve ÇANAKKALE BOĞAZLARI'nın geçiş rejimini düzenler. Sınırlarla ilgisi yok. Lozan'da Boğazlar uluslararası komisyona bırakılmıştı, askersizleştirilmişti. Montrö ile Boğazlar tamamen Türk egemenliğine geçti, askersizleştirme kaldırıldı. Geçiş kuralları: Barış zamanı ticaret gemileri serbest. Savaş gemileri sınırlı (tonaj, süre, taraf devlete göre). Karadeniz devletleri (Türkiye, SSCB, Bulgaristan, Romanya) ile Karadeniz dışı devletler için farklı kurallar. 9 ülke imzaladı (Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Japonya, Yunanistan, Yugoslavya, Bulgaristan, Avustralya). Bugün hâla yürürlükte — Türkiye'nin en kazançlı uluslararası antlaşması.
Yanlış: "6 Atatürk İlkesi 1924 Anayasası ile birlikte anayasaya girdi."
Doğru: 6 Atatürk İlkesi 1924 Anayasası'na 5 Şubat 1937'de yapılan değişiklikle girdi. 1924 Anayasası ilk hâliyle 6 ilkeyi içermiyordu. Tarih sırası: 1924 Anayasası kabul edildi (20 Nisan 1924) → 1931 CHP III. Kurultayı'nda 6 ilke parti programına girdi → 5 Şubat 1937 6 ilke anayasaya girdi (anayasa değişikliği). 6 ilke: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik, Devrimcilik (İnkılapçılık). 1937 değişikliğinde ayrıca Türkiye Cumhuriyeti'nin "laik" olduğu da açıkça yazıldı. Diğer önemli kanun tarihleri: 1924 Halifelik kaldırıldı, 1925 Aşar kaldırıldı, 1928 Harf İnkılabı, 1934 Soyadı Kanunu, 1934 Kadınlara seçme-seçilme hakkı.
1929 Buhran → Devletçilik. Sümerbank (1933), Etibank (1935), Karabük (1939). BBYSP (1934). Kayseri-Ereğli-Nazilli tekstil, İzmit kağıt, Bursa Merinos.
Milletler Cemiyeti (1932), Balkan Antantı (1934 - 4 ülke), Montrö (1936 - hâlâ yürürlükte), Sadabad Paktı (1937 - 4 ülke).
5 Şubat 1937. 1924 Anayasası'na değişiklikle. 1931 CHP Kurultayı parti programı, 1937 anayasa. 6 ilke: C-M-H-L-D-D.
10 Kasım 1938, 09:05, Dolmabahçe, 57 yaş. İnönü 11 Kasım Cumhurbaşkanı. Hatay (1939) ve Karabük (1939) Atatürk göremedi.