3 Mart 1924'te laik temeller atılmıştı. Sonraki 4 yıl, Türkiye'nin günlük hayatının yeniden yazıldığı zamandır. Şapka, takvim, saat, ölçü, medeni hukuk, ceza hukuku, ticaret hukuku, alfabe — hepsi 1925-1928 arasında değişti. Bu ders, Cumhuriyet'in "adam olma" sürecinin en yoğun dört yılını anlatıyor.
Cumhuriyet'in ilk büyük "kültür devrimi" Şapka Kanunu'dur. Ağustos 1925'te Atatürk Kastamonu seyahatine çıktı (24-30 Ağustos 1925). Bu, sıradan bir gezi değil — halka kıyafet devrimini göstermek için planlanmış stratejik bir seyahat. Atatürk Kastamonu sokaklarında elinde panama şapkası ile dolaştı, halkla konuştu. Bu görüntü tüm Türkiye'ye yayıldı: "Cumhuriyet'in başkanı şapka giyiyor."
24-30 Ağustos 1925: Atatürk Kastamonu-İnebolu seyahati. Ardından Çankırı, Çorum, Tokat, Amasya gezdi. Her şehirde elinde panama şapkasıyla dolaştı, halka "Bu serpuş [şapka], medeni dünyada hangi adı alırsa alsın, milletimizin başına geçmiştir" dedi. 1 Eylül 1925: Memurlara şapka emri çıktı (kararname). 2 Eylül 1925: Tekke ve zaviyelerin de kapatılacağına dair kararname. 25 Kasım 1925: TBMM'de 671 sayılı kanun kabul edildi.
Tek maddelik kısa bir kanun: "Türkiye Büyük Millet Meclisi azaları ile umumî, hususî, mahallî bütün memurlar ve memurelere mahsus serpuş şapkadır." Yani milletvekilleri ve devlet memurları şapka giymek zorunda. Halk için doğrudan bir mecburiyet yoktu — ama uygulamada fes ve sarık giyimi yasaklandı (din görevlileri hariç).
Şapka Kanunu'na karşı Kasım-Aralık 1925'te ayaklanmalar çıktı: Erzurum, Rize, Sivas, Maraş, Giresun. İskilipli Atıf Hoca (Şapka aleyhinde "Frenk Mukallitliği" risalesi yazmıştı), Ankara İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Ayaklanmalar bastırıldı, liderler idam edildi. Şapka kısa sürede yerleşti.
Fes 1829'da II. Mahmud tarafından getirilen Osmanlı serpuşuydu. 100 yıl boyunca Müslüman Osmanlı erkeğinin sembolü oldu. Atatürk şapkayı seçerek Avrupa'ya yöneliş ifadesi verdi. "Şapka", Cumhuriyet'in medeniyet projesinin görsel imzasıydı. 671 sayılı kanun hâlâ yürürlükte — 1982 Anayasası 174. maddesiyle korunan inkılap kanunlarından biri.
Şapka Kanunu'ndan 5 gün sonra bir başka büyük adım atıldı. 30 Kasım 1925, 677 sayılı kanun ile Türkiye'deki tüm tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı; tarikat faaliyetleri yasaklandı.
Kanunun içerdikleri:
Mantığı: Tekkeler ve tarikatlar, Cumhuriyet'in laik ve modern akıl-bilim merkezli toplum modeline alternatif birer otorite oluşturuyordu. Atatürk'ün ifadesiyle: "Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, mensuplar memleketi olamaz." Bu, Cumhuriyet'in din-toplum ilişkisini devlet eliyle düzenleme politikasının net bir adımıydı.
Bağlam: Şubat 1925'te Şeyh Said İsyanı patlak vermişti (Bölüm 1.3'te detaylı). Bu isyan tarikat ağları üzerinden örgütlenmişti. Tekke ve zaviyelerin kapatılması, isyan sonrası alınan en köklü tedbirlerden biriydi. 677 sayılı kanun da bugün hâlâ yürürlükte (1982 Anayasası 174. madde inkılap kanunu).
1925-1931 arasında dört ayrı düzenlemeyle Türkiye günlük hayatın temel ölçü birimlerini Avrupa'yla uyumlu hale getirdi:
| Tarih | Düzenleme |
|---|---|
| 26 Aralık 1925 | Miladi Takvim · Hicri (kameri) ve Mali (rumi) takvim yerine miladi takvim · 1 Ocak 1926'da yürürlük · 698 sayılı kanun |
| 26 Aralık 1925 | Saat sistemi · Milletlerarası saat sistemi (24 saat) · Eskiden Osmanlı'da güneşin doğuşuna göre alaturka saat kullanılıyordu |
| 20 Mayıs 1928 | Milletlerarası Rakamlar · 1288 sayılı kanun · Arap rakamları (٠١٢٣٤٥٦٧٨٩) yerine Latin rakamları (0123456789) · Harf İnkılabı'ndan 5 ay önce |
| 26 Mart 1931 | Metrik Sistem · 1782 sayılı kanun · Arşın, okka, dirhem, endaze yerine metre, kilogram, litre · 1 Ocak 1933'te yürürlük |
| 1 Haziran 1934 | Hafta tatili · 2739 sayılı kanun · Cuma yerine Pazar resmi tatil oldu |
Mantığı: Bir devlet uluslararası ekonomik-bilimsel-diplomatik ilişkilerini yürütemez eğer takvimi, saati, ölçüleri, rakamları farklıysa. Cumhuriyet'in tercihi açıktı: Türkiye dünyayla aynı dili konuşacak. Bu düzenlemeler birer "kültür devrimi" değildi — idari/teknik gereklilik. Ama uzun vadede toplumsal davranışı da kökten değiştirdiler.
Cumhuriyet'in en köklü hukuk devrimi. Mecelle (1870-76, 1851 madde) yetersizdi — sadece borçlar ve mülkiyeti kapsıyordu. Aile hukuku, miras, kişiler hukuku şer'i mahkemelerde fıkıh bazlı uygulanıyordu. Çağdaş bir devlet için bu yapı sürdürülemezdi.
İsviçre Medeni Kanunu'ndan iktibas edildi (Fransızca metinden Türkçe'ye tercüme). Neden İsviçre? Mahmut Esat Bozkurt'un gerekçesi: "İsviçre Medeni Kanunu, medeni kanunlar içinde en yeni, en mükemmel ve halkçı olandır." Alman Medeni Kanunu (1900) kuramsal ve karmaşık; Fransız Medeni Kanunu (1804) ise eskimiş bulundu. İsviçre Kanunu (1907) ise hem yeni, hem pratik, hem kazandırılmış haklar/eski uygulamalar arası dengeyi koruyordu.
Komisyon başkanı: Şükrü Kaya (milletvekili). 26 kişilik komisyon: hukukçu milletvekilleri, mahkeme başkan ve üyeleri, hukuk profesörleri, avukatlar. Kanunun mimarı: Adliye Vekili Prof. Dr. Mahmut Esat Bozkurt — gerekçe metnini kendi yazdı, kanunun savunucusu oldu.
1892 Kuşadası doğumlu. İstanbul Hukuk Mektebi (1912), sonra İsviçre Fribourg Üniversitesi'nde hukuk doktorası ("Osmanlı Kapitülasyonları Rejimi Üzerine"). Milli Mücadele'de Kuşadası'nda Kuvayı Milliye'yi kurdu. İzmir Milletvekili (1923-1943). 30 yaşında İktisat Vekili oldu. Adalet Bakanı olarak Medeni Kanun'u TBMM'den geçirdi. 1943'te 51 yaşında öldü.
20 Aralık 1925: İcra Vekilleri Heyeti (Bakanlar Kurulu) tasarıyı görüştü. 17 Şubat 1926: TBMM kabul (oybirliği). 29 Mayıs 1926: "Tatbikat Kanunu" çıkarıldı (864 sayılı, "Kanun-ı Medeni'nin Sureti Mer'iyet ve Şekil-i Tatbiki Hakkında Kanun") — eski uygulamalardan yeni sisteme geçiş için. 4 Ekim 1926: Yürürlüğe girdi.
1851 maddelik Mecelle'nin yerini aldı. Atatürk Devrimi'nin "kadın devrimi" boyutu bu kanunda doğdu. Kadına siyasi haklar verilmesi de bunun doğal devamı oldu: 1930 belediye seçimi, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekili seçme/seçilme. 76 yıl yürürlükte kaldı; 1 Ocak 2002'de yeni Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girince yerini bıraktı.
Medeni Kanun ile birlikte, sonraki 3 yılda Türkiye'nin tüm hukuk sistemi Avrupa kanunlarından iktibas edilerek yeniden inşa edildi. Her birinde farklı bir Avrupa ülkesinin kanunu örnek alındı:
| Kanun | Tarih | Kaynak |
|---|---|---|
| Türk Medeni Kanunu | 17 Şubat 1926 (yürürlük 4 Ekim 1926) | İsviçre Medeni Kanunu (1907) · 743 sayılı |
| Türk Borçlar Kanunu | 22 Nisan 1926 (yürürlük 4 Ekim 1926) | İsviçre Borçlar Kanunu · 818 sayılı |
| Türk Ticaret Kanunu | 29 Mayıs 1926 (yürürlük 4 Ekim 1926) | Almanya Ticaret Kanunu · 865 sayılı |
| Türk Ceza Kanunu | 1 Mart 1926 (yürürlük 1 Temmuz 1926) | İtalya Ceza Kanunu (Zanardelli, 1889) · 765 sayılı |
| Hukuk Usulü Muhakemeleri (HUMK) | 18 Haziran 1927 | Neuchâtel kantonu (İsviçre) usul kanunu · 1086 sayılı |
| Ceza Muhakemeleri Usulü (CMUK) | 4 Nisan 1929 | Almanya Ceza Muhakemeleri Kanunu · 1412 sayılı |
Sonuç: 1929 itibarıyla Türkiye'nin tüm temel hukuk sistemi Avrupa kanunlarından iktibas edilerek yenilendi. Uğur Mumcu'nun ünlü ifadesiyle: "Türk vatandaşı, İsviçre Medeni Kanunu'na göre evlenen, İtalya Ceza Yasası'na göre cezalandırılan, Alman Ceza Muhakemeleri Yasası'na göre yargılanan, Fransız idare hukukuyla idare edilen kişidir." Bu, dönemin koşullarında kasıtlı bir tercihti: "Kendimiz bir kanun yazana kadar bekleyemeyiz; en gelişmiş Avrupa kanunlarını alıp uyarlayalım" mantığı.
Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girince Mecelle (1870-76) yürürlükten kalktı. Mecelle 1851 maddeden oluşuyordu, Hanefi mezhebi fıkhının Avrupa-stili kodifikasyonuydu. Ürdün'de 1976'ya kadar, Filistin'de 1949'a kadar yürürlükte kaldı. Türkiye'de ise 56 yıllık ömrünü tamamladı; yerini İsviçre kaynaklı modern hukuka bıraktı.
1924 Anayasası'nın 2. maddesinde "Türkiye Devleti'nin dini, Din-i İslam'dır" hükmü vardı — Cumhuriyet ilan edilse de devlet hâlâ resmî olarak bir dine bağlıydı. 10 Nisan 1928'de TBMM bu hükmü anayasadan çıkardı.
Anlamı: 1928 değişikliği, Cumhuriyet'in laiklik yolunda atılan en kritik adımlardan biri. Artık devlet anayasal olarak hiçbir dine bağlı değildi. Ama "laiklik" kavramı henüz anayasaya girmemişti — bu 1937'de olacaktı. 1937, 5 Şubat: CHP'nin 6 oku (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik) anayasaya eklendi.
Kronoloji: 1924 (devletin dini İslam vardı) → 1928 (din ibaresi çıkarıldı) → 1937 (laiklik anayasal ilke oldu). 9 yıllık geçiş süreci.
23 Mayıs 1928: Dil Encümeni kuruldu. Görevi: Türkçeye en uygun Latin alfabesini hazırlamak. 6 dilbilimci/edebiyatçı:
Komisyon birkaç ay içinde 29 harflik Türk alfabesini hazırladı. Latin alfabesine 6 özel harf eklendi: ç, ğ, ı, ö, ş, ü. Latin alfabesinden 3 harf çıkarıldı: q, w, x.
Atatürk'ün Sarayburnu'nda yaptığı tarihi konuşma. Cumhuriyet Halk Fırkası'nın yıldönümü vesilesiyle düzenlenen şenlikte Atatürk halka yeni harfleri tanıttı: "Arkadaşlar, güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz... Bizim ahenkli, zengin lisanımız yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir."
Sarayburnu konuşmasından sonra Atatürk Anadolu'nun çeşitli şehirlerine gitti — kara tahta, tebeşir ve alfabeyle. Tekirdağ, Çanakkale, Bursa, Bolu, Sinop, Samsun, Amasya, Tokat, Sivas, Kayseri'de halka kendi elinden yeni harfleri öğretti. Bu sembolik gezi, devrimin halka indirilmesi sürecini başlattı.
TBMM 1353 sayılı kanunu kabul etti. "Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun". 1 Aralık 1928'den itibaren tüm gazeteler yeni alfabeyle çıktı. 1 Ocak 1929'dan itibaren tüm resmi yazışmalar yeni alfabeyle yapıldı.
Bakanlar Kurulu kararıyla Atatürk "Millet Mektepleri Başöğretmeni" unvanı verildi. Bugün Türkiye'de 24 Kasım Öğretmenler Günü bu tarihten geliyor.
Yetişkinlere okuma-yazma öğretmek için Millet Mektepleri açıldı. Yaş aralığı: 16-45. Atatürk Başöğretmen sıfatıyla bu kampanyayı yönetti. 1928'de okuryazarlık oranı %10 civarındaydı — 4 yıl sonra (1935) %20'ye çıktı. 1980'lerde %80, bugün %96+.
Harf İnkılabı, Cumhuriyet'in en köklü kültürel devrimlerinden biri. Bir nesilde toplum iki tarihi kopuşa uğradı: (1) Eski yazıdaki kütüphane (Osmanlı'nın 600 yıllık edebi-bilimsel mirası) artık doğrudan okunamaz hale geldi. (2) Toplumun yeniden okuryazar yapılması (4 yılda 2 milyon yetişkin Millet Mekteplerine kayıtlı) hızla başarıldı. Bu ikiliği takdir veya eleştirme — sınav için gereken: tarihler, kanun no, isimler.
Türk Medeni Kanunu kadınlara medeni haklar verdi. Sonraki 8 yılda siyasi haklar da geldi. Türkiye, kadınlara seçme-seçilme hakkı tanıyan ilk ülkelerden biri oldu — Fransa'dan 11 yıl, İtalya'dan 11 yıl, İsviçre'den 37 yıl önce.
| Tarih | Kadın hakkı |
|---|---|
| 17 Şubat 1926 | Medeni haklar · Türk Medeni Kanunu (eşitlik, miras, evlilik, boşanma, meslek) |
| 3 Nisan 1930 | Belediye seçme/seçilme · 1580 sayılı Belediye Kanunu · İlk uygulama 1930'da |
| 26 Ekim 1933 | Muhtarlık seçme/seçilme · Köy Kanunu değişikliği |
| 5 Aralık 1934 | Milletvekili seçme/seçilme · Anayasa değişikliği · 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girdi (TBMM'de %4.5) |
Karşılaştırma: Türkiye'de 1934 · Fransa 1944 · İtalya 1945 · Belçika 1948 · Yunanistan 1952 · İsviçre 1971 (federal seçimler için, kantonal seçimlerde bazı kantonlar 1990'lara kadar sürdü).
1935'te seçilen 18 kadın milletvekili: Mebrure Gönenç (Afyon), Hatice Özgener (Çankırı), Türkan Örs Baştuğ (Antalya), Sabiha Gökçül Erbay (Balıkesir), Şekibe İnsel (Bursa), Hatice Özgener (Çankırı), Huriye Öniz Baha (Diyarbakır), Fakihe Öymen (İstanbul), Naside Hanım (Trabzon) ve diğerleri. Bu, dünyada o tarih için en yüksek kadın milletvekili oranlarından biriydi.
| Tarih | Düzenleme · Kanun no |
|---|---|
| 3 Mart 1924 | Halifelik kaldırıldı (431) · Tevhid-i Tedrisat (430) · Şer'iye+Erkan-ı Harbiye (429) |
| 20 Nisan 1924 | 1924 Anayasası (491) · 105 madde |
| 17 Şubat 1925 | Aşar Vergisi kaldırıldı · Köylüye büyük rahatlama |
| 24-30 Ağustos 1925 | Atatürk Kastamonu seyahati (Şapka için zemin) |
| 25 Kasım 1925 | Şapka Kanunu (671) |
| 30 Kasım 1925 | Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması (677) |
| 26 Aralık 1925 | Miladi Takvim + Saat (698) · 1 Ocak 1926'dan |
| 1 Mart 1926 | Türk Ceza Kanunu (765) · İtalya Zanardelli |
| 17 Şubat 1926 | Türk Medeni Kanunu (743) · İsviçre · 4 Ekim 1926 yürürlük |
| 22 Nisan 1926 | Türk Borçlar Kanunu (818) · İsviçre |
| 29 Mayıs 1926 | Türk Ticaret Kanunu (865) · Almanya · Tatbikat Kanunu (864) |
| 18 Haziran 1927 | Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu (1086) · İsviçre |
| 10 Nisan 1928 | Anayasa değişikliği · "Devletin dini İslam'dır" çıkarıldı |
| 20 Mayıs 1928 | Milletlerarası rakamlar (1288) |
| 9 Ağustos 1928 | Sarayburnu konuşması · Yeni harfler tanıtıldı |
| 1 Kasım 1928 | Harf İnkılabı (1353) · Latin alfabesi |
| 24 Kasım 1928 | Atatürk Millet Mektepleri Başöğretmeni |
| 1 Ocak 1929 | Millet Mektepleri açıldı · Yetişkinlere okuma-yazma |
Yanlış: "Almanya'dan, Fransa'dan veya İtalya'dan."
Doğru: İsviçre Medeni Kanunu'ndan (1907 tarihli, en yeni ve halkçı bulunduğu için). Türkçe'ye Fransızca metinden çevrildi. Karıştırma: Borçlar Kanunu da İsviçre, ama Ticaret Kanunu Almanya, Ceza Kanunu İtalya (Zanardelli). Mimar: Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt (1892 Kuşadası, Fribourg Hukuk doktora). 17 Şubat 1926 TBMM kabul, 4 Ekim 1926 yürürlük, 743 sayılı kanun.
Yanlış: "Kadınlara önce milletvekilliği, sonra belediye hakkı verildi."
Doğru: Sıralama: Belediye 1930 → Muhtarlık 1933 → Milletvekili 1934. Önce yerel, sonra ulusal. 3 Nisan 1930 Belediye Kanunu (1580 sayılı). 26 Ekim 1933 Muhtarlık. 5 Aralık 1934 Milletvekili (Anayasa değişikliği). 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili TBMM'ye girdi (%4.5). Türkiye, dünyada bu hakkı veren ilk ülkelerden biri — Fransa 1944, İtalya 1945, İsviçre 1971.
Yanlış: "1924'te Cumhuriyet kurulunca veya 1937'de laiklik anayasaya girince."
Doğru: 10 Nisan 1928'de anayasa değişikliğiyle çıkarıldı. Üç aşamalı kronoloji: 1924 (1924 Anayasası'nda "Devletin dini İslam'dır" hükmü vardı) → 1928 (din ibaresi anayasadan çıkarıldı) → 1937 (Laiklik + diğer 5 ok anayasaya eklendi). 9 yıllık geçiş süreci. 1928 değişikliğinde vatandaşlık yemini de değişti: "Vallahi" yerine "Namusum üzerine söz veririm."
Yanlış: "Önce Harf İnkılabı, sonra milletlerarası rakamlar."
Doğru: Önce milletlerarası rakamlar (20 Mayıs 1928, 1288 sayılı), sonra Harf İnkılabı (1 Kasım 1928, 1353 sayılı). 5 ay arayla. Rakamlar değişikliği alfabeye geçişin hazırlığı niteliğindeydi. Anahtar tarihler: 23 Mayıs 1928 Dil Encümeni kuruldu, 9 Ağustos 1928 Sarayburnu konuşması, 1 Kasım 1928 kanun, 24 Kasım 1928 Atatürk "Başöğretmen" oldu (24 Kasım Öğretmenler Günü), 1 Ocak 1929 Millet Mektepleri açıldı.
17 Şubat 1926 / 4 Ekim 1926 yürürlük / 743 sayılı / İsviçre Medeni Kanunu / Mahmut Esat Bozkurt mimar / 1 Ocak 2002'ye kadar 76 yıl yürürlükte.
1 Kasım 1928, 1353 sayılı kanun. Dil Encümeni: Falih Rıfkı, Yakup Kadri, A. Cevat, Ruşen Eşref, Ragıp Hulusi, İhsan Bey. 9 Ağustos Sarayburnu, 24 Kasım Atatürk Başöğretmen, 1 Ocak 1929 Millet Mektepleri.
Medeni+Borçlar İsviçre / Ticaret Almanya / Ceza İtalya (Zanardelli) / HUMK İsviçre / CMUK Almanya. Tarih ve kaynak ülke ezbere.
25 Kasım 1925 Şapka (671) / 30 Kasım 1925 Tekke-Zaviye (677) / 26 Aralık 1925 Takvim+Saat (698). Hep 1925 yılı, art arda.