Atatürk sonrası 12 yıl: "Milli Şef" İsmet İnönü dönemi. II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık başarısı, Köy Enstitüleri (1940), Varlık Vergisi tartışması (1942), çok partili hayata geçiş (1946 Demokrat Parti), Marshall Yardımı (1948), Kore Savaşı (1950) ve 14 Mayıs 1950 — Beyaz İhtilal.
10 Kasım 1938'de Atatürk vefat etti. Türkiye'nin yeni dönemi başlıyordu. 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü TBMM tarafından oybirliğiyle 2. Cumhurbaşkanı seçildi. 26 Aralık 1938'de CHP olağanüstü kurultayında İnönü "Değişmez Genel Başkan" ve "Milli Şef" sıfatlarıyla onaylandı. Türkiye'nin önünde büyük zorluklar vardı: Atatürk'ün boşluğunu doldurma, Avrupa'da büyüyen savaş tehdidi, Hatay'ın katılımı süreci, ekonomik kalkınmanın sürdürülmesi.
(1) ASKERİ KARİYERİ: 1884 İzmir doğumlu. I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı subayı. Kurtuluş Savaşı'nda Garp Cephesi Komutanı.
(2) İSİM HİKÂYESİ: Soyadı Kanunu (1934) ile "İnönü" soyadını aldı — 1921 I. ve II. İnönü Savaşları'nın komutanı olduğu için.
(3) ATATÜRK'ÜN SAĞ KOLU: 1923-1937 arasında 4 dönem Başbakanlık (en uzun süreli). Lozan'da başmüzakereci.
(4) CUMHURBAŞKANLIĞI: 1938-1950 (12 yıl) — Türkiye'nin 2. Cumhurbaşkanı. "Milli Şef" sıfatı.
(5) MUHALEFETTE: 1950-1972 — DP iktidarında muhalefet lideri, sonra darbe sonrası Başbakanlık (1961-1965). 1973'te vefat etti.
1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgal etmesiyle II. Dünya Savaşı başladı. Türkiye 6 yıl boyunca tarafsız kalmayı başardı — bu İnönü'nün en büyük başarılarından sayılır. Almanya, İngiltere, SSCB hepsi Türkiye'yi kendi tarafına çekmek istedi. İnönü dengeyi koruyarak ülkeyi savaşa sokmadı.
| Etki | Detay |
|---|---|
| EKONOMİK ZORLUK | İhracat-ithalat azaldı. Karaborsa, ekmek karneye bağlandı (1941-1946) |
| SEFERBERLİK | 1 milyon asker silah altına alındı (savaşa girmedi ama hazır bekledi) |
| VARLIK VERGİSİ (1942) | Ekonomik darboğazı aşmak için. Tartışmalı, gayrimüslimlere ağır |
| 20 KUR'A NEFER (1941) | Gayrimüslim erkekler askerlik yerine çalışma kamplarına gönderildi |
| NATO YOLU | Savaş sonrası SSCB tehdidi → Batı'ya yaklaşma → 1952 NATO üyeliği |
| ANAYASAL DEĞİŞİKLİK YOK | 1924 Anayasası yürürlükte kaldı, savaşta değişiklik yapılmadı |
İnönü döneminin en büyük tarım reformu girişimi. Topraksız ve az topraklı köylülere devlet topraklarından + büyük toprak sahiplerinden zorla alınan topraklarla arazi dağıtımı öngörüyordu. Sebep: Türkiye'de kırsal eşitsizlik (büyük toprak sahipleri vs topraksız köylü). Tartışma: Büyük toprak sahipleri (özellikle CHP içindeki ağalar) buna karşı çıktı — bu kanun CHP içinde bölünmeyi tetikledi. 4 büyük muhalif: Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü kanuna karşı çıktı → bu sonradan Dörtlü Takrir ve Demokrat Parti'nin doğuşuna yol açtı.
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 1939 | Hatay Türkiye'ye katıldı (29 Haziran) · Karabük Demir-Çelik açıldı (10 Eylül) |
| 1939 | Cumhurbaşkanlığı Devlet Senfoni Orkestrası (4. yıl Refik Saydam Başbakan) |
| 1940 | Köy Enstitüleri (17 Nisan) · Milli Korunma Kanunu (savaş ekonomisi) |
| 1941 | 20 Kur'a Nefer Olayı (gayrimüslim erkekler çalışma kamplarına) · Refik Saydam vefat etti, Saraçoğlu Başbakan |
| 1942 | Varlık Vergisi (11 Kasım) |
| 1944 | Turancılık Davaları (Mayıs-Eylül) — Nihal Atsız vd · Komünizm Davaları (sol-sağ tasfiyeleri) |
| 15 Mart 1944 | Varlık Vergisi kaldırıldı |
| 11 Haziran 1945 | Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu — DP'nin ortaya çıkışına yol açtı |
II. Dünya Savaşı'nın bitişiyle dünyada demokrasi rüzgârı esti. ABD ve İngiltere'nin önderliğinde Birleşmiş Milletler kuruldu. Türkiye de bu rüzgâra uyum sağlayarak çok partili hayata geçişe karar verdi.
II. Dünya Savaşı sonrası SSCB'nin Türkiye'den toprak (Kars, Ardahan) ve Boğazlar'da üs talep etmesi, Türkiye'yi Batı bloğuna yöneltti. ABD'nin Truman Doktrini ve Marshall Yardımı Türkiye için belirleyici oldu.
25 Haziran 1950'de Kore Savaşı (Kuzey-Güney Kore arasında) başladı. BM Güvenlik Konseyi Güney Kore'ye yardım kararı aldı. Türkiye 25 Temmuz 1950'de 5.500 kişilik bir tugayı Kore'ye göndermeyi kabul etti — bu karar Bakanlar Kurulu'nun yetkisiyle alındı (TBMM kararı yoktu — ki bu da tartışmaya yol açtı). Önemi: Türkiye'nin Batı'ya bağlılığını gösteren bu adım, NATO üyeliğinin yolunu açtı. Türk askerleri Kunuri ve Kumyangjang-ni gibi savaşlarda kahramanca savaştı — yaklaşık 800 şehit, 2.300 yaralı verildi. Türk askerine "Şefkat madalyası" verildi.
Türkiye 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ettikten sonra (sembolik), 25 Nisan 1945 San Francisco Konferansı'na katıldı. 51 kurucu üyeden biri oldu. 26 Haziran 1945'te BM Şartı imzalandı. 24 Ekim 1945'te BM resmen kuruldu (BM Günü). Türkiye'nin BM'deki ilk büyükelçisi Selim Sarper.
Yanlış: "Türkiye 1939'da Almanya'ya karşı savaşa katıldı."
Doğru: Türkiye II. Dünya Savaşı'na FİİLEN HİÇ KATILMADI. 1939-1945 boyunca tarafsız kaldı (6 yıl). 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya SAVAŞ İLAN ETTİ ama bu sembolikti — hiç çatışmaya girmedi, hiç asker kaybetmedi. Sebep: BM kurucu üyeliği için Yalta Konferansı'nda alınan karar gereği savaş ilan eden ülkeler kabul edilecekti. Türkiye savaş bitmek üzereyken (Mayıs 1945) sembolik savaş ilan etti, böylece 25 Nisan 1945 San Francisco Konferansı'na katılıp BM kurucu üyesi oldu. Bu, İnönü'nün diplomatik dehasının sonucudur. Türk askerinin ilk büyük dış savaşı 1950 Kore Savaşı'dır (5.500 kişilik tugay).
Yanlış: "Köy Enstitülerini Atatürk açtı, İnönü kapattı."
Doğru: Köy Enstitüleri 17 Nisan 1940'ta İnönü döneminde açıldı (3803 sayılı kanun). Atatürk vefat etmişti (10 Kasım 1938). Açılış: Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel + İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç. 1954'te Demokrat Parti tarafından kapatıldı (Menderes hükümeti) — İnönü tarafından değil! 21 enstitü kuruldu (1940-1948): Hasanoğlan, Çifteler, Kepirtepe, Akçadağ, Aksu, Arifiye, Beşikdüzü, Cılavuz, Çiçekdağı, Dicle, Düziçi, Erkilet, Ernis, Gölköy, İvriz, Kızılçullu, Pamukpınar, Pulur, Savaştepe, Yıldızeli, Ortaklar. 17.000+ öğretmen yetişti. Kapatılma sebepleri: komünist propaganda iddiası, karma eğitim, dini eğitim yokluğu. Yerini İlköğretmen Okulları aldı.
Yanlış: "Demokrat Parti'yi Adnan Menderes kurdu, ilk genel başkanı oldu."
Doğru: DP'yi 4 kişi birlikte kurdu (7 Ocak 1946): Mahmud Celal BAYAR (genel başkan), Adnan Menderes, Mehmet Fuat Köprülü, Refik Koraltan. İlk genel başkan Bayar'dı, Menderes değil. Menderes 1950 seçimlerinden sonra Başbakan oldu. 1950-1960 arası: Bayar Cumhurbaşkanı, Menderes Başbakan. 4 kişi 7 Haziran 1945'te Dörtlü Takrir'i imzaladı — bu DP'nin temelini attı. Sıralama: 1) Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (11 Haz 1945) 4'lüyü tetikledi. 2) Dörtlü Takrir (7 Haz 1945). 3) CHP'den ihraç. 4) DP kuruluşu (7 Ocak 1946). 5) İlk çok partili seçim (21 Tem 1946). 6) 14 Mayıs 1950 DP zaferi.
Yanlış: "Beyaz İhtilal 27 Mayıs 1960 askeri darbesidir."
Doğru: "Beyaz İhtilal" — 14 Mayıs 1950 DP'nin seçim zaferiyle 27 yıllık CHP iktidarının sona ermesi. "Beyaz" = şiddetsiz, kan dökülmeden, demokratik yöntemle iktidar değişimi. 27 Mayıs 1960 ise gerçek bir askeri darbe'dir — DP'nin sonunu getirdi. İki olay zıt: 1950 → demokratik geçiş (DP iktidara). 1960 → askeri darbe (DP'nin sonu, Menderes idam). 1950'nin önemi: Cumhuriyet tarihinde ilk olağan iktidar değişimi. İnönü 22 Mayıs 1950'de barışçı devir teslim yaptı — bu Türkiye demokrasisinin temel taşı sayılır. 1950 sonrası gelişmeler: Bayar 3. Cumhurbaşkanı, Menderes Başbakan, DP dönemi başladı (1950-1960).
1939-1945 tarafsız. 23 Şubat 1945 sembolik savaş ilanı (BM kurucu üyeliği için). Hiç çatışmaya girmedi. İnönü'nün diplomasi başarısı.
Çiftçiyi Topraklandırma (1945) → Dörtlü Takrir (7 Haz 1945, 4 imza) → DP (7 Ocak 1946, Bayar gen. bşk.) → 14 Mayıs 1950 zafer (Beyaz İhtilal).
17 Nisan 1940. Hasan Ali Yücel + İ. H. Tonguç. 21 enstitü kuruldu (1940-1948). 17.000+ öğretmen yetişti. 1954'te DP kapattı.
1947 Truman Doktrini (TR'ye 400M$). 1948 Marshall (1.5 milyar dolar). 1950 Kore Savaşı (5.500 asker). 1952 NATO üyeliği.