İktisat + Dış Politika (Atatürk Dönemi)

Genel Kültür Cumhuriyet Tarihi Bölüm 1 · Ders 1.4 İktisat + Dış Politika

Ekonomik bağımsızlık ve "Yurtta sulh"

Atatürk'ün ünlü sözüyle: "Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırılamazsa kazanılan başarılar yaşayamaz." Bu ders Cumhuriyet'in iki temel direğini anlatıyor: iktisadi yapılanma (1923 İzmir İktisat Kongresi'nden 1933 Beş Yıllık Plan'a) ve dış politika (Musul Antlaşması'ndan Hatay'ın Anavatan'a Katılışı'na). Her iki alan da Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin somut yansımalarıdır.

Okuma süresi ≈ 26 dk

İzmir İktisat Kongresi

Lozan görüşmeleri 4 Şubat 1923'te kesildi — kapitülasyonlar konusunda anlaşma sağlanamamıştı. Bu sırada Mustafa Kemal, kendi ekonomik bağımsızlık vizyonunu ortaya koymak için bir adım attı: yeni Türkiye'nin ekonomi politikasını belirleyecek bir kongre topladı.

⚖ MİSAK-I İKTİSADİ · "EKONOMİK YEMİN"

İzmir İktisat Kongresi

17 Şubat - 4 Mart 1923 · İzmir Banka-Han binası · 1135 delege · Cumhuriyet'in ekonomi anayasası

Tarihi bağlam

Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı dönemde toplandı (4 Şubat 1923 kesinti, 17 Şubat 1923 kongre). Cumhuriyet henüz ilan edilmemişti — 8 ay sonra ilan edilecekti. 17 Şubat 1923 Manisa temsilcisi Kazım Karabekir, Asım ve Fevzi Çakmak Paşalar, Rus Büyükelçisi Aralof, Azerbaycan Büyükelçisi İbrahim Abilof'un katılımıyla başladı.

Mustafa Kemal'in açış konuşması

"Yeni Türkiye'mizi layık olduğumuz düzeye eriştirebilmemiz için mutlaka ekonomimize birinci derecede önem vermek zorundayız. Çünkü zamanımız tamamen bir ekonomi devresinden başka bir şey değildir. Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olurlarsa olsunlar, ekonomik zaferlerle taçlandırılmamışlarsa, meydana gelen zaferler devamlı olamaz. Ekonomi demek, her şey demektir."

Katılımcılar

1135 delege dört ana gruptan: çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler, işçiler. Ayrıca yabancı temsilciler. Kongre oybirliğiyle sonuca bağlandı.

Kabul edilen Misak-ı İktisadi (Ekonomik Yemin) — 12 madde

Kongre sonuçları iki grupta toplandı: (1) Misak-ı İktisadi (genel ilkeler), (2) Çiftçi-tüccar-sanayici-işçi gruplarının iktisadi esasları. Anahtar maddeler:

Yerli malı kullanılması sağlanmalıdır
Hammadesi yurt içinde olan sanayi kolları geliştirilmelidir
Küçük imalattan büyük işletmelere geçilmelidir
Bir devlet bankası kurulmalıdır
Özel teşebbüsün gerçekleştiremediği yatırımlar devlet eliyle yapılmalıdır
Türk dinine, milliyetine düşman olmayan yabancı sermayeye karşı olunmadığı belirtildi
Kabotaj hakkı Türklere verilmelidir (Türk limanlarında Türk gemilerinin münhasırlığı)
Aşar Vergisi'nin kaldırılması talep edildi (çiftçi grubu)
Teknik eğitim geliştirilmelidir
Demiryolları yapımı hızlandırılmalıdır
Özel mülkiyet ve özel teşebbüs desteklenmelidir
Çalışma günü 8 saat olmalıdır (işçi grubu)

Etkisi

İzmir İktisat Kongresi, 1923-1929 dönemi Türkiye ekonomi politikasının çatısını oluşturdu: liberal-özel teşebbüs ağırlıklı, ama devlet desteği ve millileştirme unsurları içeren. 23 Nisan 1923 Lozan görüşmelerinin yeniden başlamasında kongrenin kararları Türk heyetine güçlü destek sağladı — kapitülasyonların kaldırılması talebine zemin hazırladı.

İki büyük adım: Aşar ve Kabotaj

17 Şubat 1925 — Aşar Vergisi'nin Kaldırılması

Aşar = Arapça "öşür" (onda bir). Üreticinin tarımsal ürününün %10'unu devlete vermesi. Osmanlı'dan kalan, 1000 yıllık bir vergi sistemi. Cumhuriyet ilan edildiğinde genel bütçe gelirinin yaklaşık %26'sını aşar oluşturuyordu.

17 Şubat 1925 · TBMM aşar vergisini kaldırdı. Yerine Arazi Vergisi getirildi (üretime değil arazi mülkiyetine bağlı). Anlamı: Cumhuriyet'in ilk büyük köylüye yönelik mali reform'u. Genel bütçenin %26'lık geliri kaybedildi ama köylü üzerindeki ezici vergi yükü kaldırıldı. Kayıp gelir tekel ürünleri (alkol, tütün, şeker, tuz, kibrit) ve şehirli nüfusun vergileriyle telafi edildi.

İzmir İktisat Kongresi'nde çiftçi grubunun en başta talebi buydu. Cumhuriyet 2 yıl içinde bu talebi karşıladı. 17 Şubat tarihinin sembolik ağırlığı: 1923 İzmir İktisat Kongresi'nin başlangıç tarihi de aynı gün — 17 Şubat. 1926'da Türk Medeni Kanunu da aynı gün kabul edildi.

1 Temmuz 1926 — Kabotaj Kanunu

815 sayılı Kanun · Lozan Antlaşması'nın 1 Temmuz 1926 yürürlük tarihi gözetilerek çıkarıldı. "Türkiye sahillerinde nakliyat-ı bahriye (kabotaj) yapma hakkı, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına özgüdür."

Önceki durum: Osmanlı dönemi kapitülasyonları gereği Türk limanları arasında deniz taşımacılığı yabancı şirketlerin tekelindeydi — özellikle İngiliz, Fransız, Yunan şirketler. Türk gemilerinin kendi sularında ticaret hakkı yoktu.

Sonuç: Türk limanlarında yükleme-boşaltma, gemi kiralama, kıyı taşımacılığı sadece Türk vatandaşlarına hak olarak verildi. Türk denizciliğinin başlangıcı sayılır. 1 Temmuz bugün "Kabotaj ve Denizcilik Bayramı" olarak kutlanır.

İzmir İktisat Kongresi'nin denizcilik talebinin gerçekleşmesi. Lozan'da kapitülasyonların kaldırılması zaferi, 3 yıl sonra Kabotaj Kanunu ile somutlandı.

1924-1938 arası ekonomik kurumsallaşma

İzmir İktisat Kongresi'nin "bir devlet bankası kurulmalı" ilkesi doğrultusunda 1924-1935 arasında 5 büyük banka ve onlarca kamu işletmesi kuruldu. Sümerbank, Etibank gibi isimler bu dönemin ürünüdür:

26 AĞUSTOS 1924

Türkiye İş Bankası

Celal Bayar kurucu. Atatürk'ün direktifiyle kuruldu. İlk milli özel banka. Atatürk hisselerinin gelirini Türk Tarih ve Dil Kurumlarına bağışladı.

19 NİSAN 1925

Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası

Sanayi yatırımlarını desteklemek için kuruldu. 1933'te Sümerbank ile birleşti. İlk devlet sanayi bankası.

3 HAZİRAN 1930

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB)

1715 sayılı kanun. Para basma yetkisini Osmanlı Bankası'ndan aldı. Para politikası ve döviz rezervlerinin yönetimini üstlendi. 1 Ekim 1931'de fiilen faaliyete başladı.

3 HAZİRAN 1933

Sümerbank

Sanayi yatırımlarının lokomotifi. Kayseri (bez), Nazilli (basma), Bursa (mensucat), Eskişehir (şeker) gibi büyük fabrikaları kurdu. Sümerbank mağazaları Türkiye'ye yayıldı.

14 HAZİRAN 1935

Etibank

Maden ve enerji sektörü için. Kömür, bakır, krom, alüminyum yatırımları. Türk madenciliğinin lokomotifi oldu.

14 HAZİRAN 1935

Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA)

Türkiye'nin yer altı kaynaklarını arama-keşfetme. Etibank ile aynı gün kuruldu. Bugün MTA Genel Müdürlüğü.

Diğer önemli adımlar: 28 Mayıs 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu (özel teşebbüs için vergi muafiyeti, ucuz arazi); 1928 İktisat Bakanlığı kuruldu; 1926 İstatistik Genel Müdürlüğü; Osmanlı'dan kalma demiryolları millileştirildi (Anadolu-Bağdat hattı 31 Mayıs 1929).

Devletçilik dönemi: 5 Yıllık Plan

1929 Dünya Ekonomik Krizi (Black Tuesday, 29 Ekim 1929) Türkiye'yi de vurdu. Liberal-özel teşebbüs ağırlıklı 1923-1929 modeli sınıfta kaldı: özel sermaye yetersizdi, kalkınma hızlanmıyordu. 1930'lar Türkiye'sinde yeni bir ekonomi felsefesi doğdu: Devletçilik.

Devletçilik nedir?

"Özel teşebbüsün gücü yetmediği alanlarda devlet doğrudan yatırımcı olur." CHP'nin 6 okundan biri. 1937'de Anayasaya girdi (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik). Atatürk'ün ifadesiyle: "Devletçiliğin bizce manası şudur: Fertlerin hususi teşebbüslerinin neticesini beklemeye tahammülümüz yoktur, çünkü ferdin hususi teşebbüsünü esas tutarak ilerleyenler bu noktaya erişmek için yüzyıllarca uğraşmışlardır."

I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938)

17 Nisan 1934'te yürürlüğe girdi. Sovyet modeline benzer ama Sovyet komünizmi değil — karma ekonomi. Plan beş büyük sektörü kapsadı:

Sektör	Önemli yatırımlar
Mensucat	Kayseri (bez fabrikası), Nazilli (basma), Bursa (mensucat), Ereğli (bez), Malatya (bez)
Şeker	Eskişehir, Turhal şeker fabrikaları (önceden Alpullu 1926, Uşak 1926 vardı)
Demir-Çelik	Karabük Demir Çelik İşletmesi (3 Nisan 1937 başladı, 10 Eylül 1939 yürürlük)
Kağıt-Selüloz	İzmit SEKA Kağıt Fabrikası (1936)
Kimya	İzmit klor-kostik, Gemlik suni ipek
Maden	Etibank ile bağlantılı — kömür, bakır, krom yatırımları

Sonuç: Plan 1937'de hedeflerin %60'ını karşıladı. Türk sanayisinin temelleri bu dönemde atıldı. II. Beş Yıllık Plan (1938-1942) başlatıldı ama II. Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamadı; Atatürk'ün vefatı (10 Kasım 1938) ve İnönü dönemi başladı.

Türk Cumhuriyeti, "liberal" denemesini 1923-1929'da yaptı, "devletçi" denemesini 1929-1938'de yaptı. İki modelin karışımı, 80 yıllık Türk ekonomi tarihinin temelidir.

✦ PEKİŞTİRME 01

"Atatürk Dönemi İktisat Politikası" 5 anahtar olay nelerdir?

İzmir Kongresi → Aşar → Kabotaj → Bankalar → 5 Yıllık Plan

(1) İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923): 1135 delege (4 grup: çiftçi-tüccar-sanayici-işçi). Misak-ı İktisadi (Ekonomik Yemin). Yerli malı, sanayi, devlet bankası, kabotaj, aşarın kaldırılması, yabancı sermayeye seçici açılım. 1923-1929 ekonomi politikasının çatısı.

(2) Aşar Vergisi'nin Kaldırılması (17 Şubat 1925): Genel bütçenin %26'sını oluşturan tarımsal vergi kaldırıldı, yerine Arazi Vergisi. Cumhuriyet'in ilk büyük köylü reformu. İzmir Kongresi'nin çiftçi talebi gerçekleşti.

(3) Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926, 815 sayılı): Türk limanlarında deniz taşımacılığı sadece Türk vatandaşlarına özgülendi. Lozan'la kapitülasyonların kaldırılmasının somut sonucu. 1 Temmuz Denizcilik Bayramı.

(4) Bankalar ve kurumlar: 26 Ağustos 1924 Türkiye İş Bankası (Celal Bayar), 1925 Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası, 3 Haziran 1930 TC Merkez Bankası, 3 Haziran 1933 Sümerbank, 14 Haziran 1935 Etibank+MTA. 28 Mayıs 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu.

(5) I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938): Devletçilik felsefesi (1937'de Anayasaya girdi, 6 ok). Mensucat (Kayseri, Nazilli), Şeker, Demir-Çelik (Karabük 1937), Kağıt (İzmit SEKA 1936), Kimya, Maden. Türk sanayisinin temellerini attı.

Sınav klasiği: "Aşar ne zaman kaldırıldı?" → 17 Şubat 1925. "Kabotaj Kanunu hangi tarihte?" → 1 Temmuz 1926. "İlk milli özel banka?" → İş Bankası 1924 (Celal Bayar). "1934 Beş Yıllık Plan ne tür ekonomi?" → Devletçi/karma ekonomi (Sovyet modeli değil!).

"Yurtta sulh, cihanda sulh"

Atatürk'ün dış politikası bir cümleye sığar: "Yurtta sulh, cihanda sulh" (1931). Bu ilke şu özellikler üzerine kuruluydu: (1) Tam bağımsızlık, (2) Misak-ı Milli sınırlarına sadakat, (3) Komşularla iyi ilişkiler, (4) Uluslararası örgütlerde aktif rol, (5) Macera arayışından kaçınma, (6) Akılcı ve gerçekçi politika.

Atatürk Dönemi dış politikasının evrimi

Üç dönem: (1) 1923-1932 — Lozan'ın tamamlanması: Musul Antlaşması (1926), Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (1923-30), Yabancı Okullar Sorunu çözümü, Sovyet ilişkileri. (2) 1932-1937 — Bölgesel ittifaklar: Milletler Cemiyeti üyeliği (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar (1936), Sadabad Paktı (1937). (3) 1936-1939 — Hatay Meselesi: Sancak'ın Hatay Devleti olarak bağımsızlaşması, sonra Türkiye'ye katılması (1939, Atatürk'ün vefatından sonra).

Tarih	Olay
30 Ocak 1923	Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (Lozan'da görüşmeler sırasında imzalandı, ~1.6 milyon insan)
5 Haziran 1926	Ankara Antlaşması (Musul Meselesi) · Türkiye-İngiltere
1928	Yabancı Okullar Sorunu çözüldü (Tevhid-i Tedrisat etkisiyle)
10 Haziran 1930	Türk-Yunan Mübadele Sözleşmesi (sorunların nihai çözümü, Venizelos Türkiye'ye geldi)
17 Aralık 1925	Türk-Sovyet Saldırmazlık Antlaşması (Paris)
18 Temmuz 1932	Türkiye Milletler Cemiyeti'ne üye oldu
9 Şubat 1934	Balkan Antantı · Atina · Türkiye+Yunanistan+Yugoslavya+Romanya
20 Temmuz 1936	Montrö Boğazlar Sözleşmesi · İsviçre Montrö
8 Temmuz 1937	Sadabad Paktı · Tahran · Türkiye+İran+Irak+Afganistan
3 Eylül 1938	Hatay Devleti kuruldu (geçici devlet)
10 Kasım 1938	Atatürk vefat etti · Hatay'ın katılımı henüz tamamlanmamıştı
7 Temmuz 1939	Hatay'ın Anavatan'a Katılışı · İnönü döneminde gerçekleşti

Ankara Antlaşması — Musul Meselesi

Lozan Antlaşması'nda çözülemeyen tek konu Musul'du. İngiltere Musul-Kerkük petrolünü Irak'a (mandater devleti) bırakmak istiyordu, Türkiye ise Misak-ı Milli sınırları çerçevesinde Musul'u talep ediyordu.

Süreç

19 Mayıs 1924: Türkiye-İngiltere Haliç Konferansı — sonuç çıkmadı. Eylül 1924: Sorun Milletler Cemiyeti'ne götürüldü. 1925: Adalet Yüksek Divanı'na, sonra MC tahkim kuruluna gitti. Bu sırada Şeyh Said İsyanı patlak verdi (Şubat 1925) — Türkiye Doğu'da askeri operasyona odaklanmak zorundaydı, Musul üzerinde diplomatik baskı uygulayamadı. 16 Aralık 1925: MC Konseyi Musul'un Irak'a verilmesini kararlaştırdı.

5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması

Türkiye gerçekçi davrandı, MC kararını kabul etti. Ankara'da Türkiye-İngiltere arasında imzalandı:

Musul ve Kerkük Irak'a bırakıldı (Misak-ı Milli'den önemli sapma)
Hakkari sınırı Türkiye lehine düzenlendi (taviz)
Irak, Musul'a karşılık petrol gelirinin %10'unu 25 yıl süreyle Türkiye'ye verecekti
Türk-Irak sınırı bugünkü haliyle çizildi

Petrol payı 1955'te sona erdi. Önemi: Atatürk Dönemi dış politikasının en büyük tavizi oldu. Ama Şeyh Said İsyanı'nı bastırmak ve iç istikrarı sağlamak için "toprak vs istikrar" tercihinde istikrar tercih edildi. Bu, Atatürk'ün "akılcı dış politika" ilkesinin tipik örneğidir.

Bölgesel ittifaklar dönemi başlıyor

18 Temmuz 1932 — Milletler Cemiyeti üyeliği

Türkiye 1923'te Cumhuriyet ilan edildiğinde Milletler Cemiyeti vardı (1920 kuruluşlu). Türkiye 9 yıl bekledi — Lozan ile yabancı sermaye, dış borçlar, kapitülasyonlar konularında bağımsızlık sağlandıktan sonra üye oldu. 18 Temmuz 1932 Cenevre'de oybirliğiyle kabul edildi (Türkiye'nin başvurusunu hiçbir devlet engellemedi).

Önemi: Türkiye uluslararası diplomatik yapıya tam entegre oldu. Misak-ı Milli'ye uygun bir gelişme; 1936'da Boğazlar Komisyonu'nun kaldırılmasında MC üyeliği belirleyici rol oynadı. Türkiye'nin uluslararası statüsünün resmi tanınması.

9 Şubat 1934 — Balkan Antantı

1932'den itibaren Avrupa'da İtalya ve Almanya'nın yayılmacı politikaları gözle görülür hale geldi. Mussolini İtalya'sı Balkan-Akdeniz ekseninde, Hitler Almanya'sı Orta Avrupa'da yayılma planlıyordu. Türkiye batı sınırlarını güvenceye almak için Balkan ülkeleriyle ittifak arayışına girdi.

⚐ ATİNA · 4 ÜLKE

Balkan Antantı

9 Şubat 1934 · Atina · Türkiye+Yunanistan+Yugoslavya+Romanya

İmzacı devletler

(1) Türkiye, (2) Yunanistan, (3) Yugoslavya, (4) Romanya. Katılmayanlar: Bulgaristan revizyonist politika izlediği için (Neuilly Antlaşması'ndan memnun değildi, komşularından toprak istiyordu); Arnavutluk İtalya'nın baskısı altında olduğu için.

İçerik

(1) Sınırlar karşılıklı olarak güvence altına alındı. (2) İmzacı devletler birbirine danışmadan başka bir Balkan devletiyle anlaşma yapmayacaktı. (3) Tehlike durumunda ortak savunma yapılacaktı. (4) Gizli protokol: Balkan dışından bir devletin saldırısına karşı nasıl davranılacağı belirlendi.

Önemi

Türkiye II. Dünya Savaşı öncesinde batı sınırlarını güvence altına aldı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nde Boğazların Türkiye'ye verilmesinde Balkan Antantı'nın desteği belirleyici oldu — 4 Mayıs 1936 Belgrad toplantısında Balkan Antantı Türkiye'nin Boğazlar tezini destekleme kararı aldı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan Antlaşması'nda Boğazlar konusu uluslararası bir komisyona bırakılmıştı (Türkiye başkanlığında ama tam egemenlik yoktu). Türkiye'den Boğazların 15 km'lik şeritte askersizleştirilmesi istendi. 1930'lardaki silahlanma yarışı (Almanya Ren bölgesi, İtalya Habeşistan, Japonya Mançurya) Türkiye'yi tedirgin etti. Türkiye "şartlar değişti" (Rebus Sic Stantibus) diyerek Boğazlar Sözleşmesi'nin yenilenmesini talep etti.

⚐ İSVİÇRE MONTRÖ · BUGÜN HÂLÂ YÜRÜRLÜKTE

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

22 Haziran-20 Temmuz 1936 · Konferans 1 ay sürdü · 9 ülke imzaladı

İmzacılar (9 ülke)

Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya, Bulgaristan, Japonya. İtalya konferansı boykot etti (Habeşistan Savaşı sebebiyle MC ile arası bozuktu), 1938'de katıldı.

Anahtar maddeler

Boğazlar Komisyonu kaldırıldı · Yetkiler Türkiye'ye devredildi
Türkiye Boğazların iki yakasında asker bulundurabilecek · Lozan'daki askersizleştirme kalktı
Ticaret gemilerinin geçişi serbest · Barış zamanında, ücretsiz
Savaş gemilerine sınırlamalar · Tonaj, sayı, süre kısıtlamaları
Karadeniz'e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemileri: 15.000 ton ile sınırlı, 21 gün kalış süresi, ön bildirim 15 gün
Türkiye savaşa katılırsa veya savaş tehlikesi gördüğünde Boğazları istediği gibi açıp kapayabilir
20 yıllığına imzalandı ama itiraz olmadığı için bugün hâlâ yürürlükte

Önemi

Türkiye'nin Boğazlar üzerinde tam egemenliği sağlandı. Atatürk'ün dış politikasının en büyük zaferlerinden biri. Türkiye'nin Doğu Akdeniz ve uluslararası dengelerdeki önemi arttı. 9 Kasım 1936'da yürürlüğe girdi, hâlâ geçerli.

Tevfik Rüştü Aras

Sözleşmeyi imzalayan Türk Dışişleri Bakanı. Atatürk Döneminin en uzun süre Dışişleri Bakanlığı yapan kişi (1925-1938, 13 yıl). Lozan'da da Türk heyetindeydi. Sadabad Paktı'nda da imzacı.

Sadabad Paktı — doğu sınırı güvencesi

Balkan Antantı (1934) batı sınırlarını, Sadabad Paktı (1937) doğu sınırlarını güvenceye aldı. Tetikleyen olay: İtalya'nın Habeşistan'ı işgali (1935-36) ve İtalya'nın "Ortadoğu'ya doğru yayılma" politikası. Türkiye, Balkan Antantı'na benzer bir ittifakı doğu komşularıyla kurdu.

⚐ TAHRAN · 4 ÜLKE · ORTADOĞU İLK İTTİFAK

Sadabad Paktı

8 Temmuz 1937 · Tahran (Sadabad Sarayı) · Türkiye+İran+Irak+Afganistan

İmzacı devletler

(1) Türkiye, (2) İran, (3) Irak, (4) Afganistan. Suriye katılmadı — Hatay Meselesi nedeniyle Türkiye ile gerginlik vardı. Pakt Tahran'daki Sadabad Sarayı'nda imzalandı (Şah Rıza Pehlevi'nin sarayı), bu yüzden "Sadabad Paktı".

İçerik

(1) Sınırlara karşılıklı saygı. (2) İç işlere karışmama. (3) Çıkarları ilgilendiren uluslararası sorunlarda karşılıklı danışma. (4) Karşılıklı uyuşmazlıkları Milletler Cemiyeti'ne havale etmek. 5 yıllığına imzalandı.

Önemi

Ortadoğu'da ilk kez 4 devlet bir saldırmazlık ve işbirliği antlaşması imzaladı. Türkiye doğu sınırlarını güvenceye aldı. Balkan Antantı + Sadabad Paktı + Akdeniz Paktı (1936 Nyon Konferansı) ile Türkiye "yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesini somutladı. Bu üç antlaşmanın da tarafı olan tek ülke Türkiye.

Hatay Meselesi — Atatürk'ün son zaferi

"Sancak" (Hatay): İskenderun, Antakya ve çevresi. Lozan Antlaşması'nda 1921 Ankara Antlaşması (Türk-Fransız) gereği Suriye'nin (Fransız mandası) bir parçası olarak bırakıldı. Atatürk her vesilede "Bu benim için bir namus meselesidir" diyerek meselenin kapanmadığını söylüyordu.

★ "BU BENİM İÇİN BİR NAMUS MESELESİDİR"

Hatay'ın Anavatan'a Katılışı

1936-1939 · Atatürk Dönemi'nin son büyük dış politika başarısı

1936 — Sorunun gündeme gelmesi

1936'da Fransa, Suriye'ye bağımsızlık vermeyi planladı. Bu durumda Sancak (Hatay) Suriye'nin parçası olarak kalacaktı. 20 Temmuz 1936 Montrö Sözleşmesi'nin imzalandığı gün Atatürk Afet İnan Hanım'a şöyle dedi: "Şimdi Antakya, İskenderun, yani Sancak meselemiz var." Atatürk Montrö'de Fransa ile gerginlik yaratmamak için meseleyi ertelemişti.

1937 — Bağımsız Sancak Statüsü

Türkiye konuyu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. 27 Ocak 1937 MC kararı: Sancak "ayrı bir varlık" olarak tanındı; ne Türkiye'ye ne Suriye'ye bağlı, özerk bir bölge oldu. Türk dili resmi dillerden biri olacaktı. 1938'de meclis seçimleri yapılacaktı.

1938 — Hatay Devleti

3 Eylül 1938: Hatay Devleti kuruldu. Bağımsız bir cumhuriyet — başkenti Antakya. Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen. Başbakan: Abdurrahman Melek. Türk lirası ile Fransız frangı paralel kullanıldı. Türk askeri Sancak'a girdi (5 Temmuz 1938'de).

10 Kasım 1938 — Atatürk vefat etti

Atatürk Hatay'ın Türkiye'ye katılışını göremedi. "Hatay benim için kişisel bir meseledir" diyen Atatürk, son aylarında Mersin-Adana seyahati (Mayıs 1938) sırasında Hatay'a gitmek istedi ama hastalığı nedeniyle gidemedi. 10 Kasım 1938'de hayata gözlerini yumdu, Hatay sorunu henüz tamamlanmamıştı.

7 Temmuz 1939 — Anavatan'a Katılış

İnönü döneminde tamamlandı. 23 Haziran 1939 Türkiye-Fransa Antlaşması · Fransa Hatay'ı Türkiye'ye bıraktı (Avrupa'da II. Dünya Savaşı tehlikesi nedeniyle Fransa Türkiye'yi yanına çekmek istiyordu). 29 Haziran 1939: Hatay Meclisi oybirliğiyle Türkiye'ye katılma kararı aldı. 7 Temmuz 1939: Hatay resmen Türkiye'nin 63. ili oldu (sonra il sayısı yeniden ayarlandı, bugün 31. il).

Önemi

Atatürk'ün dış politika dehasının son ürünü. Misak-ı Milli sınırlarına en yakın gerçekleştirme. Atatürk olmadan başlamadı, Atatürk olmadan tamamlanmadı — Atatürk vefat ettikten 8 ay sonra Türkiye'ye katıldı. Ali Çetinkaya, Tevfik Rüştü Aras, Şükrü Saraçoğlu Atatürk Dönemi diplomatlarından Hatay sürecinin önemli isimleridir.

✦ PEKİŞTİRME 02 · TUZAK

"Atatürk Dönemi 4 büyük dış politika antlaşması" hangileridir?

Musul → Balkan → Montrö → Sadabad

(1) 5 Haziran 1926 — Ankara Antlaşması (Musul Meselesi): Türkiye-İngiltere · Musul ve Kerkük Irak'a bırakıldı, Hakkari sınırı Türkiye lehine, %10 petrol payı 25 yıl. Atatürk dönemi en büyük tavizi — Şeyh Said İsyanı sırasında verildi.

(2) 9 Şubat 1934 — Balkan Antantı: Atina · Türkiye+Yunanistan+Yugoslavya+Romanya. Katılmayan: Bulgaristan (revizyonist), Arnavutluk (İtalya baskısı). Sınırlar karşılıklı güvence + ortak savunma + birbirine danışma.

(3) 20 Temmuz 1936 — Montrö Boğazlar Sözleşmesi: İsviçre Montrö · 9 ülke (Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya, Bulgaristan, Japonya). İtalya boykot. Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Türkiye tam egemenlik. Hâlâ yürürlükte.

(4) 8 Temmuz 1937 — Sadabad Paktı: Tahran (Sadabad Sarayı) · Türkiye+İran+Irak+Afganistan. Suriye katılmadı (Hatay sebebiyle). Ortadoğu'da ilk 4 devlet ittifakı. Doğu sınırı güvencesi. 5 yıllığına.

1923-1939 dönemi diğer önemli olaylar: 30 Ocak 1923 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi, 17 Aralık 1925 Türk-Sovyet Saldırmazlık, 1928 Yabancı Okullar Sorunu çözümü, 18 Temmuz 1932 Milletler Cemiyeti üyeliği, 7 Temmuz 1939 Hatay Türkiye'ye katıldı (Atatürk vefatından sonra).

Sınav klasiği: "Hangi ülke 1930'larda 3 antlaşmanın da (Balkan, Montrö, Sadabad) tarafıdır?" → Türkiye. "Sadabad Paktı'na Suriye neden katılmadı?" → Hatay Meselesi nedeniyle. "Musul Türkiye'den hangi tarihte çıktı?" → 5 Haziran 1926. "Boğazlar Komisyonu hangi sözleşmeyle kaldırıldı?" → Montrö 1936.

1923-1938 İktisat + Dış Politika

Tarih	İKTİSAT
17 Şubat-4 Mart 1923	İzmir İktisat Kongresi · 1135 delege · Misak-ı İktisadi
26 Ağustos 1924	Türkiye İş Bankası kuruldu (Celal Bayar)
17 Şubat 1925	Aşar Vergisi kaldırıldı · Genel bütçenin %26'sı
1 Temmuz 1926	Kabotaj Kanunu · 815 sayılı · Denizcilik Bayramı
28 Mayıs 1927	Teşvik-i Sanayi Kanunu (özel teşebbüs için)
3 Haziran 1930	TC Merkez Bankası (1715 sayılı)
17 Nisan 1934	I. Beş Yıllık Sanayi Planı başladı (1934-38)
3 Haziran 1933	Sümerbank (mensucat, şeker, kağıt)
14 Haziran 1935	Etibank + MTA (maden ve enerji)
3 Nisan 1937	Karabük Demir Çelik İşletmesi başladı

Tarih	DIŞ POLİTİKA
30 Ocak 1923	Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (~1.6 milyon)
17 Aralık 1925	Türk-Sovyet Saldırmazlık Antlaşması (Paris)
5 Haziran 1926	Ankara Antlaşması (Musul) · Musul-Kerkük Irak'a
1928	Yabancı Okullar Sorunu çözümü
18 Temmuz 1932	Milletler Cemiyeti üyeliği
9 Şubat 1934	Balkan Antantı (Atina, 4 ülke)
20 Temmuz 1936	Montrö Boğazlar Sözleşmesi (İsviçre Montrö, 9 ülke)
8 Temmuz 1937	Sadabad Paktı (Tahran, 4 ülke)
3 Eylül 1938	Hatay Devleti kuruldu (Tayfur Sökmen CB)
10 Kasım 1938	Atatürk vefat etti (Hatay süreci tamamlanmamıştı)
7 Temmuz 1939	Hatay Türkiye'nin 63. ili oldu (İnönü döneminde)

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. Aşar Vergisi ne zaman kaldırıldı?

Yanlış: "Cumhuriyet ilanıyla 1923'te kaldırıldı."
Doğru: 17 Şubat 1925'te kaldırıldı (Cumhuriyet ilanından 16 ay sonra). Genel bütçenin %26'sını oluşturan Osmanlı'dan kalma 1000 yıllık tarımsal vergiydi. Yerine Arazi Vergisi geldi. 17 Şubat tarihinin sembolik gücü: 1923 İzmir İktisat Kongresi'nin başlangıcı, 1925 Aşar'ın kaldırılması, 1926 Türk Medeni Kanunu — üçü de 17 Şubat'tır.

2. Balkan Antantı'na hangi ülkeler katıldı?

Yanlış: "Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya."
Doğru: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya (4 ülke). 9 Şubat 1934, Atina. Bulgaristan katılmadı (revizyonist politika, Neuilly Antlaşması'ndan memnun değildi, komşulardan toprak istiyordu). Arnavutluk da katılmadı (İtalya baskısı altındaydı). Sınav klasiği: "Hangi ülke 1930'larda Balkan Antantı + Montrö + Sadabad'ın da tarafı?" → Türkiye (sadece Türkiye üçünün de imzacısı).

3. Sadabad Paktı'na hangi ülkeler katıldı?

Yanlış: "Türkiye, Suriye, İran, Irak."
Doğru: Türkiye, İran, Irak, Afganistan (4 ülke). 8 Temmuz 1937, Tahran (Sadabad Sarayı). Suriye katılmadı — Hatay Meselesi nedeniyle Türkiye ile gerginlik vardı. Ortadoğu'da ilk 4 devlet ittifakı. 5 yıllığına imzalandı. Tetikleyici: İtalya'nın Habeşistan işgali (1935-36) ve İtalya'nın Ortadoğu yayılma politikası.

4. Hatay'ın Türkiye'ye katılışını Atatürk gördü mü?

Yanlış: "Hatay 1938'de Atatürk hayatta iken Türkiye'ye katıldı."
Doğru: Atatürk Hatay'ın katılışını göremedi. 3 Eylül 1938 Hatay Devleti kuruldu (bağımsız cumhuriyet, Tayfur Sökmen CB). 10 Kasım 1938 Atatürk vefat etti. 23 Haziran 1939 Türkiye-Fransa Antlaşması, 29 Haziran 1939 Hatay Meclisi katılma kararı, 7 Temmuz 1939 Hatay 63. il oldu. Atatürk'ten 8 ay sonra İnönü döneminde tamamlandı. Atatürk son aylarında "Bu benim için bir namus meselesidir" diyerek konuyu sürdürdü ama göremedi.

Bu konudan sınavda ne çıkar?

EN SIK ÇIKAN

17 Şubat tarihleri

17 Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresi · 17 Şubat 1925 Aşar Vergisi'nin kaldırılması · 17 Şubat 1926 Türk Medeni Kanunu. Sembolik üçleme.

ÇOK SIK

Montrö Boğazlar

20 Temmuz 1936, İsviçre Montrö. 9 ülke (İtalya boykot). Boğazlar Komisyonu kaldırıldı. Türkiye tam egemenlik. Hâlâ yürürlükte. Tevfik Rüştü Aras imzaladı.

DETAY

Antlaşmaların ülkeleri

Balkan Antantı: TR+Yunanistan+Yugoslavya+Romanya (Bulgaristan hayır). Sadabad: TR+İran+Irak+Afganistan (Suriye hayır - Hatay sebebiyle). Türkiye üçünde de.

KARIŞTIRMA

Hatay zaman çizgisi

27 Ocak 1937 Sancak özerklik (MC) → 3 Eylül 1938 Hatay Devleti (Tayfur Sökmen CB) → 10 Kasım 1938 Atatürk vefat → 7 Temmuz 1939 Türkiye'ye katıldı (İnönü döneminde).

Mini Quiz · 5 Soru

Anlık geri bildirimli

01"İzmir İktisat Kongresi" hangi tarihte, kaç delegeyle, hangi sonuç doğurdu?

İzmir İktisat Kongresi — 17 Şubat-4 Mart 1923, İzmir. Bağlam: Lozan görüşmeleri 4 Şubat 1923'te kapitülasyonlar konusunda kesilmişti. Yer: İzmir Banka-Han binası. Katılımcı: 1135 delege, 4 ana grup (çiftçi, tüccar, sanayici, işçi). Yabancı temsilciler de vardı (Sovyet, Azerbaycan elçileri). Mustafa Kemal'in açış konuşması: "Yeni Türkiye'mizi layık olduğumuz düzeye eriştirebilmemiz için mutlaka ekonomimize birinci derecede önem vermek zorundayız... Siyasi ve askeri zaferler ne kadar büyük olurlarsa olsunlar ekonomik zaferlerle taçlandırılmamışlarsa, meydana gelen zaferler devamlı olamaz." Kabul edilen Misak-ı İktisadi (12 madde): yerli malı, hammaddesi yurt içi sanayi, küçükten büyük işletmeye, devlet bankası, kabotaj hakkı, aşarın kaldırılması, teknik eğitim, demiryolları, özel mülkiyet, 8 saat çalışma. Etkisi: 1923-1929 ekonomi politikasının çatısı + 23 Nisan 1923 Lozan ikinci dönem görüşmelerinde kapitülasyonların kaldırılması talebine destek. Cevap C.

02"Aşar Vergisi'nin Kaldırılması" ve "Kabotaj Kanunu" anahtar bilgileri nelerdir?

İki anahtar ekonomik reform — 17 Şubat 1925 ve 1 Temmuz 1926. (1) Aşar Vergisi: "Öşür" (onda bir) — üreticinin tarımsal ürününün %10'unu devlete vermesi. Osmanlı'dan kalma 1000 yıllık vergiydi. Genel bütçe gelirinin yaklaşık %26'sı. 17 Şubat 1925 TBMM kaldırdı, yerine Arazi Vergisi getirdi. İzmir İktisat Kongresi'nin çiftçi grubu talebiydi. Köylü üzerindeki ezici vergi yükü kalktı, kayıp gelir tekel ürünleri ve şehirli vergileriyle telafi edildi. (2) Kabotaj Kanunu: 1 Temmuz 1926, 815 sayılı kanun. Türk limanlarında deniz taşımacılığı (yükleme-boşaltma, kıyı taşıması) sadece Türk vatandaşlarına özgü. Osmanlı dönemi kapitülasyonlarına göre Türk limanları arası taşımacılık yabancı şirketlerin tekelindeydi (İngiliz, Fransız, Yunan). Lozan Antlaşması'nın 1 Temmuz 1926 yürürlük tarihi gözetilerek aynı gün çıkarıldı. 1 Temmuz bugün Kabotaj ve Denizcilik Bayramı. Cevap A.

03"Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)" hakkında doğru olan hangisidir?

Montrö Boğazlar Sözleşmesi — 20 Temmuz 1936. Tetikleyici olaylar: 1930'larda silahlanma yarışı — Almanya Ren bölgesine asker, İtalya Habeşistan'ı işgali, Japonya Mançurya'yı işgali. Türkiye "Rebus Sic Stantibus" (şartlar değişti) tezini ileri sürdü. 22 Haziran-20 Temmuz 1936 İsviçre Montrö Konferansı · 1 ay sürdü. 9 ülke imzaladı: Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya, Bulgaristan, Japonya. İtalya boykot etti (Habeşistan Savaşı sebebiyle MC ile arası bozuktu, 1938'de katıldı). Anahtar maddeler: (1) Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, yetkiler Türkiye'ye, (2) Türkiye Boğazların iki yakasında asker bulundurabilir (Lozan askersizleştirmesi kalktı), (3) Ticaret gemileri serbest, (4) Savaş gemileri için tonaj/süre kısıtlamaları, (5) Karadeniz dışı ülkelerin gemileri 15.000 ton, 21 gün, 15 gün önceden bildirim, (6) Türkiye savaşa girerse Boğazları kapatabilir. 20 yıllığına imzalandı, hâlâ yürürlükte (itiraz olmadığı için). Tevfik Rüştü Aras imzaladı (Atatürk Döneminin en uzun süre Dışişleri Bakanı, 1925-1938, 13 yıl). 9 Kasım 1936'da yürürlüğe girdi. Cevap D.

04"Balkan Antantı (1934)" ve "Sadabad Paktı (1937)" hangi ülkeler imzaladı?

İki bölgesel ittifak — Türkiye'nin batı ve doğu sınırları güvencesi: (1) Balkan Antantı (9 Şubat 1934, Atina): Türkiye + Yunanistan + Yugoslavya + Romanya (4 ülke). Katılmayanlar: Bulgaristan (revizyonist politika - Neuilly Antlaşması'ndan memnun değildi, komşulardan toprak istiyordu), Arnavutluk (İtalya'nın baskısı altındaydı). İçerik: Sınırlara karşılıklı güvence + ortak savunma + birbirine danışmadan başka anlaşma yapmama + gizli protokol (Balkan dışı saldırı için). Etkisi: Türkiye'nin batı sınırı II. Dünya Savaşı öncesi güvende. 1936 Montrö'de Türkiye'nin tezini destekledi. (2) Sadabad Paktı (8 Temmuz 1937, Tahran-Sadabad Sarayı): Türkiye + İran + Irak + Afganistan (4 ülke). Suriye katılmadı — Hatay Meselesi sebebiyle Türkiye ile gerginlik vardı. Tetikleyici: İtalya'nın Habeşistan işgali (1935-36) ve Ortadoğu yayılma politikası. Ortadoğu'da ilk kez 4 devlet ittifakı. İçerik: sınırlara saygı + iç işlere karışmama + karşılıklı danışma + uyuşmazlıkları MC'ye havale. 5 yıllığına imzalandı. Türkiye Balkan Antantı + Montrö + Sadabad Paktı'nın da tarafıdır — bu 3 antlaşmanın hepsinin imzacısı olan tek ülke Türkiye. Cevap B.

05"Hatay'ın Anavatan'a Katılışı" zaman çizgisi nasıldır?

Hatay'ın Anavatan'a Katılışı — 1936-1939, 3 yıllık süreç. Geçmiş: 1921 Ankara Antlaşması (Türk-Fransız) gereği Sancak (İskenderun, Antakya) Suriye'ye (Fransız mandası) bırakılmıştı. 20 Temmuz 1936 Montrö imza günü Atatürk Afet İnan'a: "Şimdi Antakya, İskenderun, yani Sancak meselemiz var." Atatürk Montrö'de Fransa ile gerginlik yaratmamak için meseleyi ertelemişti. 27 Ocak 1937 MC kararı: Sancak "ayrı bir varlık" olarak tanındı (özerk, Türk dili resmi dillerden, 1938 seçim). 5 Temmuz 1938: Türk askeri Sancak'a girdi. 3 Eylül 1938 Hatay Devleti kuruldu — bağımsız cumhuriyet, başkenti Antakya, Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen, Başbakan Abdurrahman Melek. Türk lirası ile Fransız frangı paralel kullanıldı. 10 Kasım 1938 Atatürk vefat etti — Atatürk Hatay'ın katılışını göremedi. Atatürk: "Bu benim için bir namus meselesidir." 23 Haziran 1939 Türkiye-Fransa Antlaşması (II. Dünya Savaşı tehlikesiyle Fransa Türkiye'yi yanına çekmek istedi). 29 Haziran 1939 Hatay Meclisi oybirliğiyle Türkiye'ye katılma kararı. 7 Temmuz 1939 Hatay resmen Türkiye'nin 63. ili oldu (İnönü döneminde, Atatürk'ün vefatından 8 ay sonra). Cevap C.

Özet — Aklında Tut

17 Şubat-4 Mart 1923 İzmir İktisat Kongresi: 1135 delege (4 grup), Misak-ı İktisadi (Ekonomik Yemin), Mustafa Kemal "ekonomik zaferlerle taçlandırılmamış zaferler devam etmez" konuşması, 1923-1929 ekonomi politikasının çatısı.
17 Şubat 1925 Aşar Vergisi'nin Kaldırılması: Genel bütçenin %26'sı, yerine Arazi Vergisi. Cumhuriyet'in ilk büyük köylü reformu.
1 Temmuz 1926 Kabotaj Kanunu (815 sayılı): Türk limanlarında deniz taşımacılığı sadece Türk vatandaşlarına özgü. 1 Temmuz Denizcilik Bayramı.
Bankalar: 26 Ağustos 1924 Türkiye İş Bankası (Celal Bayar) · 1925 Sanayi-Maadin Bankası · 3 Haziran 1930 TC Merkez Bankası · 3 Haziran 1933 Sümerbank · 14 Haziran 1935 Etibank+MTA.
Sanayi yasaları: 28 Mayıs 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu · 17 Nisan 1934 I. Beş Yıllık Sanayi Planı (Devletçilik). Karabük Demir Çelik 3 Nisan 1937. Devletçilik 1937'de Anayasaya girdi (6 ok).
5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması (Musul): Türkiye-İngiltere · Musul-Kerkük Irak'a (Atatürk dönemi en büyük tavizi, Şeyh Said İsyanı sırasında verildi) · %10 petrol payı 25 yıl · Hakkari Türkiye lehine.
18 Temmuz 1932 Milletler Cemiyeti üyeliği: Türkiye Cenevre'de oybirliğiyle kabul edildi. Cumhuriyetin 9. yılı.
9 Şubat 1934 Balkan Antantı (Atina): Türkiye+Yunanistan+Yugoslavya+Romanya. Bulgaristan (revizyonist) ve Arnavutluk (İtalya baskısı) katılmadı.
20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi (İsviçre Montrö): 9 ülke imzaladı (İtalya boykot). Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, Türkiye tam egemenlik. 20 yıllık ama hâlâ yürürlükte. Tevfik Rüştü Aras imzaladı.
8 Temmuz 1937 Sadabad Paktı (Tahran): Türkiye+İran+Irak+Afganistan. Suriye katılmadı (Hatay sebebiyle). İtalya tehdidine karşı. Ortadoğu'da ilk 4 devlet ittifakı.
Hatay zaman çizgisi: 27 Ocak 1937 MC özerklik → 3 Eylül 1938 Hatay Devleti (Tayfur Sökmen CB) → 10 Kasım 1938 Atatürk vefat → 23 Haziran 1939 Türkiye-Fransa Antlaşması → 7 Temmuz 1939 Hatay 63. il (İnönü döneminde).
Yurtta sulh, cihanda sulh: Türkiye 1923-1939 arası tüm sınırlarını antlaşmalarla güvence altına aldı. Balkan Antantı + Montrö + Sadabad'ın hepsinin tarafı olan tek ülke Türkiye.
4 büyük karıştırma: Aşar 1925'te kaldırıldı (1923 değil) · Balkan Antantı: Bulgaristan değil Yugoslavya · Sadabad Paktı: Suriye katılmadı (Hatay sebebiyle) · Hatay'ın katılışını Atatürk göremedi (1939 İnönü dönemi).