Son devrim dalgası ve 10 Kasım ✓

Genel Kültür Cumhuriyet Tarihi Bölüm 1 · Ders 1.5 1931-1938 · Atatürk'ün Son Dönemi

Son devrim dalgası ve 10 Kasım

Atatürk'ün son 7 yılı (1931-1938), Cumhuriyet'in entelektüel ve sosyal alt yapısının kurulduğu dönemdir. Türk Tarih Kurumu (1931), Türk Dil Kurumu (1932), Üniversite Reformu (1933), Soyadı Kanunu (1934), Kadınlara siyasi haklar (1934), Laikliğin Anayasaya girmesi (1937) — hepsi bu dönemde. Ders, Atatürk'ün son zaferleri ve 10 Kasım 1938 vefatı ile kapanıyor.

Okuma süresi ≈ 25 dk

Son 7 yılda 9 büyük adım ✓

Atatürk Dönemi'nin son evresi: kurucu reformlar (1923-1928) ve laikleşme (1925-1928) tamamlanmıştı. Şimdi sıra kültürel-entelektüel altyapı ve sosyal yapının modernleşmesindeydi. 1931-1938 arası 7 yıllık dönem, Atatürk'ün "medeniyetler" idealini somutladığı yıllar oldu.

Tarih	Olay
15 Nisan 1931	Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu (sonra Türk Tarih Kurumu)
12 Temmuz 1932	Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu (sonra Türk Dil Kurumu)
31 Mayıs 1933	Üniversite Reformu · Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu
21 Haziran 1934	Soyadı Kanunu (2525 sayılı) kabul edildi
24 Kasım 1934	Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı verildi (2587 sayılı)
26 Kasım 1934	Lakap ve Unvanların Kaldırılması (2590 sayılı)
3 Aralık 1934	Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun (din adamları kıyafetleri)
5 Aralık 1934	Kadınlara milletvekili seçme/seçilme hakkı
1 Mart 1935	Atatürk 4. defa Cumhurbaşkanlığına seçildi
5 Şubat 1937	Laiklik ve 6 Ok Anayasaya girdi
10 Kasım 1938	Atatürk vefat etti · Dolmabahçe Sarayı, saat 09:05, 57 yaşında

Bu dönemde paralel olarak dış politika alanında da büyük başarılar elde edildi: 9 Şubat 1934 Balkan Antantı, 20 Temmuz 1936 Montrö, 8 Temmuz 1937 Sadabad Paktı, 1936-1939 Hatay Meselesi (Bölüm 1.4'te). Atatürk son 7 yılda sosyal-kültürel-uluslararası tüm alanlarda imzasını attı.

Üç entelektüel kurum ✓

Atatürk, "Türk milletinin tarihi ve dili kendi kaynaklarından araştırılmalı" ilkesiyle üç büyük kurumun kuruluşuna öncülük etti. Bu kurumlar bugün de Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu çatısı altında çalışmaktadır.

15 NİSAN 1931

Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti

1935'te "Türk Tarih Kurumu" (TTK) adını aldı (12 Nisan 1935). Atatürk'ün direktifiyle kuruldu. Türk Tarih Tezi çerçevesinde Türklerin kökenlerini ve dünya medeniyetine katkılarını araştırmak amacıyla.

İlk milletlerarası Türk Tarih Kongresi: 2-11 Temmuz 1932 (Atatürk açış konuşması yaptı). II. Kongre: 20-25 Eylül 1937 Dolmabahçe — yabancı bilim adamları katıldı.

12 TEMMUZ 1932

Türk Dili Tetkik Cemiyeti

1936'da "Türk Dil Kurumu" (TDK) adını aldı. Adlandırma süreci: 1932-1934 "Türk Dili Tetkik Cemiyeti" → 18-23 Ağustos 1934 II. Kurultay (Türk Dili Araştırmaları Kurumu) → 24-31 Ağustos 1936 III. Kurultay (Türk Dil Kurumu).

Dil Devrimi çerçevesinde Türkçeyi yabancı dillerin etkisinden arındırma. 1934 Soyadı Kanunu uygulamasıyla Türkçeye yüzlerce yeni sözcük kazandırıldı (Atatürk de bizzat sözcükler buldu).

31 MAYIS 1933

Üniversite Reformu

Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu. İsviçreli profesör Albert Malche'nin raporuna dayanarak yapıldı. Eski Darülfünun kadrosunun yarısı görevden alındı.

Yabancı bilim adamları davet edildi — Nazi Almanya'sından kaçan Yahudi profesörler dahil (Hirsch, Reichenbach, Schwartz). Türk akademisi tıp, hukuk, mühendislik, fen alanlarında çağdaş seviyeye taşındı.

9 OCAK 1936

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF)

Atatürk'ün direktifiyle Ankara'da kuruldu. Üniversite reformunun Ankara ayağı. 1935'te Atatürk tarafından bizzat bina yeri seçildi. Ankara Üniversitesi'nin temelleri.

Tarih, coğrafya, dil bilimi ve felsefe alanlarında milli akademik bilim merkezi olarak tasarlandı. TTK ve TDK ile birlikte Türk akademik kültürünün üç sacayağından biri.

Atatürk'ün vasiyeti ve TTK-TDK: Atatürk vefatından önce yazdığı vasiyetnamede kişisel servetinin gelirlerini doğrudan TTK ve TDK'ya bıraktı. Türkiye İş Bankası'ndaki hisselerinin gelirleri bugün hâlâ bu iki kurumu finanse ediyor. "Bu iki kurum siyasi iktidar değişikliklerinden ve bütçe kısıtlamalarından etkilenmesin" niyetiyle.

Soyadı Kanunu ✓

Cumhuriyet ilan edilmişti, ama Türk vatandaşlarının çoğunun soyadı yoktu. Tanıtımlarda "İzmirli Mehmet", "Berberzade Ali", "Hacı Ahmed Efendi'nin oğlu Mustafa" gibi ifadeler kullanılıyordu. Modern bir devletin temel kayıt sistemi için her vatandaşın bir soyadı taşıması gerekliydi.

✍ 2525 SAYILI KANUN

Soyadı Kanunu

21 Haziran 1934 kabul · 2 Temmuz 1934 Resmi Gazete · 2 Ocak 1935 yürürlük

Kanunun çerçevesi

Kabul: 21 Haziran 1934, TBMM. Resmi Gazete: 2 Temmuz 1934. Yürürlük: 2 Ocak 1935. Her Türk vatandaşına bir soyadı taşıma yükümlülüğü getirdi. 2525 sayılı kanun.

Kurallar

Söylerken ve yazarken ön ad önde, soyadı sonda kullanılacak (Mustafa Kemal değil → Mustafa Kemal Atatürk)
Soyadı Türkçe olmalı, yabancı ırk ve milletlere ait olamaz
Soyadı ahlaka aykırı, gülünç, iğrenç olamaz
Soyadı aile büyüğünün belirlediği ve aile içinde ortak olacak
"Paşa, Hoca, Bey, Efendi, Hanım" gibi unvanlar soyadı olamaz
Hükümet uygunsuz soyadlarını değiştirebilir

Atatürk soyadı — 24 Kasım 1934

5 ay sonra, Soyadı Kanunu'nun yürürlüğünden de önce, TBMM oybirliğiyle Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. 2587 sayılı kanun. 1921-1934 arası "Gazi Mustafa Kemal" unvanı kullanılıyordu (Sakarya Zaferi sonrası TBMM verdi). 17 Aralık 1934: Bu soyadı başka kimse tarafından kullanılamaz, alınamaz (özel kanun).

⚐ 24 KASIM 1934 · TBMM 2587 SAYILI KANUN

Mustafa Kemal Atatürk

"Atatürk" = Türklerin Atası

Mustafa Kemal Atatürk'ün doğum tarihi 1881 Selanik (gün belli değil, 19 Mayıs sembolik kabul edildi). Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım. Cumhuriyet'in kurucusu, ilk Cumhurbaşkanı (29 Ekim 1923 - 10 Kasım 1938, 15 yıl 12 gün).

Diğer yakın isimlerin Atatürk tarafından verdiği soyadlar: İsmet Paşa → İnönü (II. İnönü Savaşı kahramanı), Fevzi Paşa → Çakmak, Kazım Paşa → Karabekir, Mazhar Müfit → Kansu (3 Aralık 1934), Ali Kılıç → Kılıç (8 Şubat 1935), Celal Bayar → Bayar.

Soyadı Kanunu sonrası diğer kanunlar (Kasım-Aralık 1934)

Soyadı Kanunu kısa süre içinde üç ek sosyal reformu tetikledi:

Tarih	Kanun
26 Kasım 1934	Lakap ve Unvanların Kaldırılması · 2590 sayılı · "Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım, Hanımefendi, Sayın, Saygıdeğer" gibi unvanlar kaldırıldı. Resmî yazışmalarda kullanılması yasaklandı.
3 Aralık 1934	Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun · Din adamlarının dini kıyafetlerle sokağa, kamuya açık alanlara çıkması yasaklandı. Sadece ibadet yerlerinde ve özel mülklerinde giyebilirler. Hahamlar, papazlar, imamlar, müezzinler tüm kapsam.
5 Aralık 1934	Kadınlara Milletvekili Seçme ve Seçilme Hakkı · Anayasa değişikliği. Türk kadını batı dünyasında bu hakka erken kavuşan ülkeler arasına girdi (Fransa 1944, İtalya 1946, İsviçre 1971'den önce). 8 Şubat 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili seçildi.

1926-1934 — 8 yılda eşitliğe ✓

Cumhuriyet'in kadın haklarına yönelik yaklaşımı bir gece içinde değil, 8 yıllık aşamalı bir süreçte oldu. Önce medeni haklar, sonra siyasi haklar. Türk kadını, Avrupa'nın çoğu ülkesinden önce siyasi haklara kavuştu.

Tarih	Kazanım
17 Şubat 1926	Türk Medeni Kanunu · Kadın-erkek eşitliği, tek eşlilik, evlilik ve boşanmada eşit haklar, mirasta eşitlik, kadının çalışma ve mülk edinme hakkı (Bölüm 1.2)
3 Nisan 1930	Belediye seçimlerinde kadınlara seçme-seçilme hakkı (1580 sayılı Belediye Kanunu)
26 Ekim 1933	Muhtarlık seçimlerinde kadınlara seçme-seçilme hakkı (Köy Kanunu değişikliği)
5 Aralık 1934	Milletvekili seçme-seçilme hakkı (Anayasa değişikliği)
8 Şubat 1935	İlk Türk kadın milletvekilleri · 18 kadın TBMM'ye girdi. Aralarında Mihri İffet Pektaş, Hatice Özgener, Türkan Örs Baştuğ, Sabiha Gökçül Erbay, Şekibe İnsel, Mebrure Gönenç, Fakihe Öymen, Türkan Örs Baştuğ, Nakiye Elgün.

Karşılaştırma: Fransa kadınlara seçme hakkını 1944'te, İtalya 1946'da, Yunanistan 1952'de, İsviçre 1971'de verdi. Türk kadını bu konularda Avrupa'nın çoğundan önce siyasi haklarını kazandı.

✦ PEKİŞTİRME 01

"Soyadı Kanunu", "Atatürk Soyadı" ve 1934'ün diğer kanunları hakkında 5 anahtar bilgi nelerdir?

21 Haziran 1934 → 24 Kasım 1934 → 5 Aralık 1934

(1) Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934): 2525 sayılı, 2 Temmuz 1934 Resmi Gazete, 2 Ocak 1935 yürürlük. Her Türk vatandaşına soyadı taşıma yükümlülüğü. Ön ad önde, soyadı sonda. Türkçe olmalı, yabancı ırka ait olamaz, ahlaka aykırı/gülünç olamaz. Aile büyüğünün belirlediği soyadı tüm aileye geçerli. Paşa/Hoca/Bey/Efendi gibi unvanlar soyadı olamaz.

(2) Atatürk Soyadı (24 Kasım 1934): 2587 sayılı kanun · TBMM oybirliğiyle Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. 1921-1934 arası "Gazi Mustafa Kemal" unvanı. 17 Aralık 1934: Bu soyadı başka kimsece kullanılamaz (özel kanun). Soyadı Kanunu kabulünden 5 ay sonra, yürürlüğünden 6 hafta önce verildi.

(3) Lakap ve Unvanların Kaldırılması (26 Kasım 1934): 2590 sayılı kanun. Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Paşa, Hanım, Hanımefendi gibi Osmanlı'dan kalma unvanlar resmî alanda kaldırıldı.

(4) Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun (3 Aralık 1934): Din adamlarının dini kıyafetlerle sokağa, kamuya açık alanlara çıkması yasaklandı. Sadece ibadet yerlerinde giyebilirler. Hahamlar, papazlar, imamlar, müezzinler kapsamında.

(5) Kadınlara Milletvekili Seçme/Seçilme Hakkı (5 Aralık 1934): Anayasa değişikliği. Türk kadını seçme-seçilme hakkını Fransa'dan (1944), İtalya'dan (1946), İsviçre'den (1971) önce kazandı. 8 Şubat 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili TBMM'ye girdi.

Sınav klasiği: "Atatürk soyadını kim verdi?" → TBMM (24 Kasım 1934, 2587 sayılı). "Soyadı Kanunu hangi tarihte yürürlüğe girdi?" → 2 Ocak 1935 (kabul 21 Haziran 1934). "Türk kadını milletvekili seçilme hakkını ne zaman kazandı?" → 5 Aralık 1934. "İlk kadın milletvekili sayısı?" → 18 (8 Şubat 1935 seçimleri). "Kadın hakları zinciri sırası?" → 1926 medeni → 1930 belediye → 1933 muhtarlık → 1934 milletvekili.

Laiklik ve 6 Ok Anayasaya girdi ✓

1928'de "Devletin dini İslam'dır" maddesi Anayasa'dan çıkarılmıştı (Bölüm 1.2). 1937'de bir adım daha atıldı: "Laiklik" Anayasa'nın temel ilkelerinden biri olarak kayda geçirildi. Bu, sadece dinin devlet işlerinden ayrılması değil, CHP'nin altı temel ilkesinin Anayasa'ya girmesi anlamına geliyordu.

5 Şubat 1937 Anayasa değişikliği

1924 Anayasası'nın 2. Maddesi şu şekilde güncellendi: "Türkiye Devleti, Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve Devrimcidir." Bu altı kavram CHP'nin 6 oku ile özdeşleşti, Türk siyasal kültürünün temeli oldu.

İLKE 1

Cumhuriyetçilik

Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Padişah ve hilafet karşıtlığı. Demokratik cumhuriyet rejiminin korunması.

İLKE 2

Milliyetçilik

"Türk Milleti" kavramı (etnik değil, kültürel-vatandaşlık temelli). "Ne mutlu Türküm diyene" ifadesi (1933).

İLKE 3

Halkçılık

Toplumsal sınıf farklarına karşı eşitlik. Halkın iradesi temeli. Köylü ve işçinin korunması.

İLKE 4

Devletçilik

Özel teşebbüsün yetmediği alanda devlet yatırımcı. 1933 Beş Yıllık Plan'ın felsefesi. Karma ekonomi.

İLKE 5

Laiklik

Din ve devlet işlerinin ayrılması. 1924 Halifelik kaldırıldı, 1928 Anayasadan din maddesi çıkarıldı, 1937 Laiklik Anayasaya girdi.

İLKE 6

Devrimcilik (İnkılapçılık)

Atatürk inkılaplarının korunması ve sürdürülmesi. Statik değil dinamik — zamanın ihtiyaçlarına göre yenilenme.

Önemi: 6 ok ile Türkiye Cumhuriyeti'nin resmi siyasi ideolojisi kayda geçti. 1924 Anayasası 1961'e kadar yürürlükte kaldı. 1937 değişikliği, Cumhuriyet'in laiklik temelini hukuksal olarak da sağlamlaştırdı. Atatürk'ün vefatından 1 yıl 9 ay önce yapıldı — son büyük anayasa değişikliği.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 6 oku, sadece bir parti programı değil — 1937'de Anayasa hükmü oldu, 1961'de yeni Anayasa'da farklı şekillerde tekrarlandı, 1982 Anayasası'nda da Cumhuriyetin temel ilkeleri olarak yer aldı. Türk siyasal kültürünün omurgası.

Atatürk 4. Cumhurbaşkanlığı seçildi ✓

1 Mart 1935 · TBMM'nin yeni dönem (V. dönem) ilk toplantısında Atatürk 4. defa Cumhurbaşkanlığına oybirliğiyle seçildi.

Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı dönemleri

Dönem	Tarih
1. dönem	29 Ekim 1923 · Cumhuriyet ilanıyla birlikte (TBMM oybirliği, 158/158)
2. dönem	1 Kasım 1927 · III. dönem TBMM açılışı (oybirliği)
3. dönem	4 Mayıs 1931 · IV. dönem TBMM açılışı (oybirliği)
4. dönem	1 Mart 1935 · V. dönem TBMM açılışı (oybirliği)
Sonu	10 Kasım 1938 · Vefatı (görevde toplam 15 yıl 12 gün)

Bütün dönemler oybirliği ile seçildi. Atatürk'ten sonra İnönü, 1938-1950 arası 12 yıl Cumhurbaşkanlığı yapacak (4 dönem) ve 1950 seçimleriyle Demokrat Parti iktidara gelene kadar CHP iktidarı sürecek (Bölüm 2.1).

Atatürk'ün Vefatı ✓

Atatürk'ün son 18 ayı, sağlığının çöküşü ve son zaferleri arasında geçti. 1937'de hastalık belirtileri başladı, 1938 başında siroz teşhisi konuldu. Yine de son zamanlarına kadar Hatay Meselesi'ni takip etti, devlet işleriyle ilgilendi.

10 KASIM 1938 · DOLMABAHÇE SARAYI

Mustafa Kemal Atatürk

10 Kasım 1938 · Perşembe

SAAT 09:05 · 57 YAŞINDA

Sağlığın bozulması (1937-1938)

Atatürk'ün sağlığı 1937'den itibaren bozulmaya başladı. 1938 yılı başlarında siroz teşhisi konuldu. Avrupa'dan doktorlar getirildi. Mehmet Kâmil Berk, 15 Ekim 1938'den ölümüne kadar hekimliği yapanlardan biriydi. Türk ve yabancı doktorların tedavileri sonuç vermedi.

Son seyahatler

Mart 1938 — Mersin/Adana seyahati: Hatay Meselesi nedeniyle güney sınırını ziyaret etti. Hasta haliyle Türk ordusunun Sancak'a girişini hazırladı. Bu seyahat Atatürk'ün son uzun yolculuğu oldu.

26 Mayıs 1938: Anadolu'ya gidemediği için Boğaz turuna çıktı (yatla). Son haftalar Dolmabahçe Sarayı'nda geçti.

Vefat günü — 10 Kasım 1938 Perşembe

Sabah saat 09:05 · Dolmabahçe Sarayı, 71 numaralı oda. Atatürk hayata gözlerini kapadı. 57 yaşındaydı. Doğum tarihi belli değildi (1881 Selanik) — sembolik olarak 19 Mayıs 1881 kabul edilirdi.

Cenaze hazırlığı

Naşı tahnit edilerek Dolmabahçe Sarayı'nın bir salonunda özel bir katafalka yerleştirildi. Türk bayrağına sarılı tabut, başında silah arkadaşlarının nöbet tuttuğu durumda 3 gün millet ziyaretine bırakıldı. Yüz binlerce vatandaş İstanbul'a akın etti.

Yas ilan edildi

Türkiye'de 10 günlük resmi yas ilan edildi. Dünyada da büyük yankı uyandırdı: İngiltere, Fransa, Almanya, ABD, SSCB ve diğer ülkelerden devlet başkanları taziye mesajları gönderdi. Bayraklar yarıya indirildi. Hindistan, Pakistan ve İslam dünyasında özel anma törenleri yapıldı.

11 Kasım 1938 — İsmet İnönü Cumhurbaşkanı

Atatürk'ün vefatından 1 gün sonra, 11 Kasım 1938'de TBMM olağanüstü toplantı yaptı. İsmet İnönü oybirliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin 2. Cumhurbaşkanı seçildi (348 oyla, oybirliği). Bayar hükümeti istifa etti, Celal Bayar yeni hükümeti kurması istendi. Türkiye'nin "Atatürk'süz dönem"i resmen başladı (Bölüm 2.1'de İnönü dönemi anlatılacak).

Naşın seyahati: Dolmabahçe → Etnografya → Anıtkabir ✓

Atatürk'ün naşı iki farklı törenle, 15 yıl arayla son istirahatgâhına ulaştı. Önce geçici olarak Etnografya Müzesi'nde bekletildi, sonra Anıtkabir tamamlanınca oraya nakledildi.

10 Kasım
1938
09:05

VefatDolmabahçe Sarayı, 71 numaralı oda · 57 yaşında · siroz nedeniyle

10-19 Kasım
1938

Dolmabahçe'de millet ziyaretiTahnit edilen naş · Türk bayrağına sarılı tabut · Silah arkadaşlarının nöbeti · Yüz binlerce vatandaş ziyaret etti

11 Kasım
1938

İsmet İnönü 2. CumhurbaşkanıTBMM olağanüstü toplantısı, oybirliği (348 oy) · Celal Bayar hükümetini kurmaya devam etti

19 Kasım
1938

İstanbul'dan Ankara'yaNaş Dolmabahçe'den İstanbul Sarayburnu'na · oradan Yavuz savaş gemisi · İzmit'e götürüldü, sonra trenle Ankara'ya

21 Kasım
1938

Ankara cenaze töreniİsmet İnönü ve devlet erkanı katıldı · TBMM önünde tören · Geçici olarak Etnografya Müzesi'ne defin · Anıtkabir hazırlanana kadar (15 yıl bekledi)

9 Ekim
1944

Anıtkabir inşaatı başladıMimarlar Emin Onat ve Orhan Arda'nın projesi · Ankara'nın Rasattepe yamacında (sonra Anıttepe adı verildi)

10 Kasım
1953

Anıtkabir'e nakilVefatın 15. yıldönümünde · Atatürk'ün naşı Etnografya Müzesi'nden Anıtkabir'e nakledildi · Görkemli devlet töreni · İsmet İnönü artık eski CB (1950 seçimleriyle iktidar Demokrat Parti'ye geçmişti)

Bugün

AnıtkabirTürkiye'nin en önemli milli sembolü · yıllık 5+ milyon ziyaretçi · 10 Kasım her yıl ulusal yas günü · "Atam İz'indeyiz" sloganı

✦ PEKİŞTİRME 02 · TUZAK

"Atatürk'ün Vefatı" ve sonrası 5 anahtar bilgi nelerdir?

10 Kasım 1938 → 11 Kasım İnönü → 10 Kasım 1953 Anıtkabir

(1) Sağlık ve son aylar: 1937'den itibaren sağlığı bozuldu, 1938 başı siroz teşhisi. Avrupa'dan doktorlar (Mehmet Kâmil Berk 15 Ekim'den vefatına kadar). Mart 1938 son uzun seyahat: Mersin-Adana (Hatay için).

(2) Vefat: 10 Kasım 1938 Perşembe, saat 09:05, Dolmabahçe Sarayı 71 numaralı oda · 57 yaşında. Doğum tarihi belirsiz (1881 Selanik, sembolik 19 Mayıs).

(3) Cenaze süreci: Naş tahnit edildi, Dolmabahçe'de Türk bayrağına sarılı tabut · 3 gün millet ziyareti (10-19 Kasım) · Türkiye'de 10 günlük resmi yas · Dünyada büyük yankı.

(4) Yeni Cumhurbaşkanı: 11 Kasım 1938 — TBMM olağanüstü toplantısında İsmet İnönü oybirliğiyle (348 oy) 2. Cumhurbaşkanı seçildi. Celal Bayar hükümetini kurmaya devam etti (kısa süre sonra istifa etti, Refik Saydam başbakan oldu 25 Ocak 1939).

(5) Anıtkabir süreci: 21 Kasım 1938 Ankara cenaze töreni → naş geçici olarak Etnografya Müzesi'ne defnedildi · 9 Ekim 1944 Anıtkabir inşaatı başladı (mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda) · 10 Kasım 1953 — vefatın 15. yıldönümünde Atatürk'ün naşı Anıtkabir'e nakledildi. Bu sırada İnönü artık CB değildi (1950 seçimleriyle DP iktidara gelmişti, Celal Bayar 3. Cumhurbaşkanı olmuştu).

Sınav klasiği: "Atatürk hangi tarih ve saatte vefat etti?" → 10 Kasım 1938 Perşembe, saat 09:05. "Nerede vefat etti?" → Dolmabahçe Sarayı. "Sebebi neydi?" → Siroz. "Yaşı?" → 57. "Yeni CB ne zaman seçildi?" → 11 Kasım 1938 (İsmet İnönü). "Anıtkabir'e nakil tarihi?" → 10 Kasım 1953 (15. yıldönümü). "Anıtkabir mimarları?" → Emin Onat ve Orhan Arda. "Atatürk'ten önce 'Gazi' unvanını ne zaman aldı?" → 1921 Sakarya Zaferi sonrası TBMM verdi (1921-1934 "Gazi Mustafa Kemal").

Atatürk Dönemi (1919-1938) genel kronoloji ✓

Bölüm 1'in dersleri (1.1-1.5) Cumhuriyet'in 15 yıllık kuruluş ve olgunlaşma sürecini kapsıyor. Genel kronoloji:

Yıl	Anahtar olaylar
1919-1922	Milli Mücadele (Bölüm 1.1 öncesi) · Mondros, Sevr, Erzurum-Sivas Kongreleri, TBMM, Lozan Antlaşması
1923	17 Şubat İzmir İktisat Kongresi · 24 Temmuz Lozan Antlaşması · 13 Ekim Ankara başkent · 29 Ekim Cumhuriyet ilanı (Bölüm 1.1)
1924	3 Mart Halifelik kaldırıldı, Tevhid-i Tedrisat, Şer'iye ve Evkaf · 20 Nisan 1924 Anayasası · 17 Kasım TCF (Bölüm 1.1, 1.3)
1925	13 Şubat Şeyh Said İsyanı · 4 Mart Takrir-i Sükun · 17 Şubat Aşar kaldırıldı · 25 Kasım Şapka · 30 Kasım Tekke-Zaviye (Bölüm 1.2, 1.3, 1.4)
1926	17 Şubat Türk Medeni Kanunu · 5 Haziran Ankara Antlaşması (Musul) · 14 Haziran İzmir Suikastı · 1 Temmuz Kabotaj (Bölüm 1.2, 1.3, 1.4)
1927	1 Temmuz Atatürk Nutuk konuşması (15-20 Ekim) · 28 Mayıs Teşvik-i Sanayi (Bölüm 1.2, 1.4)
1928	10 Nisan Anayasadan din maddesi çıkarıldı · 1 Kasım Harf İnkılabı · 24 Kasım Atatürk "Millet Mektepleri Başöğretmeni" (Bölüm 1.2)
1929	1 Ocak Millet Mektepleri · 4 Mart Takrir-i Sükun sona erdi · Dünya Ekonomik Krizi (Bölüm 1.2, 1.3, 1.4)
1930	3 Nisan Belediye seçimlerinde kadın hakkı · 3 Haziran TC Merkez Bankası · 12 Ağustos SCF · 17 Kasım SCF feshi · 23 Aralık Menemen (Bölüm 1.3, 1.4)
1931	4 Mayıs Atatürk 3. CB · 15 Nisan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti · 3 Şubat Menemen idamları (Bölüm 1.5)
1932	12 Temmuz Türk Dili Tetkik Cemiyeti · 18 Temmuz Milletler Cemiyeti üyeliği (Bölüm 1.4, 1.5)
1933	31 Mayıs Üniversite Reformu · 17 Nisan I. Beş Yıllık Plan · 3 Haziran Sümerbank · 26 Ekim Muhtarlık seçimleri kadın hakkı · 29 Ekim 10. Yıl Nutuku (Bölüm 1.4, 1.5)
1934	9 Şubat Balkan Antantı · 17 Nisan Beş Yıllık Plan başladı · 21 Haziran Soyadı Kanunu · 24 Kasım Atatürk soyadı · 5 Aralık Kadın milletvekili hakkı (Bölüm 1.4, 1.5)
1935	1 Mart Atatürk 4. CB · 8 Şubat 1935 ilk kadın milletvekilleri (18 kişi) · 12 Nisan Türk Tarih Kurumu adı · 14 Haziran Etibank+MTA (Bölüm 1.4, 1.5)
1936	20 Temmuz Montrö Boğazlar Sözleşmesi · 1936 Türk Dil Kurumu adı · 9 Ocak DTCF Ankara (Bölüm 1.4, 1.5)
1937	5 Şubat Laiklik ve 6 Ok Anayasaya · 8 Temmuz Sadabad Paktı · 27 Ocak Sancak özerklik · 3 Nisan Karabük Demir Çelik (Bölüm 1.4, 1.5)
1938	3 Eylül Hatay Devleti kuruldu · 10 Kasım Atatürk vefat · 11 Kasım İsmet İnönü 2. CB (Bölüm 1.4, 1.5)

!

Yaygın Tuzaklar — 4 Klasik Karıştırma

1. TTK ve TDK kuruluş tarihleri

Yanlış: "TTK ve TDK aynı yıl kuruldu, sonradan birlikte adını değiştirdi."
Doğru: 15 Nisan 1931 Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu (1935'te Türk Tarih Kurumu oldu). 12 Temmuz 1932 Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu (1936'da Türk Dil Kurumu oldu). 1 yıl arayla kuruldular. İlk Türk Tarih Kongresi: 2-11 Temmuz 1932 (TTK kuruluşundan 15 ay sonra). Atatürk vasiyeti: kişisel servetinin gelirleri TTK ve TDK'ya — bugün hâlâ.

2. Soyadı Kanunu ve Atatürk soyadı tarihleri

Yanlış: "Atatürk soyadı, Soyadı Kanunu ile aynı tarihte (21 Haziran 1934) verildi."
Doğru: 21 Haziran 1934 Soyadı Kanunu (2525 sayılı) kabul edildi, 2 Temmuz 1934 RG, 2 Ocak 1935 yürürlük. 24 Kasım 1934 · TBMM oybirliğiyle Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi (2587 sayılı). Soyadı Kanunu'nun kabulünden 5 ay sonra, yürürlüğünden 6 hafta önce. 17 Aralık 1934: Bu soyadı başkaları tarafından kullanılamaz (özel kanun).

3. Üniversite Reformu — Hangi okul kapatıldı?

Yanlış: "İstanbul Teknik Üniversitesi kapatıldı, yerine Boğaziçi Üniversitesi kuruldu."
Doğru: 31 Mayıs 1933 — Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu. Darülfünun = Osmanlı'dan kalan tek üniversite (1846'da kuruldu, 1900'de yeniden açıldı). İsviçreli profesör Albert Malche'nin raporu doğrultusunda reform yapıldı. Eski kadronun yarısı görevden alındı, Nazi Almanya'sından kaçan Yahudi profesörler (Hirsch hukuk, Reichenbach felsefe) davet edildi. 1936'da Ankara'da DTCF kuruldu (Atatürk'ün direktifiyle). İstanbul Üniversitesi bugün hâlâ Türkiye'nin en köklü üniversitelerinden.

4. Atatürk vefatı: 09:05 / 09:55 / Nerede / Yaş?

Yanlış: "Atatürk Çankaya Köşkü'nde, 1939'da, 60 yaşında vefat etti."
Doğru: 10 Kasım 1938 Perşembe, saat 09:05, Dolmabahçe Sarayı (İstanbul), 71 numaralı oda · 57 yaşında · siroz nedeniyle. "9'u beş geçe" Türk halkının kollektif belleğine yerleşmiş tarih. Doğum tarihi tam belli değil (1881 Selanik). 21 Kasım 1938 Ankara cenaze töreni → geçici olarak Etnografya Müzesi'ne defin. 10 Kasım 1953 (vefat 15. yıldönümü) Anıtkabir'e nakil. Mimarlar: Emin Onat ve Orhan Arda. 11 Kasım 1938: İsmet İnönü 2. CB (348 oy oybirliği).

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

Atatürk vefat detayları

10 Kasım 1938 Perşembe, saat 09:05, Dolmabahçe, 57 yaş, siroz. 11 Kasım İnönü 2. CB. 10 Kasım 1953 Anıtkabir.

ÇOK SIK

Soyadı Kanunu

21 Haziran 1934 (2525 sayılı), 2 Ocak 1935 yürürlük. 24 Kasım 1934 Atatürk soyadı (2587 sayılı). Lakap/Kisve/Kadın haklı kanunları Kasım-Aralık 1934.

DETAY

TTK + TDK

15 Nisan 1931 Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti (1935 TTK). 12 Temmuz 1932 Türk Dili Tetkik Cemiyeti (1936 TDK). Atatürk vasiyetinde gelir bu iki kuruma.

KARIŞTIRMA

6 Ok ve 1937

Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik. 5 Şubat 1937'de Anayasaya girdi. Üniversite Reformu Darülfünun→İÜ 31 Mayıs 1933.

Mini Quiz · 5 Soru

Anlık geri bildirimli

01"Türk Tarih Kurumu (TTK)" ve "Türk Dil Kurumu (TDK)" hakkında doğru olan hangisidir?

TTK (1931) ve TDK (1932) — Cumhuriyet'in entelektüel altyapısı. (1) TTK: 15 Nisan 1931 "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti" adıyla kuruldu. 12 Nisan 1935 "Türk Tarih Kurumu" adını aldı. İlk Türk Tarih Kongresi: 2-11 Temmuz 1932, Atatürk açış konuşması yaptı. II. Kongre: 20-25 Eylül 1937 Dolmabahçe — uluslararası nitelik kazandı. Amaç: Türk Tarih Tezi çerçevesinde Türklerin kökenleri ve dünya medeniyetine katkılarını araştırmak. (2) TDK: 12 Temmuz 1932 "Türk Dili Tetkik Cemiyeti" adıyla kuruldu. 18-23 Ağustos 1934 II. Kurultay: "Türk Dili Araştırmaları Kurumu". 24-31 Ağustos 1936 III. Kurultay: "Türk Dil Kurumu". Amaç: Dil Devrimi çerçevesinde Türkçeyi yabancı etkiden arındırma. 1934 Soyadı Kanunu uygulamasıyla TDK Türkçeye yüzlerce yeni sözcük kazandırdı. Atatürk vasiyeti: kişisel servetinin gelirleri (Türkiye İş Bankası hisseleri) bu iki kuruma — bugün hâlâ. Cevap B.

02"Üniversite Reformu (1933)" hakkında doğru olan hangisidir?

Üniversite Reformu — 31 Mayıs 1933. Eski sistem: Darülfünun = Osmanlı'dan kalan tek üniversite (1846'da kuruldu, II. Abdülhamid döneminde 1900'de yeniden açıldı). 1933'te artık Cumhuriyet'in ihtiyaçlarını karşılayamaz hale gelmişti. Reform: Darülfünun kapatıldı, yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Albert Malche raporu: İsviçreli profesör Malche, Cumhuriyet hükümetinin daveti üzerine Türk üniversite sistemini incelemiş ve reform önerileri sunmuştu. Bu raporu temel alarak reform yapıldı. Eski kadronun yarısı görevden alındı. Yerine: Yabancı bilim adamları davet edildi — özellikle Nazi Almanya'sından kaçan Yahudi profesörler (Ernst Hirsch hukuk, Hans Reichenbach felsefe, Phillipp Schwartz patoloji, Erich Auerbach edebiyat). Türk üniversiteleri uluslararası standartlara taşındı. 9 Ocak 1936 — DTCF Ankara: Atatürk'ün direktifiyle Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Ankara'da kuruldu — Ankara Üniversitesi'nin temeli. Cevap C.

03"Soyadı Kanunu" ve "Atatürk Soyadı" hakkında doğru olan hangisidir?

Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934, 2525 sayılı) ve Atatürk Soyadı (24 Kasım 1934, 2587 sayılı). (1) Soyadı Kanunu: 21 Haziran 1934 TBMM kabul, 2 Temmuz 1934 Resmi Gazete, 2 Ocak 1935 yürürlük. Her Türk vatandaşına soyadı taşıma yükümlülüğü. Kurallar: ön ad önde-soyadı sonda, Türkçe olmalı, yabancı ırka ait olamaz, ahlaka aykırı/gülünç olamaz, Paşa/Hoca/Bey/Efendi gibi unvanlar soyadı olamaz, aile büyüğünün belirlediği soyadı tüm aileye geçerli. (2) Atatürk Soyadı: 24 Kasım 1934 TBMM oybirliğiyle 2587 sayılı kanun ile Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı verildi. 1921-1934 arası "Gazi Mustafa Kemal" unvanı kullanılıyordu (Sakarya Zaferi 23 Ağustos-13 Eylül 1921 sonrası TBMM "Gazi" unvanını ve Mareşal rütbesini verdi). 17 Aralık 1934: Bu soyadı başkaları tarafından kullanılamaz (özel kanun). Soyadı Kanunu kabulünden 5 ay sonra, yürürlüğünden 6 hafta önce Atatürk soyadı verildi. Atatürk yakın arkadaşlarına da soyadlar verdi: İsmet → İnönü, Fevzi → Çakmak, Kazım → Karabekir, Mazhar Müfit → Kansu, Ali Kılıç → Kılıç, Celal Bayar → Bayar. Cevap A.

04"Türk Kadınının Siyasi Hakları" zaman çizgisi nasıldır?

Türk Kadın Hakları — 8 yılda eşitliğe (1926-1934). (1) 17 Şubat 1926 Türk Medeni Kanunu: Kadın-erkek eşitliği, tek eşlilik, evlilik ve boşanmada eşit haklar, mirasta eşitlik, kadının çalışma ve mülk edinme hakkı (Bölüm 1.2). (2) 3 Nisan 1930: 1580 sayılı Belediye Kanunu — belediye seçimlerinde kadın seçme-seçilme hakkı. İlk siyasi hak. (3) 26 Ekim 1933: Köy Kanunu değişikliği — muhtarlık seçimlerinde kadın hakkı. (4) 5 Aralık 1934: Anayasa değişikliği — milletvekili seçme-seçilme hakkı. Bu büyük adım. (5) 8 Şubat 1935: Türkiye'nin ilk 18 kadın milletvekili TBMM'ye girdi. Aralarında Mihri İffet Pektaş, Hatice Özgener, Türkan Örs Baştuğ, Sabiha Gökçül Erbay, Şekibe İnsel, Mebrure Gönenç, Fakihe Öymen, Nakiye Elgün. Avrupa karşılaştırma: Fransa 1944, İtalya 1946, Yunanistan 1952, İsviçre 1971'de oy hakkını verdi. Türk kadını Avrupa'nın çoğu ülkesinden ÖNCE siyasi haklarına kavuştu. Cevap D.

05"Atatürk'ün Vefatı" anahtar bilgileri nelerdir?

Atatürk'ün Vefatı — 10 Kasım 1938 Perşembe, saat 09:05, Dolmabahçe Sarayı. Sağlık süreci: 1937'den itibaren sağlığı bozuldu, 1938 başlarında siroz teşhisi konuldu. Avrupa'dan doktorlar getirildi. Mehmet Kâmil Berk 15 Ekim 1938'den ölümüne kadar hekimliği yaptı. Son seyahatler: Mart 1938 Mersin-Adana (Hatay için), 26 Mayıs 1938 Boğaz turu yatla. Son haftalar Dolmabahçe'de. Vefat: 10 Kasım 1938 Perşembe sabahı saat 09:05 ("9'u beş geçe" kollektif belleğe yerleşmiş) · Dolmabahçe Sarayı 71 numaralı oda · 57 yaşında. Doğum tarihi belirsiz (1881 Selanik). Cenaze hazırlığı: Naş tahnit edildi, Türk bayrağına sarılı tabut Dolmabahçe salonunda katafalka konuldu, silah arkadaşları nöbet tuttu, 3 gün millet ziyaretine bırakıldı. Türkiye'de 10 günlük resmi yas, dünyada büyük yankı. Yeni CB: 11 Kasım 1938 TBMM olağanüstü toplantısında İsmet İnönü 348 oyla oybirliği 2. CB. Cenaze süreci: 19 Kasım naş İstanbul Sarayburnu'ndan Yavuz savaş gemisi ile İzmit'e, oradan trenle Ankara'ya. 21 Kasım 1938 Ankara cenaze töreni · TBMM önünde tören · geçici olarak Etnografya Müzesi'ne defin. 9 Ekim 1944 Anıtkabir inşaatı başladı (mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda). 10 Kasım 1953 — vefatın 15. yıldönümünde Atatürk'ün naşı Anıtkabir'e nakledildi. Cevap B.

Özet — Aklında Tut

15 Nisan 1931 — Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti: 12 Nisan 1935'te "Türk Tarih Kurumu" oldu. İlk milletlerarası kongre 2-11 Temmuz 1932. Türk Tarih Tezi.
12 Temmuz 1932 — Türk Dili Tetkik Cemiyeti: 18-23 Ağustos 1934 II. Kurultay (Türk Dili Araştırmaları Kurumu), 24-31 Ağustos 1936 III. Kurultay (Türk Dil Kurumu). Atatürk vasiyetinde gelirler bu iki kuruma.
31 Mayıs 1933 — Üniversite Reformu: Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu. Albert Malche raporu. Yabancı bilim adamları (Nazi Almanya'sından gelen Yahudi profesörler dahil). 9 Ocak 1936 DTCF Ankara.
21 Haziran 1934 — Soyadı Kanunu: 2525 sayılı, 2 Temmuz 1934 RG, 2 Ocak 1935 yürürlük. Her vatandaşa soyadı taşıma yükümlülüğü. Türkçe olmalı, unvanlar soyadı olamaz.
24 Kasım 1934 — Atatürk Soyadı: TBMM oybirliği, 2587 sayılı kanun. 1921-1934 "Gazi Mustafa Kemal" unvanı. 17 Aralık 1934'te başkalarınca kullanılamaz.
26 Kasım 1934 Lakap-Unvan Kaldırılması (2590 sayılı) · 3 Aralık 1934 Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun (din adamları kıyafetleri ibadet yerlerinde) · 5 Aralık 1934 Kadınlara milletvekili seçme/seçilme hakkı.
Kadın hakları zinciri: 1926 Medeni Kanun → 1930 Belediye → 1933 Muhtarlık → 1934 Milletvekili. 8 Şubat 1935 ilk 18 kadın milletvekili. Türk kadını Fransa-İtalya-İsviçre'den önce.
1 Mart 1935 — Atatürk 4. Cumhurbaşkanlığı: Tüm dönemleri oybirliği. Toplam görev 15 yıl 12 gün.
5 Şubat 1937 — Laiklik ve 6 Ok Anayasaya: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, Devrimcilik. CHP ideolojisi Anayasa hükmü oldu.
10 Kasım 1938 Perşembe saat 09:05 — Atatürk Vefatı: Dolmabahçe Sarayı 71 numaralı oda. 57 yaşında. Siroz. Mehmet Kâmil Berk hekimi. 1937'den hastalık, Mart 1938 son seyahat Mersin-Adana.
Cenaze süreci: 3 gün Dolmabahçe millet ziyareti · 11 Kasım 1938 İsmet İnönü 2. CB (348 oy oybirliği) · 21 Kasım 1938 Ankara cenaze töreni · geçici olarak Etnografya Müzesi'ne defin · 9 Ekim 1944 Anıtkabir inşaatı başladı (mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda) · 10 Kasım 1953 Anıtkabir'e nakil (vefat 15. yıldönümü).
4 büyük karıştırma: TTK 1931 (1932 değil), TDK 1932 (1931 değil) · Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934 / Atatürk soyadı 24 Kasım 1934 (aynı gün değil) · Üniversite Reformu Darülfünun→İÜ (Boğaziçi değil) · Vefat 10 Kasım 1938 saat 09:05 Dolmabahçe (Çankaya değil, 1939 değil).

Diğer Devrimler + Atatürk'ün Vefatı (1931-1938)