Selanik'te doğan, Çanakkale'de "Anafartalar Kahramanı" olan Mustafa Kemal'in 1881 doğumundan 19 Mayıs 1919 Samsun çıkışına kadar 38 yıllık serüveni: askeri eğitim, Trablusgarp ve Balkan Savaşları, 1. Dünya Savaşı'nda Çanakkale-Bitlis-Filistin cepheleri, mütareke ve Samsun'a hareket.
Atatürk'ün hayat hikayesi 4 ana evreye ayrılır: (1) Çocukluk ve Eğitim (1881-1905): Selanik doğumu, askeri okullar, Kurmay Yüzbaşı. (2) Genç Subay Yılları (1905-1914): Şam, Manastır, 31 Mart Olayı, Trablusgarp, Balkan Savaşları, Sofya. (3) 1. Dünya Savaşı (1914-1918): Çanakkale Anafartalar Zaferi, Bitlis-Muş, Suriye-Filistin Cephesi. (4) Mütareke ve Samsun'a hareket (1918-1919): İstanbul'a dönüş, 9. Ordu Müfettişliği, 19 Mayıs 1919.
Bu dönemin tek ortak özelliği: Mustafa Kemal sürekli olarak Osmanlı Devleti'nin parçalanışına yakından tanık oldu. Selanik'in 1912'de elden çıkması, Trablusgarp'ın 1912'de İtalyanlara verilmesi, Balkan Savaşları'nda toprak kaybı, Birinci Dünya Savaşı yenilgisi, Mondros Mütarekesi'nin imzalanması — hepsi onun kafasında "yeni bir Türk devleti" fikrini olgunlaştırdı.
| Dönem | Anahtar olaylar |
|---|---|
| (1) 1881-1905 | 24 yıl · 1881 Selanik doğum · 1888 baba ölümü · 1893 Askeri Rüştiye ("Kemal" adı) · 1896 Manastır İdadi · 1899 Harp Okulu · 1902 teğmen · 1905 Harp Akademisi Kurmay Yüzbaşı |
| (2) 1905-1914 | 9 yıl · 1905-07 Şam 5. Ordu · 1906 Vatan ve Hürriyet Cemiyeti · 1907 Selanik 3. Ordu · 13 Nisan 1909 31 Mart Olayı (Hareket Ordusu Kurmay Başkanı) · 1911-12 Trablusgarp · 1912-13 Balkan Savaşları · 27 Ekim 1913 Sofya Ataşemiliter · 1 Mart 1914 yarbay |
| (3) 1914-1918 | 4 yıl · 1914 1. Dünya Savaşı başladı · 20 Ocak 1915 19. Tümen · 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi · 25 Nisan Arıburnu · 8 Ağustos Anafartalar (albay → mirliva) · 1916 Bitlis-Muş · 1917 Suriye-Filistin Yıldırım Orduları |
| (4) 1918-1919 | 1 yıl · 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi · 13 Kasım 1918 İstanbul'a dönüş · 30 Nisan 1919 9. Ordu Müfettişliği · 16 Mayıs Bandırma Vapuru · 19 Mayıs 1919 Samsun çıkışı |
Baba: Ali Rıza Efendi — Selanik'in Kocacık Yörüklerinden, milis subay (Asakir-i Milliye taburu, 1876), evkaf kâtibi, gümrük memuru, son olarak kerestecilik. Hafız Ahmet Efendi'nin oğlu. Anne: Zübeyde Hanım — Selanik yakınlarındaki Langaza kasabasından, çiftçi Sarıgüllü Hacı Sofu ailesinden, Feyzullah Efendi'nin kızı. 1871'de evlendiler. 5 çocuğun 4'ü küçük yaşta öldü, sadece Makbule (Atadan) 1956'ya kadar yaşadı. 1888'de Mustafa 7 yaşındayken babası Ali Rıza Efendi öldü.
(1) Hafız Mehmet Efendi'nin Mahalle Mektebi: Annesi Zübeyde Hanım'ın isteğiyle (geleneksel din eğitimi). Çok kısa süre. (2) Şemsi Efendi Mektebi: Babası Ali Rıza Efendi'nin isteğiyle (modern eğitim). Mustafa Şemsi Efendi'de okumayı tercih etti. (3) Selanik Mülkiye Rüştiyesi (1893): Kısa süre devam etti. Matematik öğretmeni "Kaymak Hafız" tarafından haksız yere sopa ile dövüldüğü için ayrıldı. (4) Selanik Askeri Rüştiyesi (1893): Annesinden gizli sınava girip kazandı.
Selanik Askeri Rüştiyesi'nde matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey ("Kaymak Hafız" değil) sınıfta aynı adı taşıyan iki Mustafa olmasın diye "Kemal" adını ekledi. "Kemal" Arapça "olgunluk, mükemmellik" anlamına gelir. Bir başka rivayete göre öğretmen Mustafa'nın yetenek ve olgunluğuna hayran kaldığı için bu adı verdi.
1896'da Manastır Askeri İdadisi'ne girdi (bugün Kuzey Makedonya'da Bitola). 3 yıllık eğitim. Matematikte parladı, edebiyat ve tarihe ilgi duydu. Manastır yıllarında fikir hayatı şekillendi: askerlik, Türklük, vatan kavramları üzerine düşünmeye başladı. Şair Ömer Naci ile arkadaşlık (Hürriyet ve İtilaf hareketinin önemli isimlerinden olacak).
13 Mart 1899'da İstanbul'da Harp Okulu'na (Mekteb-i Harbiye-i Şahane, Pangaltı) girdi. 3 yıllık eğitim. 10 Şubat 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu. Kurmay olmaya hak kazanan üst düzey öğrenciler arasında Harp Akademisi'ne devam etti.
Harp Akademisi'nde (Mekteb-i Erkân-ı Harbiyye-i Şâhâne) öğrenci iken tarihsel konulara ilgi duydu, arkadaşlarıyla el yazısı bir dergi çıkardı. 11 Ocak 1905'te Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle Akademi'yi tamamladı. İlk görev yeri: merkezi Şam'da bulunan 5. Ordu.
Mustafa Kemal Harp Akademisi'nden mezun olunca Şam'da 5. Ordu emrine verildi (1905). Şam, Suriye, Lübnan, Filistin'i kapsayan bölge görevi. Bu yıllarda Şam'da Osmanlı Devleti'nin geri kalmışlığını yakından gördü. 1906'da Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu (arkadaşları: Lütfi Müfit, Bursalı Mehmet Tahir, Mustafa Cantekin). İlk siyasi faaliyetidir. 1907'de gizlice Selanik'e geçerek bu cemiyetin Selanik şubesini açtı. Sonradan İttihat ve Terakki Cemiyeti'yle birleşti.
1907'de Kolağası (Kıdemli Yüzbaşı) rütbesine yükseldi. Makedonya'daki 3. Orduya atandı (Manastır ve Selanik'te görevli). 23 Temmuz 1908 II. Meşrutiyet ilan edildiğinde Mustafa Kemal aktif İTC üyesiydi.
13 Nisan 1909 (Rumi 31 Mart 1325) İstanbul'da Avcı Taburları ve medrese öğrencileri tarafından "şeriat isteriz" sloganıyla isyan başladı. Hedefi II. Meşrutiyet'i kaldırıp Sultan II. Abdülhamid'i tek başına iktidara getirmek. İttihatçı subaylar ve gazeteciler hedef alındı. Gazeteci Hasan Fehmi öldürüldü.
Selanik'teki 3. Ordu hızla harekete geçti. Mahmut Şevket Paşa komutasında "Hareket Ordusu" kuruldu (Selanik). Mustafa Kemal bu ordunun Kurmay Başkanı oldu. Selanik'ten İstanbul'a trenle yürüyüş. 22 Nisan 1909 Yeşilköy'de karargah kuruldu. 24 Nisan 1909 İstanbul'a giriş ve isyanın bastırılması.
27 Nisan 1909 Sultan II. Abdülhamid tahttan indirildi (33 yıl saltanat sürmüştü). Yerine kardeşi V. Mehmet Reşat getirildi. İttihat ve Terakki'nin iktidarı pekişti. 22 Eylül 1909 Mustafa Kemal Selanik'te toplanan İTC Kongresi'ne katıldı.
Mustafa Kemal'in ilk yurtdışı seyahati. 1910 yılında Fransa'ya gönderildi (Picardie bölgesi). Fransız Ordusu'nun savaş tatbikatlarına gözlemci subay olarak katıldı. Modern Avrupa ordularını yakından inceleme fırsatı buldu.
29 Eylül 1911 İtalya, Osmanlı Trablusgarp eyaletine (bugünkü Libya) saldırdı. İtalya Birleşik Krallık olduktan sonra (1861) sömürge edinmek istiyordu. Donanma üstünlüğüyle hızlı çıkarma yaptı. Osmanlı denizden destek gönderemedi (İngiltere izin vermedi) — gönüllü subaylar Mısır üzerinden Trablusgarp'a sızmak zorunda kaldı.
Mustafa Kemal gönüllü olarak başvurdu, Mısır üzerinden gizlice Bingazi'ye geçti (Aralık 1911). 9 Ocak 1912 Tobruk Taarruzu'nu başarıyla yönetti. Sonrasında Derne'de Türk kuvvetlerine komuta etti. Yerel Müslüman aşiretlerle birlikte İtalyanlara karşı savaştı. 27 Kasım 1911 binbaşılığa terfi etti.
18 Ekim 1912 Uşi (Ouchy) Antlaşması ile savaş sona erdi. Balkan Savaşları başladığı için Osmanlı ana cepheye dönmek zorunda kaldı. Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya verildi (Libya İtalyan sömürgesi oldu). Sadece 12 Ada (Rodos vd.) İtalya'da geçici olarak kaldı (sonra Yunanistan'a geçti). Osmanlı Kuzey Afrika'daki son toprağını kaybetti.
Trablusgarp savaşı sürerken 8 Ekim 1912 — 1. Balkan Savaşı başladı. Karadağ, Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan birleşip Osmanlı'ya saldırdı. Osmanlı çabucak Balkanlar'da yenildi. Selanik 8 Kasım 1912'de Yunanlılara teslim edildi. Mustafa Kemal'in doğduğu şehrin elden çıkması ona derin acı verdi. Mustafa Kemal Kasım 1912'de Çanakkale-Gelibolu Birleşik Kuvvetler Komutanlığı'na atandı (Akdeniz Boğazı). Bu görev sonradan 1915 Çanakkale Savaşları için bölge bilgisi sağlayacaktı.
2. Balkan Savaşı (Haziran-Temmuz 1913): Bulgaristan'ın Edirne'yi alması üzerine Osmanlı, Sırbistan ve Yunanistan ile birleşip Bulgaristan'a saldırdı. 22 Temmuz 1913 — Edirne'nin geri alınması: Mustafa Kemal Bolayır'da hazırladığı birliklerle Edirne'nin geri alınmasında görev aldı. Edirne'nin alınması Enver Paşa'nın liderliğinde gerçekleşti.
27 Ekim 1913 Sofya'da Bulgaristan Ataşemiliterliğine atandı (20 Kasım 1913 göreve başladı). Görevi: Bulgaristan ve Osmanlı arasındaki sorunları çözmek, Balkan devletlerinin askeri hazırlıklarını öngörmek. 11 Ocak 1914 Sofya'ya ek olarak Bükreş, Belgrad, Çetine Ataşemiliterliklerini de yürütmekle görevlendirildi. 1 Mart 1914 yarbaylığa terfi etti. Sofya'da Bulgar generali Stiliyan Kovachev'in kızı Dimitrina Kovacheva ile aşk yaşadı, evlilik talebi 2 kez reddedildi.
1 Ağustos 1914 1. Dünya Savaşı başladı. 29 Ekim 1914 Osmanlı, Yavuz ve Midilli kruvazörlerinin Karadeniz'de Rus limanlarını bombalaması üzerine savaşa girdi (İttifak Devletleri tarafında: Almanya, Avusturya-Macaristan). Mustafa Kemal Sofya'daydı. Cepheye dönmek istedi: "Arkadaşlarım ateş hattındayken burada kalmam doğru değil."
20 Ocak 1915 Mustafa Kemal 3. Kolordu'ya bağlı Tekirdağ'da kurulan 19. Tümen Komutanlığı'na atandı. 2 Şubat 1915 Tekirdağ'a geldi, tümen kurma çalışmalarına başladı. 25 Şubat 1915 tümen Maydos'a (Eceabat) nakledildi. Mustafa Kemal Maydos Bölgesi Komutanı oldu. 1912'de Çanakkale'de görev yaptığı için bölgeyi tanıyordu.
Çarlık Rusya'nın isteği üzerine İngiltere ve Fransa Çanakkale Boğazı'nı geçip İstanbul'u almaya karar verdiler. 18 Mart 1915 saat 10:30'da 16 zırhlı, 13 kruvazör, 18 destroyer'den oluşan İtilaf donanması saldırıya geçti. Türk topçusu ve Nusret Mayın Gemisi'nin döktüğü 26 mayın sayesinde donanma ağır kayıp verdi: 3 zırhlı battı (Bouvet, Irresistible, Ocean), 3 zırhlı ağır hasar gördü. "Çanakkale geçilmez" sözü doğdu. Donanma çekilmek zorunda kaldı.
Donanmayla başaramayan İtilaf, karadan asker çıkartmaya karar verdi. 24 Mart 1915 Gelibolu'da 5. Ordu kuruldu, başına Alman Mareşal Liman von Sanders getirildi. 25 Nisan 1915 şafak vakti İngiliz, Fransız ve ANZAC (Avustralya-Yeni Zelanda) kuvvetleri Arıburnu, Seddülbahir, Kumkale kıyılarına çıktı. Mustafa Kemal sezgisiyle 19. Tümen'i Bigalı'dan harekete geçirip Conkbayırı'na ulaştı. Conkbayırı'nda Anzakları durdurdu. "Size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum!" ünlü emri verdi. 1 Haziran 1915 albaylığa terfi.
İngilizler 6-7 Ağustos 1915'te Suvla Koyu'na yeni çıkarma yaptı. 8 Ağustos 1915 Liman von Sanders'in emriyle Mustafa Kemal Anafartalar Grubu Komutanlığı'na atandı. 9-10 Ağustos 1915 — 1. Anafartalar Zaferi: Conkbayırı'nda İngilizler taarruz ederken Mustafa Kemal'in göğsündeki saatine isabet eden şarapnel parçası hayatını kurtardı ("kalbim hâlâ atıyor" sözü). 17 Ağustos Kireçtepe Zaferi. 21 Ağustos II. Anafartalar Zaferi.
İngilizler ağır kayıp verdi (toplam Çanakkale 250.000+ İtilaf zayiatı, 250.000+ Türk şehidi). 19/20 Aralık 1915 İngilizler Anafartalar-Arıburnu bölgesinden gizlice çekildi. 9 Ocak 1916 Seddülbahir'den de çekildiler. Çanakkale tamamen Türk kontrolüne geçti. Mustafa Kemal'e "Muharebe Gümüş Liyakat Madalyası" (1 Eylül 1915), "Muharebe Altın Liyakat Madalyası" (17 Ocak 1916) verildi.
16 Ocak 1916 Mustafa Kemal Edirne'deki 16. Kolordu Komutanlığı'na atandı. 10-11 Mart 1916 Karargah Diyarbakır'a nakledildi (Doğu Cephesi). 1 Nisan 1916 mirliva (general) rütbesine yükseldi. Ağustos 1916 Mustafa Kemal Bitlis ve Muş'u Rus işgalinden kurtardı. Bu Mustafa Kemal'in komutan olarak ilk büyük cephe zaferidir.
1917'de Mustafa Kemal Suriye-Filistin Cephesi'ne atandı. 5 Temmuz 1917 — Yıldırım Orduları Grubu kuruldu (Halep merkezli, Almanya-Osmanlı ortak yapı, Mareşal Falkenhayn kumandasında). Mustafa Kemal 7. Ordu Komutanı oldu. Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı sırasında Almanlarla anlaşmazlıkları nedeniyle istifa etti. İstanbul'a döndü.
15 Aralık 1917 - 4 Ocak 1918 arası Veliaht Vahdettin Efendi'nin maiyetinde Almanya gezisine çıktı. Alman ordusunu inceledi, Kayser II. Wilhelm ile görüştü. Fikirlerini Vahdettin'e aktardı.
1918 yılı: Sağlık sorunları (böbrek hastalığı) nedeniyle Karlsbad'a tedaviye gitti. 26 Ağustos 1918 tekrar Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı'na atandı. 19 Eylül 1918 İngiliz General Allenby'nin Filistin Taarruzu başladı. Türk ordusu Şam-Halep hattında geri çekildi. Mustafa Kemal Halep'in kuzeyinde savunma hattını kurdu (Toros Dağları çizgisi — bu çizgi sonra Türkiye'nin güney sınırı oldu).
1. Dünya Savaşı'nda Almanya-Avusturya yenildi. Osmanlı'nın da yenilgisi kesinleşti. 30 Ekim 1918 Limni Adası'ndaki Mondros Limanı'nda İngiliz Amiral Calthorpe ile Osmanlı Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay) arasında Mondros Mütarekesi imzalandı. 25 maddelik ağır mütareke: Türk ordusu silahsızlandırılacak, İtilaf güçleri stratejik noktaları işgal edebilecek (7. madde), Boğazlar açılacak, demiryolları kontrol edilecek. Osmanlı'nın ölüm fermanı.
13 Kasım 1918 İtilaf donanması İstanbul'a girdi. 3 Kasım 1918 Musul (İngiliz). 9 Kasım 1918 İskenderun (İngiliz). 1918 sonu Antep, Maraş, Urfa (İngiliz, sonra Fransız). 15 Mayıs 1919 İzmir (Yunan — Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç olayı). İlk kurşun Hasan Tahsin tarafından atıldı.
Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grubu'nun 7 Kasım 1918'de feshinden sonra İstanbul'a döndü. Sirkeci Garı'nda İstanbul'a girerken İtilaf donanmasının Boğaz'da demirlemiş 55 savaş gemisini gördü. "Geldikleri gibi giderler!" sözü doğdu. Şişli'de annesi Zübeyde Hanım'la birlikte oturdu (Halaskargazi Caddesi, bugün Atatürk Müzesi).
Mustafa Kemal İstanbul'da siyasi gözlemler yaptı, padişah Vahdettin ile görüştü, "Ya istiklal, ya ölüm!" seçimine kafa yordu. 30 Nisan 1919 hükümet (Sadrazam Damat Ferit Paşa) tarafından 9. Ordu Müfettişliği'ne atandı. Görevi: Karadeniz bölgesindeki asayiş ve silahsızlandırma. İtilaf'ın isteği üzerine atandı, ama bu görev fiilen Anadolu'ya geçişin meşru zeminini sağladı.
16 Mayıs 1919 Galata Rıhtımı'ndan Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan ayrıldı. Yanında 18 subay vardı (Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Fevzi Çakmak gibi isimler sonradan katıldı). "Bandırma Vapuru" 308 tonluk küçük bir gemiydi, Karadeniz'de fırtına çıktı.
19 Mayıs 1919 sabahı Bandırma Vapuru Samsun Limanı'na ulaştı. Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla karaya çıktı. İlk gece Mıntıka Palas Oteli'nde kaldı.
Samsun'da Pontus Rum çetelerinin Müslüman halka saldırılarını araştırdı. 22 Mayıs 1919 İstanbul'a rapor gönderdi: durumun düzelmesi için siyasi nedenlerin ortadan kalkması gerektiğini bildirdi. Bu rapor, Mustafa Kemal'in fiilen ulusal direnişin önderi olduğunu gösteren ilk belgedir.
19 Mayıs 1919, Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç tarihidir. Atatürk daha sonra "doğum günüm" olarak kabul etti (gerçek doğum günü kesin değil, 1881 yılı kabul edildi ama gün bilinmiyor — Atatürk seçti). 1938'den itibaren 19 Mayıs "Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı" olarak kutlanır. Mustafa Kemal "Memleketin maddi ve manevi kurtuluşu için ilk adım" olarak nitelendirdi.
25 Mayıs 1919 Havza'ya geçti. 21-22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi (Ders 1.2'nin başlangıcı). "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesi. 23 Temmuz 1919 Erzurum Kongresi. 4-11 Eylül 1919 Sivas Kongresi. Mustafa Kemal'in tarihteki yeri kesinleşti.
Yanlış: "Atatürk'e 'Kemal' adı Manastır Askeri İdadisi'nde verildi."
Doğru: Selanik Askeri Rüştiyesi'nde (1893) matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey tarafından verildi. Sınıfta aynı adı taşıyan iki Mustafa olmasın diye. "Kemal" Arapça "olgunluk, mükemmellik". Manastır Askeri İdadisi 1896-1899 yıllarında olur ve Mustafa zaten "Mustafa Kemal" adıyla girmiştir.
Yanlış: "18 Mart 1915'te Mustafa Kemal Anafartalar Komutanı'ydı."
Doğru: 18 Mart 1915 — Çanakkale Boğazı Deniz Zaferi (donanma savaşı, Türk topçusu kazandı). Mustafa Kemal o tarihte 19. Tümen Komutanı (Maydos Bölgesi)'ydı, henüz Anafartalar değildi. Anafartalar Grubu Komutanlığı'na 8 Ağustos 1915'te atandı (Liman von Sanders emri). Sıralama: 18 Mart 1915 Deniz Zaferi → 25 Nisan 1915 Arıburnu → 1 Haziran 1915 albay → 8 Ağustos 1915 Anafartalar.
Yanlış: "19 Mayıs sadece Atatürk'ün doğum günüdür."
Doğru: 4 ayrı anlamı vardır: (1) Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı, (2) Atatürk'ün "doğum günü" (1881 yılı kabul edildi, gün Atatürk tarafından seçildi), (3) 19 Mayıs Atatürk'ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı, (4) "1919 dizisi"nin ilk halkası: 19 Mayıs Samsun → 22 Haziran Amasya → 23 Temmuz Erzurum → 4 Eylül Sivas. Atatürk gerçek doğum tarihini bilmiyordu, 19 Mayıs'ı sembolik olarak seçti.
Yanlış: "Mustafa Kemal Sevr Antlaşması'na imza atan kişidir."
Doğru: Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) — Limni Adası'nda Rauf Bey (Orbay) imzaladı (Mustafa Kemal değil). 25 maddelik ateşkes. Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) — Paris yakınlarında Damat Ferit Paşa hükümeti imzaladı. Türkiye'yi parçalama planı. TBMM Sevr'i tanımadı. Mustafa Kemal her iki anlaşmaya da karşıydı, hiçbirini imzalamadı. Lozan (24 Temmuz 1923) Sevr'i geçersiz kıldı, Türkiye'nin bağımsızlığını kazandığı antlaşma.
Selanik Askeri Rüştiyesi (1893) · matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey verdi. Anlamı: "olgunluk, mükemmellik".
18 Mart 1915 Deniz Zaferi · 25 Nisan Arıburnu · 1 Haziran albay · 8 Ağustos Anafartalar Komutanı · 9-10 Ağustos I. Anafartalar.
13 Nisan 1909 · 31 Mart Olayı · Mahmut Şevket Paşa Komutan, Mustafa Kemal Kurmay Başkanı · II. Abdülhamid tahttan indirildi.
Bandırma Vapuru · 16 Mayıs Galata · 19 Mayıs Samsun · 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla · Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı.