Bölüm 2 Değerlendirme · Ünite 7.12

Cumhuriyetçilik 4 öğesi: (1) Egemenliğin kaynağı millettir, (2) Yöneticiler halk tarafından seçilir, (3) İktidar süreklidir, yönetici geçicidir, (4) Hukuk devleti. Anayasa Madde 1: "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." Madde 4 ile değiştirilemez.

1 yıl arayla. 1 Kasım 1922 Saltanat (308 sayılı kanun) → 29 Ekim 1923 Cumhuriyet. Bu arada: 17 Kasım Vahdettin kaçtı, 24 Temmuz 1923 Lozan, 11 Ağustos TBMM 2. Dönem, 13 Ekim Ankara başkent. Halifelik ise 4 ay sonra, 3 Mart 1924'te kaldırıldı.

TpCF — 17 Kasım 1924'te Karabekir, Orbay, Cebesoy, Bele, Adıvar, Canbulat tarafından kuruldu (Türkiye'nin ilk muhalefet partisi). Şeyh Sait İsyanı (13 Şubat 1925) bahanesiyle Takrir-i Sükun Kanunu çıkarıldı (4 Mart 1925). 3 Haziran 1925'te hükümet tarafından kapatıldı. 6,5 ay yaşadı. Cevap A: SCF (Fethi Okyar 17 Kasım 1930'da kendi feshetti).

SCF — Fethi Okyar 17 Kasım 1930'da kendi kendine feshetti. "Atatürk'le aynı yolda olmak istiyorum." 12 Ağustos 1930'da Atatürk'ün talebiyle Yalova'da Fethi Okyar'a teklif edildi. Eylül 1930 İzmir'de muhafazakâr destekle "laiklik karşıtlarının sığınağı" olma riski doğdu. 23 Aralık 1930 Menemen Olayı (Kubilay şehit). Karşılaştırma: TpCF hükümet kapattı, SCF kendi kendine feshetti.

Kadınlara mv — 5 Aralık 1934. 3 aşamalı süreç: (1) 3 Nisan 1930 Belediye, (2) 26 Ekim 1933 Muhtarlık (Hatı Çırpan ilk kadın muhtar), (3) 5 Aralık 1934 Milletvekili (anayasa değişikliği). 1935'te 18 kadın mv. Türkiye Fransa (1944), İtalya (1946), İsviçre (1971), Suudi Arabistan (2015)'dan ÖNCE tanıdı.

Atatürk Milliyetçiliği KÜLTÜRELDİR, ırkçı DEĞİL. 6 özelliği: (1) Kültürel, (2) Kapsayıcı, (3) Vatan birliği, (4) Eşit vatandaşlık, (5) Barışçı, (6) Akılcı. 1982 Anayasası Madde 66: "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür." Atatürk: "Bizim milliyetçiliğimiz ne ırkçıdır ne de saldırgandır."

Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934 (2525) → "Atatürk" soyadı 24 Kasım 1934 (2587). 5 ay arayla. "Atatürk" sadece Mustafa Kemal'e ait, başkası kullanamaz. 26 Kasım 1934 Lakap-Unvan kaldırılması (2590). 17 Aralık 1934 İsmet Paşa'ya "İnönü" soyadı verildi. Önceki dönemde Mustafa Kemal "Gazi Mustafa Kemal Paşa" olarak hitap ediliyordu (Gazi unvanı 19 Eylül 1921 Sakarya zaferi sonrası).

TTK — 15 Nisan 1931. Eski adı "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti", 1935'te "Türk Tarih Kurumu" oldu. Atatürk talimatıyla. 1. Türk Tarih Kongresi: 2 Temmuz 1932 Ankara. Türk Tarih Tezi: Türklerin Orta Asya kökenli olduğu, Sümer-Hitit-Etrüsk medeniyetlerine bağlantısı. 5 Eylül 1938 Atatürk vasiyetiyle İş Bankası hisseleri TTK ve TDK'ya bırakıldı. Cevap A: TDK kuruluş tarihi.

TDK — 12 Temmuz 1932. Eski adı "Türk Dili Tetkik Cemiyeti", 1936'da "Türk Dil Kurumu" oldu. 1. Türk Dili Kurultayı: 26 Eylül - 6 Ekim 1932 İstanbul Dolmabahçe Sarayı. 26 Eylül "Dil Bayramı". Güneş-Dil Teorisi: 3. Kurultay (1936) sunuldu, 1938 sonra terk edildi. Türkçe karşılıklar: vatandaş, hükümet, başkan, başbakan, milletvekili, müdür.

Tevhid-i Tedrisat — 3 Mart 1924, 430 sayılı. "Eğitim Birliği Kanunu". Tüm okullar (medreseler, mahalle mektepleri, askeri, yabancı, azınlık) Maarif Vekaleti'ne bağlandı. Medreseler kapatıldı. Aynı gün: Halifelik (431) + Şer'iye Vekaleti (429) — "3 birden inkılap günü". Eski sistemde 4 ayrı eğitim sistemi vardı, milli ve laik eğitim sistemine geçildi.

Halkçılık — 4 öğesi: (1) Eşit vatandaşlık, (2) Halk egemenliği, (3) Sosyal adalet, (4) Sınıf işbirliği (Marksizm reddedilir). Atatürk: "Türkiye halkı çeşitli meslek erbabı olan bir topluluktur." "Halk için, halka rağmen değil; halkla beraber, halkın iradesiyle." Cumhuriyetçilik (yönetim) + Milliyetçilik (kimlik) + Halkçılık (yaşam) = 3 ilke üçgeni.

Aşar Vergisi — 17 Şubat 1925, 552 sayılı. Aşar (Arapça "öşür" = onda bir): tarım ürünlerinden %10 vergi. 600 yıllık Osmanlı kuralı. Mültezim sistemi (vergi tahsildarları halktan %20-30 alıyordu) sona erdi. Köylüler nüfusun %75'iydi. Halkçılığın EN BÜYÜK ekonomik göstergesi. Atatürk: "Köylü efendimizdir." İlginç: Türk Medeni Kanunu da 1 yıl sonra aynı tarihte (17 Şubat 1926) çıkarıldı.

Türk Medeni Kanunu — 17 Şubat 1926, 743 sayılı, İSVİÇRE örneği. Mahmut Esat Bozkurt (Adliye Vekili) komisyonu. Halkçılık kazanımları: tek eşle evlilik, resmi nikâh, kadına boşanma hakkı, miras eşitliği, şahitlikte eşitlik, velayet eşitliği, mülkiyet hakkı. Diğer hukuk reformları: Ceza Kanunu (1 Mart 1926, İtalyan), Borçlar Kanunu (4 Ekim 1926, İsviçre), Ticaret (1928-29).

Halkevleri — 19 Şubat 1932. Türk Ocakları (10 Mayıs 1931 kapatıldı) yerine. CHP altında. 9 şube: Dil-Edebiyat, Güzel Sanatlar, Tiyatro, Spor, Sosyal Yardım, Halk Dershaneleri, Kütüphane, Köycülük, Müze-Sergi. 1950'de 478 Halkevi + 4322 Halkodası. 8 Ağustos 1951'de DP kapattı. 1987'de yeniden açıldı. Köy Enstitüleri farklıdır: 17 Nisan 1940 (3803 sayılı), İnönü dönemi, 1954'te DP kapattı.

Halkçılık ≠ Sosyalizm. HALKÇILIK: sınıf işbirliği, eşit vatandaşlık, sosyal adalet, özel mülkiyet korunur. SOSYALİZM: sınıf savaşı, proletarya diktatörlüğü, üretim araçları kamulaştırma. Atatürk: "Bizim yolumuz Bolşeviklik değildir." Türkiye Komünist Partisi 1925'te kapatıldı. Sovyet kredisi alındı, ama ideoloji reddedildi. Halkçılık + Devletçilik = Karma model.

Devletçilik — KARMA EKONOMİ. 4 öğesi: (1) Karma ekonomi, (2) Geçicilik, (3) Milli çıkar, (4) Planlı ekonomi. Atatürk: "Türkiye'nin ihtiyaçlarından doğmuş, Türkiye'ye has bir sistemdir." Devletçilik ≠ Sosyalizm: özel mülkiyet korunur, geçici, sınıf savaşı reddedilir.

1933'te devletçiliğe geçildi. 1923-1932 LİBERAL DÖNEM (İzmir İktisat Kongresi, Misak-ı İktisadi, İş Bankası, Aşar kaldırılması). 1933-1939 DEVLETÇİLİK DÖNEMİ. 5 Şubat 1937'de anayasaya girdi. Geçişin nedenleri: özel sermaye yetersizliği, 1929 Buhran, Lozan gümrük kısıtlamasının kalkması, sanayileşme ihtiyacı, SSCB modeli, 1930 SCF deneyimi.

İzmir İktisat Kongresi — 17 Şubat - 4 Mart 1923 (16 gün). Lozan Antlaşması imzalanmadan önce. Başkan: Kâzım Karabekir. 1135 delege 4 grupta: çiftçi, tüccar, sanayici, işçi. Misak-ı İktisadi (12 madde): yerli malı, tasarruf, çalışkanlık, sanayi-tarım birlikte gelişme, yabancı sermayeye ölçülü açıklık, devlet öncülüğü olası. Liberal dönemin yol haritası.

SÜMERBANK — 11 Temmuz 1933 (2262 sayılı), tekstil-sanayi. Devletçiliğin temel kurumu. 1. Beş Yıllık Sanayi Planı'nı uyguladı. Kayseri Bez (1935), Bakırköy Pamuklu, Nazilli Basma, Bursa Merinos, SEKA İzmit Kâğıt. ETİBANK — 14 Haziran 1935 (2805 sayılı), madencilik-enerji. Aynı gün MTA (2804 sayılı) — yeraltı kaynakları araştırma. MTA arar, Etibank işletir. Karabük için demir cevheri MTA tarafından bulundu.

Karabük Demir-Çelik — 3 Nisan 1937 temel, 10 Eylül 1939 üretim. Türkiye'nin ilk büyük ağır sanayi tesisi. Temel atılışı: İsmet İnönü. İnşa eden: İngiliz Brassert şirketi. Yıllık 150.000 ton ham çelik kapasiteli. Karabük seçimi: Ereğli kömür madenleri ve Devrek demir cevheri yatakları nedeniyle. 10 Eylül 1939 üretime başlama: II. Dünya Savaşı'nın 9. günü, simgesel tarih. 1995'te Kardemir adıyla özelleştirildi.

Laiklik 4 öğesi: (1) Din-devlet ayrımı, (2) Vicdan/din özgürlüğü, (3) Tüm dinlere eşit yaklaşım, (4) Hukukun dünyevi temelde olması. Anayasa Madde 24: "Herkes vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir." Atatürk: "Din bir vicdan meselesidir. Biz dine saygı gösteririz." Laiklik ≠ Dinsizlik.

3 Mart 1924 — "Üç Birden İnkılap Günü". 3 kanun: (1) Halifeliğin Kaldırılması (431 sayılı): Son halife Abdülmecit Efendi yurtdışına. (2) Şer'iye ve Evkaf Vekaleti'nin Kaldırılması (429): Yerine Diyanet İşleri Başkanlığı + Vakıflar Genel Müdürlüğü. (3) Tevhid-i Tedrisat (430): Eğitim birliği, medreseler kapatıldı. Halifelik (yönetim) + Şer'iye (idare) + Tevhid-i Tedrisat (eğitim) — din-devlet ayrımının kurumsal başlangıcı.

10 Nisan 1928'de çıkarıldı. 1222 sayılı kanun. 1924 Anayasası Madde 2'den "Türkiye Devleti'nin dini, Din-i İslam'dır" ifadesi kaldırıldı. 3 aşama: (1) 1924 "Devletin dini İslam'dır" yazıldı, (2) 10 Nisan 1928 ÇIKARILDI, (3) 5 Şubat 1937 "Laik" EKLENDİ (3115 sayılı). 1982 Madde 4: Laiklik değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

Tekke ve Zaviyelerin Kaldırılması — 30 Kasım 1925, 677 sayılı. Yasaklanan unvanlar: Şeyh, derviş, mürit, dede, çelebi, baba, falcı, büyücü, üfürükçü, sihirbaz, muskacı. Kapatılan kurumlar: Tüm tekke, zaviye, türbeler. Türbeler 1950'de bir kısmı yeniden açıldı. Halk arasında dini sömürünün ortadan kaldırılması. 25 Kasım 1925 Şapka Kanunu (671) ile aynı haftada.

Laiklik — 5 Şubat 1937'de anayasaya girdi. 3115 sayılı kanun. 1924 Anayasası Madde 2: "Türkiye Devleti, Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçıdır." 6 Atatürk ilkesi anayasaya girdi. Sonraki anayasalar: 1961 ve 1982 Madde 2 "demokratik, laik ve sosyal hukuk Devletidir." 1982 Madde 4: "Madde 1, 2, 3 değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez."

İnkılapçılık 4 öğesi: (1) Sürekli yenilenme, (2) Eskinin yerine yeniyi koyma, (3) Çağdaş uygarlık seviyesi hedefi, (4) Diğer 5 ilkenin korunması. "Koruyucu ilke" rolü. Atatürk: "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir." "Çağdaş uygarlık seviyesinin üzerine çıkmak."

İnkılap ≠ Reform. İnkılap (Devrim): Hızlı, bütüncül, sistem değişikliği. Reform: Yavaş, parçalı, mevcut sistem korunur. Reform örnekleri (Osmanlı): Tanzimat 1839, Islahat 1856, Meşrutiyet 1876-1908. İnkılap örnekleri (Atatürk): Saltanat 1922, Cumhuriyet 1923, Halifelik 1924, Harf 1928. Atatürk inkılap seçti çünkü Osmanlı reformları başarısızdı.

Atatürk inkılapları 5 kategoride: (1) Siyasi: Saltanat, Cumhuriyet, Halifelik, Kadın siyasi haklar. (2) Hukuki: Şer'iye Mahkemeleri, Medeni Kanun (1926), Ceza, Borçlar, Ticaret. (3) Eğitim-Kültür: Tevhid-i Tedrisat, Harf İnkılabı, TTK, TDK, Üniversite Reformu, Halkevleri. (4) Sosyal: Şapka, Tekke-Zaviyeler, Miladi takvim, Soyadı, Lakap-Unvan. (5) Ekonomik: İzmir İktisat Kongresi, Aşar, İş Bankası, Devletçilik, Sümerbank, Karabük.

İnkılapçılık — "Koruyucu İlke". Diğer 5 ilkenin (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik) sürdürülmesi ve geri dönüşün engellenmesi. 1982 Anayasası Madde 174: 8 inkılap kanunu anayasal güvence: (1) Tevhid-i Tedrisat, (2) Şapka, (3) Tekke-Zaviyeler, (4) Medeni Kanun resmi nikâh, (5) Beynelmilel Erkam, (6) Harf İnkılabı, (7) Lakap-Unvan, (8) Kisve. İnkılapçılık ilkesinin somut yasal ifadesi.

6 Atatürk İlkesi — 5 Şubat 1937'de anayasaya girdi. 3115 sayılı kanun ile 1924 Anayasası Madde 2 değiştirildi: "Türkiye Devleti, Cumhuriyetçi, Milliyetçi, Halkçı, Devletçi, Laik ve İnkılapçıdır." Aşama: 1924 "Devletin dini İslam'dır" → 10 Nisan 1928 ÇIKARILDI → 5 Şubat 1937 6 İLKE EKLENDİ. 1961 ve 1982 Anayasaları'nda da yer alır. 1982 Madde 4: Madde 1, 2, 3 değiştirilemez.