Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919 Samsun çıkışından 23 Nisan 1920 TBMM açılışına kadar geçen 11 ay: Havza ve Amasya genelgeleri, Erzurum ve Sivas Kongreleri, askerlikten istifa, son Osmanlı Mebusan Meclisi, Misak-ı Milli, İstanbul'un işgali ve Ankara'da yeni meclis.
Kurtuluş Savaşı'nın "hazırlık dönemi" olarak adlandırılan bu 11 ay, askeri mücadeleden önceki örgütlenme aşamasıdır. 5 ana evrede ilerler: (1) Genelgeler (Mayıs-Haziran 1919): Havza ve Amasya. (2) Kongreler (Temmuz-Eylül 1919): Erzurum ve Sivas — milli iradenin temelleri. (3) Ankara'ya geçiş (Ekim-Aralık 1919): Amasya Protokolü, milletvekili seçimleri, Mustafa Kemal'in Ankara'ya gelişi. (4) İstanbul'da Meclis ve Misak-ı Milli (Ocak-Mart 1920): Mebusan Meclisi, Misak-ı Milli, İstanbul'un işgali. (5) TBMM (23 Nisan 1920): Yeni meclis Ankara'da.
Bu dönemde Mustafa Kemal'in tek temel ilkesi şuydu: "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" (Amasya Genelgesi). Bu cümle, padişah ve İstanbul Hükümeti'ne karşı milli iradenin üstünlüğünü ilan eder. Kurtuluş Savaşı'nın felsefi temeli budur.
| Evre | Anahtar olaylar |
|---|---|
| (1) Genelgeler | 2 ay · 19 Mayıs Samsun · 25 Mayıs Havza · 28 Mayıs Havza Genelgesi (mitingler) · 12 Haziran Amasya · 21-22 Haziran Amasya Genelgesi (Cebesoy + Orbay + Bele) |
| (2) Kongreler | 2 ay · 8 Temmuz askerlikten istifa · 23 Temmuz - 7 Ağustos Erzurum Kongresi (Doğu Anadolu, bölgesel) · 4-11 Eylül Sivas Kongresi (genel, tüm Anadolu) |
| (3) Ankara'ya geçiş | 3 ay · 22 Ekim Amasya Protokolü (Salih Paşa) · 7 Kasım Erzurum mv seçildi · 27 Aralık 1919 Ankara'ya geliş |
| (4) Mebusan + Misak | 3 ay · 12 Ocak 1920 Mebusan Meclisi açıldı · 28 Ocak 1920 Misak-ı Milli · 16 Mart 1920 İstanbul resmi işgal · 18 Mart Mebusan son toplantı |
| (5) Yeni Meclis | 1 ay · 19 Mart 1920 TBMM seçim çağrısı · 23 NİSAN 1920 TBMM AÇILDI (Ankara) · 24 Nisan Mustafa Kemal Meclis Başkanı · 3 Mayıs ilk hükümet |
Mustafa Kemal Samsun'a vardıktan sonra 25 Mayıs 1919'da Havza'ya geçti (Samsun yakını sayfiye kasabası). Burada kaplıca kullanarak hem dinlendi hem de ortamın güvenliğini sağladı. 28 Mayıs 1919'da Havza Genelgesi'ni yayımladı. İçeriği: Tüm illere telgraf gönderdi, halka işgalleri protesto eden mitingler düzenlemelerini istedi. "İzmir'in işgali (15 Mayıs 1919) protesto edilmelidir." Bu, milli mücadelenin halk hareketi olarak ilk somut adımıdır. Sonuç: yurt çapında İzmir'in işgalini protesto eden mitingler başladı (Sultanahmet Mitingi 23 Mayıs 1919 Halide Edib konuşması, Fatih Mitingi, Üsküdar, Kadıköy mitingleri).
Mustafa Kemal Havza'dan 12 Haziran 1919'da Amasya'ya geçti. Harbiye Nezareti'nin İstanbul'a çağrısı nedeniyle ordu müfettişliğinin tehlikede olduğunu gördü. Amasya'da daha rahat çalışma alanı buldu. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti resmen Amasya'da kuruldu.
Amasya'da 3 gün boyunca 4 ana isim ile görüşmeler yaptı: Rauf Bey (Orbay) — eski Bahriye Nazırı, Mondros'u imzalamış olan. Ali Fuat Paşa (Cebesoy) — 20. Kolordu Komutanı (Ankara). Refet Bey (Bele) — III. Kolordu Komutanı (Sivas). Hamit Bey — Samsun valisi. Ayrıca Kâzım Karabekir (15. Kolordu Komutanı, Erzurum) ve Cemal Mersinli Paşa (Konya, Yıldırım Kıtaları Müfettişi) telgrafla onay verdi.
22 Haziran 1919'da yayımlandı (yaver Cevat Abbas Bey 21-22 Haziran gecesi yazdı). 4 ana madde:
Türk inkılabının ihtilal safhası başladı. Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez somutlaştı. İlk kez milli egemenliğe dayalı yönetimden bahsedildi. İstanbul Hükümeti ilk kez yok sayıldı. Türk milleti hem padişaha hem işgalcilere karşı mücadeleye çağrıldı. Üstü kapalı olarak Heyet-i Temsiliye'nin (Temsil Kurulu) oluşturulmasından bahsedildi. Padişah, hilafet, manda ve himaye düşüncesinin yerini millet ve milliyetçilik aldı.
İstanbul Hükümeti Mustafa Kemal'i geri çağırmaya karar verdi. 7-8 Temmuz 1919 gecesi Mustafa Kemal askerlik mesleğinden istifa etti (telgrafla padişaha bildirdi). "Sine-i millete döndüm" sözü. Artık resmi sıfatı kalmadı, sadece ulusal direnişin önderi olarak hareket etti. 9 Temmuz 1919 resmi olarak ordudan ihraç edildi, askeri rütbeleri ve nişanları geri alındı.
Amasya Genelgesi'nde belirtilen iki kongre peş peşe toplandı. Erzurum bölgeseldi (Doğu Anadolu), Sivas geneldi (tüm Anadolu).
| Konu | Erzurum | Sivas |
|---|---|---|
| Niteliği | Bölgesel (Doğu Anadolu) | Genel (tüm Anadolu) |
| Tarih | 23 Temmuz - 7 Ağustos | 4-11 Eylül |
| Süresi | 16 gün | 8 gün |
| Delege | 56 | 38 |
| Heyet-i Temsiliye | 9 kişi (Doğu Anadolu) | 16 kişi (genişletildi) |
| Manda meselesi | "Kabul edilemez" (ilk kez) | Tamamen reddedildi |
| Cemiyet | Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk | Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk |
Mütareke sonrası Anadolu'da 3 farklı amaç güden cemiyetler kuruldu: Milli (faydalı) cemiyetler ulusal direnişi örgütledi, zararlı cemiyetler İstanbul-İtilaf-padişah çizgisinde çalıştı, azınlık cemiyetleri Türkiye'yi parçalama hedefli faaliyet gösterdi.
Sivas Kongresi'nin tarihi rolü: 11 Eylül 1919'da tüm milli cemiyetler tek çatı altında birleştirildi: "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti". Bu çatı Cumhuriyet Halk Fırkası'nın (1923) doğrudan öncülüdür.
Sivas Kongresi'nden sonra İstanbul Hükümeti (Damat Ferit istifa etti, Ali Rıza Paşa hükümeti geldi) Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Mustafa Kemal'e gönderdi. 20-22 Ekim 1919 Amasya'da görüşmeler yapıldı. 22 Ekim 1919 Amasya Protokolü imzalandı (5 madde, 1 ek). Önemli sonuçlar: İstanbul Hükümeti Sivas Kongresi'ni resmen tanıdı · Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kabul edildi · seçimle yeni Mebusan Meclisi açılacak · İttihatçılar yargılanacak. Bu protokolle İstanbul Hükümeti, Heyet-i Temsiliye'yi resmi muhatap olarak kabul etti.
Heyet-i Temsiliye Sivas'ta toplandı. Yeni meclisin Ankara'ya yakın bir yerde olması kararı alındı. 18 Aralık 1919 Sivas'tan Ankara'ya hareket. Kayseri, Mucur, Hacıbektaş üzerinden. 27 Aralık 1919 Ankara'ya geldi (kapı önünde Kazım Özalp karşıladı). 28 Aralık 1919 Ankaralılarla yaptığı konuşma: "Vatanı düşman istilasından mutlaka kurtaracağız. Fakat vazifemiz bununla bitmeyecektir. Medeni milletler arasında yerimizi alacağız." Karargâh: Ziraat Mektebi (bugün Tarım Bakanlığı binası).
10 Ocak 1920 "Hâkimiyet-i Milliye" Gazetesi Ankara'da kuruldu (sonradan "Ulus" oldu). Mustafa Kemal'in resmi yayını.
Amasya Protokolü gereği Aralık 1919'da mebus seçimleri yapıldı. 7 Kasım 1919 Mustafa Kemal Erzurum'dan milletvekili seçildi. Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun adayları çoğunluğu kazandı. Ama Mustafa Kemal İstanbul'a gitmedi (güvenlik sebebiyle), Ankara'da kaldı. Heyet-i Temsiliye'yi yönetmeye devam etti.
Son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da açıldı. Mustafa Kemal'in talimatları: "Felah-ı Vatan" grubu kurun (Müdafaa-i Hukuk grubu adı yerine). Ne yazık ki Felah-ı Vatan grubu zayıf kaldı, beklenen kararlar gecikti.
28 Ocak 1920'de gizli oturumda Misak-ı Milli (Milli Yemin) kabul edildi. 17 Şubat 1920 kamuoyuna açıklandı. 6 madde:
Misak-ı Milli Türkiye'nin sınırlarını ve bağımsızlığının asgari koşullarını belirledi. Kurtuluş Savaşı'nın siyasi/hukuki temelidir. Ulusal sınırlar (Misak-ı Milli sınırları) kavramı buradan doğdu. Lozan Antlaşması (1923) Misak-ı Milli'nin büyük bölümünü gerçekleştirdi (Boğazlar konusu hariç, Hatay konusu hariç).
Misak-ı Milli'nin kabul edilmesi İtilaf Devletleri'ni öfkelendirdi. 16 Mart 1920 İngilizler İstanbul'u resmen işgal etti. (Kasım 1918'den beri fiili işgal vardı, 16 Mart resmiyet kazandı.) Mebusan Meclisi basıldı, mebuslar tutuklandı, Malta'ya sürüldü. 18 Mart 1920 Mebusan Meclisi son toplantısını yaptı (boykot kararı), 11 Nisan 1920 resmen kapatıldı.
11 Nisan 1920 Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi milli mücadeleyi yapanların "katli vaciptir" şeklinde fetva verdi. İngiliz ve Yunan uçakları bu fetvayı Anadolu'ya attı. 11 Mayıs 1920 İstanbul Hükümeti'nin Harp Divanı Mustafa Kemal'i idama mahkum etti. 24 Mayıs 1920 Vahdettin idam kararını onayladı.
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin kapatılmasından sonra 19 Mart 1920 Mustafa Kemal yurt çapında seçim çağrısı yaptı. Her sancaktan 5 milletvekili seçilmesi istendi. İstanbul'dan kaçan eski mebuslar da yeni meclise katıldı.
23 Nisan 1920 Cuma günü saat 13:45'te Hacı Bayram Camii'nde Cuma namazının ardından Hacıbayram Veli Türbesi'nden Meclis binasına yürüyüş. Meclis binası: Ulus Meydanı'nda eski İttihat ve Terakki Kulübü binası (bugün I. Meclis Müzesi). En yaşlı mebus Sinop mebusu Şerif Bey meclisi açtı (gelenek olduğu için). 24 Nisan 1920 Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçildi (toplam 110 üye, 39 yaşında). 4 saatlik açılış konuşması yaptı.
TBMM kurucu meclis niteliği taşır. Kürsü arkasına "Egemenlik Kayıtsız Şartsız Milletindir" yazısı asıldı. İstanbul Meclisi'nin kapatılmasından 34 gün sonra açıldı. Meclis'in kurulmasıyla Cumhuriyet yönetimi fiilen başladı. Padişah ve Halife, TBMM'ye dolayısıyla Türk Milleti'ne tabi olacaktı. İlk milletvekili sayısı 115, en fazla 380'e çıktı. Kompozisyon: 115 memur ve emekli, 61 sarıklı hoca, 51 asker, 46 çiftçi, 37 tüccar, 29 avukat, 15 doktor, 10 aşiret reisi, 8 tarikat şeyhi, 6 gazeteci, 2 mühendis.
3 Mayıs 1920 İcra Vekilleri Heyeti (İlk Hükümet) kuruldu. 11 vekil. Mustafa Kemal hem Meclis Başkanı hem Hükümet Başkanı. İlk üyeler: Hariciye: Bekir Sami Bey · Maliye: Hakkı Behiç Bey · Adliye: Celaleddin Arif Bey · Milli Müdafaa: Fevzi (Çakmak) Paşa · İktisat: Yusuf Kemal (Tengirşek) Bey · Sıhhiye: Adnan (Adıvar) Bey · Maarif: Rıza Nur Bey · Şer'iye: Mustafa Fehmi Efendi · Erkân-ı Harbiye: İsmet (İnönü) Bey · Nafia: İsmail Fazıl Paşa · Dahiliye: Cami (Baykurt) Bey.
TBMM "Meclis Hükümeti Sistemi"ni benimsedi: yasama + yürütme + yargı tek mecliste birleşti. "Güçler birliği" ilkesi. Meclis hem yasa yapıyor hem hükümet kurulup denetliyor hem yargı kararları onaylıyordu. Olağanüstü dönem koşullarında pratik bir çözüm. 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 20 Ocak 1921) bu sistemi yasalaştırdı: ilk anayasamız 23 maddeden oluştu.
Yanlış: "Erzurum Kongresi tüm Türkiye'yi temsil eden milli kongreydi."
Doğru: Erzurum Kongresi BÖLGESEL'dir (Doğu Anadolu için). Toplayan: Vilayet-i Şarkiye Müdafaa-i Hukuk + Trabzon Muhafaza-i Hukuk. Sadece 56 delege, 5 il (Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis, Van). Heyet-i Temsiliye 9 kişi (sadece Doğu Anadolu). Sivas Kongresi MİLLİ (genel)'dir — tüm Anadolu için, "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" kuruldu, Heyet-i Temsiliye 16 kişiye genişletildi. Erzurum kararları yine de milli düzeyde yankı buldu (örneğin "manda kabul edilemez" ilkesi), ama kongrenin niteliği bölgeseldir.
Yanlış: "Misak-ı Milli'yi 23 Nisan 1920 TBMM kabul etti."
Doğru: Misak-ı Milli'yi son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti (28 Ocak 1920, İstanbul, gizli oturum). TBMM henüz açılmamıştı (23 Nisan 1920'de açıldı). Kabul tarihi 28 Ocak 1920, ama 17 Şubat 1920'de kamuoyuna açıklandı. İtilaf tepki olarak 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmi olarak işgal etti, Mebusan basıldı, mebuslar Malta'ya sürüldü. Bunun üzerine 23 Nisan 1920'de Ankara'da TBMM açıldı. Misak-ı Milli, TBMM'nin değil, son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin eseridir.
Yanlış: "Heyet-i Temsiliye sürekli 9 kişiden oluştu."
Doğru: Heyet-i Temsiliye genişledi. Erzurum Kongresi'nde 9 kişi oluşturuldu (sadece Doğu Anadolu temsil). Sivas Kongresi'nde 16 kişiye genişletildi (tüm Anadolu temsil için). Mustafa Kemal her ikisinde de başkan. Sivas'ta yeni eklenen üyeler: Rauf Orbay, Bekir Sami, Refet Bele, Sadullah Bey, Hüsrev Sami Bey vd. 27 Aralık 1919'da Heyet-i Temsiliye Ankara'ya taşındı. 23 Nisan 1920 TBMM açıldığında Heyet-i Temsiliye'nin görevi sona erdi.
Yanlış: "İstanbul 13 Kasım 1918'de İngilizler tarafından işgal edildi."
Doğru: İstanbul 2 aşamada işgal edildi. (1) 13 Kasım 1918: İtilaf donanması Boğaz'a girdi (55 savaş gemisi). Bu "fiili işgal"'dir — İtilaf askeri varlığı vardı ama hükümet fonksiyonları devam ediyordu. (2) 16 Mart 1920: RESMİ işgal. Misak-ı Milli'ye tepki olarak. İngilizler Mebusan Meclisi'ni bastı, mebusları tutukladı, Malta'ya sürdü. Bu işgalden sonra meclis fonksiyonu sona erdi, 11 Nisan'da resmen kapatıldı. "İstanbul'un işgali" sınav sorusunda 16 Mart 1920 (resmi işgal) tarihi sorulur, 13 Kasım 1918 değil. Bu işgal TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasının doğrudan sebebidir.
21-22 Haziran 1919 · "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" · 4 madde · Cebesoy + Orbay + Bele + Hamit Bey ile hazırlandı.
Erzurum bölgesel (56 delege, 9 kişi Heyet-i Temsiliye), Sivas genel (38 delege, 16 kişi). Manda Erzurum'da reddedildi, Sivas'ta tamamen reddedildi.
28 Ocak 1920 · Son Osmanlı Mebusan Meclisi · 6 madde · 17 Şubat kamuoyuna · 16 Mart İstanbul resmi işgali ile sonuçlandı.
Cuma · Ankara · Şerif Bey açış · 24 Nisan Mustafa Kemal Meclis Başkanı · 3 Mayıs ilk hükümet · "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir."