Sevr'in dayatılmasından İzmir'in kurtuluşuna kadar 2 yıllık askeri mücadele: Doğu (Ermeniler), Güney (Fransızlar), Batı (Yunanlılar). İnönüler, Sakarya, Büyük Taarruz, Mareşal-Gazi unvanı, Tekalif-i Milliye, Başkomutanlık Kanunu, Dumlupınar, "Akdeniz!".
TBMM'nin 23 Nisan 1920'de kurulmasından sonra Anadolu üç koldan kuşatılmıştı: (1) Doğu'da Ermenistan (Wilson Prensipleri'ne göre Sevr'de "Büyük Ermenistan" planlanmıştı), (2) Güney'de Fransızlar ve Ermeni lejyonları (Adana, Antep, Maraş, Urfa), (3) Batı'da Yunanlılar (15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal etmişlerdi, içerilere doğru ilerliyorlardı). Kuzey'de İtalyanlar Antalya-Konya hattında bulunsa da fiili saldırı yapmadılar. 10 Ağustos 1920 Sevr Antlaşması ile Türkiye'yi parçalayan plan İstanbul Hükümeti'nce kabul edildi, ama TBMM tanımadı.
Bu ders 3 cepheyi sırasıyla ele alır: (1) Doğu — en kısa süren ve ilk zafere ulaşılan cephe (1920 sonu kapanmıştır). (2) Güney — halkın direnişi ve Şahin Bey-Sütçü İmam efsaneleri. (3) Batı — en uzun, en yıpratıcı, "Sakarya, Büyük Taarruz" zaferleri. Sonunda 9 Eylül 1922 İzmir'in kurtuluşu Anadolu'yu Yunan işgalinden kurtardı.
| Cephe | Süre | Düşman | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Doğu | Eylül-Aralık 1920 · 3 ay | Ermenistan | 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması · TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması |
| Güney | 1919-Ekim 1921 · 2,5 yıl | Fransa + Ermeniler | 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması · Fransa Anadolu'yu terk etti |
| Batı | Ocak 1921-Eylül 1922 · 21 ay | Yunanistan | 9 Eylül 1922 İzmir kurtuldu · 18 Eylül Anadolu temizlendi |
10 Ağustos 1920'de Paris yakınlarındaki Sèvres kasabasında (porselen fabrikası ile ünlü) imzalandı. Osmanlı Devleti adına Damat Ferit Paşa hükümeti: Hadi Paşa, Rıza Tevfik, Reşat Halis Bey. Karşı taraf: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya) + Yunanistan, Ermenistan, Polonya, Portekiz, Romanya, Sırbistan, Çekoslovakya, Belçika, Hicaz.
(1) Boğazlar: Uluslararası bir komisyon yönetimine bırakılacak. Türkiye'nin egemenliği fiilen yok. (2) Ordu: 50.700 asker (jandarma dahil). Ağır silah, uçak, denizaltı yasak. (3) Doğu Anadolu: "Büyük Ermenistan" — Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis (Wilson Prensipleri'ne göre haritalanacak). (4) Güneydoğu: Bağımsız Kürdistan referandum yoluyla kurulabilir. (5) Batı Anadolu: İzmir + Ege Adaları + Doğu Trakya Yunanistan'a (Edirne dahil). (6) Güney: Antep, Maraş, Urfa, Mardin, Diyarbakır Fransız mandası. (7) Akdeniz: Antalya-Konya İtalyan etki alanı. (8) Kapitülasyonlar: Yeniden yürürlükte. (9) Mali: Düyun-u Umumiye + ek mali kontrol.
Sevr'den geriye İstanbul, Orta Anadolu (Ankara, Konya, Kayseri, Eskişehir), Karadeniz kıyısının orta bölümü kalıyordu. Yaklaşık Türkiye'nin bugünkü topraklarının 1/3'ü. Sevr Türk Milleti'ne idam fermanı niteliğindeydi.
19 Ağustos 1920'de TBMM Sevr'i imzalayanları "vatan haini" ilan etti. Sevr Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından tanınmadı. "Asla yürürlüğe girmeyen tek antlaşma" olarak tarihte yer aldı: Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadı (zaten 11 Nisan 1920'de kapatılmıştı). Vahdettin onaylamadı. Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) Sevr'i resmen geçersiz kıldı. İmzalandığı bina bugün Sèvres Porselen Müzesi'dir.
Mondros sonrası Anadolu'nun doğusunda Wilson Prensipleri'ne dayanan "Büyük Ermenistan" projesi vardı. Sevr'de Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis Ermenistan'a verilmişti. Ermeniler Doğu Anadolu'da Müslüman halkı katlediyor, sınırı zorluyordu. TBMM ilk askeri operasyonu Doğu'da başlattı.
1882 İstanbul doğumlu, Harp Akademisi mezunu. 1919'dan beri Erzurum'da 15. Kolordu Komutanı (önemli güç). Erzurum Kongresi'nin ev sahibi. "Doğu Cephesi'nin tek komutanı". 9 Haziran 1920'de TBMM tarafından Doğu Cephesi Komutanı olarak görevlendirildi. Hazırlıklarını sabırla yaptı, eylül 1920'de saldırıya geçti.
Kâzım Karabekir 15. Kolordu ile Erzurum'dan ileriye hareket emri verdi. Hedef: Sarıkamış-Kars-Gümrü hattı.
Türk birlikleri Sarıkamış'a girdi. 1914'te ilk Sarıkamış faciasının yaşandığı yer. 90.000 askerin donarak öldüğü acı yerde zafer.
Kars Kalesi geri alındı. Ermeniler hızla geri çekildi. "Elviye-i Selâse" (Kars, Ardahan, Batum) ilk kez Türk kontrolünde.
Türk birlikleri Gümrü'ye (bugün Ermenistan'da Gyumri) girdi. Ermenistan barış istemek zorunda kaldı.
2-3 Aralık 1920 gecesi imzalandı. TBMM adına Kâzım Karabekir, Hamit Bey, Süleyman Necati Bey. Ermenistan adına: Aleksandr Khatisyan, Stepan Mamikonian, Heratian Olganesian. Süreç: 18 Kasım 1920 ateşkes → 24 Kasım Gümrü görüşmeleri başladı → 2-3 Aralık antlaşma.
(1) Sınır: Misak-ı Milli sınırları teyit edildi. Kars, Ardahan, Iğdır, Sarıkamış Türkiye'de. (2) Ermenistan: Sevr Antlaşması'ndan vazgeçti. "Büyük Ermenistan" projesi sona erdi. (3) Karşılıklı tanıma: Ermenistan TBMM'yi tanıdı. (4) Hukuki: Türk azınlıkların hakları korunacaktı.
Gümrü Antlaşması TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. İlk siyasi/diplomatik zafer. Misak-ı Milli sınırları doğuda kabul ettirildi. Sevr Antlaşması'nın ilk delik açıldı. Ermenistan o sırada Sovyetler tarafından ilhak edildiği için (29 Kasım 1920 Sovyet Ermenistan kuruldu), antlaşma sonradan Sovyet Ermenistan adına geçersiz sayıldı; ama 16 Mart 1921 Moskova ve 13 Ekim 1921 Kars Antlaşmaları ile Sovyetler bu sınırları teyit etti.
Doğu Cephesi Aralık 1920'de fiilen kapandı. Bu cephedeki birlikler ve silahlar Batı Cephesi'ne kaydırıldı. Sakarya ve Büyük Taarruz hazırlıklarında belirleyici rol oynadı.
Sovyet Rusya, Türkiye'ye silah ve para yardımı yapıyordu (her ikisi de Batı emperyalizmine karşı). 16 Mart 1921 — Moskova Antlaşması: TBMM'nin Bekir Sami Bey (Hariciye Vekili) ve Yusuf Kemal Tengirşek katıldı. Sovyetler Misak-ı Milli'yi tanıdı, Sovyetler Türkiye'ye yardım sözü verdi. Sovyet Rusya'nın TBMM'yi resmen tanıdığı ilk antlaşma.
13 Ekim 1921 — Kars Antlaşması: TBMM ile 3 Sovyet cumhuriyeti (Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) arasında. Türk-Sovyet doğu sınırı kesin olarak çizildi. Bu sınır bugün hâlâ Türkiye'nin doğu sınırıdır (Kars, Ardahan Türkiye'de; Batum Gürcistan'da). Sakarya Zaferi'nden bir ay sonra imzalandı, zaferin diplomatik meyvesi.
Güney Cephesi'nde Mondros sonrası İngilizler işgal etmişti, ama 1 Kasım 1919 itibariyle Suriye-Adana hattını Fransızlar devraldı (Sykes-Picot anlaşması gereği). Fransızlar Adana, Antep, Maraş, Urfa ve Kahramanmaraş bölgelerine girdi. Ermeni lejyonları (Légion d'Orient) Fransız üniformasıyla Müslüman halka karşı şiddet uyguladı. Güney'de TBMM düzenli ordu göndermedi, halk direnişi (Kuva-yı Milliye) ile mücadele edildi.
30 Ekim 1919 İngilizler Maraş'tan ayrıldı, Kasım 1919 Fransızlar girdi. Ermeni lejyonları Müslüman kadınlarına saldırı, kale üstüne Fransız bayrağı çekme gibi olaylar halkı kızdırdı. 22 Ocak 1920 Sütçü İmam'ın "Uzunoluk Olayı" — Ermeni askerin Müslüman kadına sataşmasına karşı silah kullanması — kıvılcımı oldu. 21 günlük şehir savaşı. Fransız ordusu sokak savaşında ağır kayıp verdi. 12 Şubat 1920 Fransızlar Maraş'ı terk etti. "İlk kurtulan Türk şehri." 1973'te şehre "Kahramanmaraş" unvanı verildi.
30 Ekim 1919 İngilizler ayrıldı, Fransızlar Urfa'ya girdi. 9 Şubat 1920 Türk Kuva-yı Milliyesi (Yüzbaşı Ali Saip Ursavaş komutasında) saldırıya geçti. 63 günlük kuşatma. 11 Nisan 1920 Fransızlar Urfa'dan çekilirken Şebeke Boğazı pususuna düştü, ağır kayıp verdiler. 1984'te şehre "Şanlıurfa" unvanı verildi.
En uzun süren direniş. 1 Nisan 1920 Fransız kuşatması başladı. Şahin Bey (Mehmet Sait), Antep'in Kilis-Antep yolundaki Karayılan mevkiinde Fransızları durdurdu. 3 Nisan 1921 Şahin Bey Elmalı'da şehit oldu. Direniş şiddetli devam etti, halk açlık çekti, kediler-köpekler yendi. 9 Şubat 1921 şehir Fransızların eline geçti. 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'yla Fransızlar çekilme sözü verdi. 25 Aralık 1921 Antep Fransız işgalinden kurtuldu. 1921'de TBMM şehre "Gazi" unvanı verdi → "Gaziantep".
Adana, Mersin, Tarsus, Osmaniye, Ceyhan'da Kuva-yı Milliye + Ali Saip Ursavaş + Tufan Bey + Sinan Tekelioğlu komutasında çete savaşı. Karaisalı'da gizli teşkilat kuruldu. Fransızları yıprattı. 8 Ekim 1920 Pozantı Kongresi ile Çukurova'da milli birlik sağlandı. Pozantı Adana il merkezi yapıldı.
Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921) Türk zaferiyle sonuçlanınca Fransa savaştan çekilmek istedi. Fransa Başbakanı Briand, Senatör Henry Franklin-Bouillon'u Ankara'ya gönderdi. 20 Ekim 1921'de antlaşma imzalandı. TBMM adına Hariciye Vekili Yusuf Kemal Tengirşek imzaladı.
(1) Savaş halinin sona ermesi. (2) Fransa Anadolu'yu terk edecek: Adana, Antep, Maraş, Urfa, Mardin, Diyarbakır → Türkiye'ye. (3) Türkiye-Suriye sınırı belirlendi: bugünkü sınır (Hatay hariç). İskenderun-Hatay özel statü ile Suriye'de kaldı. (4) Hatay (İskenderun Sancağı): "Türkler için özel idare" — Türk dili resmi, Türk bayrağı asılır. 1939'da Hatay Türkiye'ye katıldı (Bölüm 1.4 konusu).
Sevr Antlaşması'nın 2. büyük yıkıcı eseri. Birinci: 3 Aralık 1920 Gümrü ile Doğu cephesi. İkinci: 20 Ekim 1921 Ankara ile Güney cephesi. Bir Avrupa devleti TBMM'yi resmen tanıdı. Türkiye'nin uluslararası meşruiyetinin başlangıcı. 25 Aralık 1921 Antep Fransız işgalinden kurtuldu.
Yunanlılar 15 Mayıs 1919'da İzmir'i işgal ettikten sonra Anadolu içlerine doğru ilerlediler. Başlangıçta direniş Kuva-yı Milliye (yerel direnişçiler) tarafından sağlandı. Çerkez Ethem bunların en güçlü komutanıydı. Ama Kuva-yı Milliye düzensiz, dağınık, hiyerarşisiz'di. 8 Kasım 1920 TBMM düzenli ordu kurma kararı aldı. Çerkez Ethem buna karşı çıktı, isyan etti. 5 Ocak 1921 Çerkez Ethem'in birlikleri imha edildi (Yunanlara sığındı).
Batı Cephesi Komutanlığı: Albay İsmet Bey (İnönü) Batı, Refet Bele Güney bölgelerine atandı. Düzenli ordu cephe sistemi kuruldu.
Yunanlılar Bursa'dan ileri taarruza geçti (Eskişehir hedefli). İnönü mevzilerinde Albay İsmet Bey komutasındaki Türk birlikleri durdurdu. 10 Ocak 1921 Yunanlılar geri çekildi. Sayıca daha az Türk birlikleri zafer kazandı.
Önemi: Düzenli ordunun ilk zaferi. Türk askeri stratejisinin doğru kurulduğunun ispatı. Mustafa Kemal'in askeri kararlarını destekleyen ilk büyük başarı. Sonuçlar: İsmet Bey Mirliva (general) rütbesine terfi etti. 20 Ocak 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1. Anayasa) kabul edildi (1. İnönü zaferi sonrası moralin yükselmesinden yararlanıldı). 21 Şubat - 12 Mart 1921 Londra Konferansı'na TBMM davet edildi (uluslararası tanınma başlangıcı).
1. İnönü Zaferi'nden 10 gün sonra 23 madde + 1 ayrı maddelik Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi. Türkiye'nin ilk anayasasıdır. Önemli maddeler: (1) "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" (madde 1) · (2) "Yürütme ve yasama yetkisi ve gücü TBMM'de toplanır" — güçler birliği · (3) Saltanat ve hilafet konularına değinilmedi (Vahdettin'in tepkisini önlemek için). Bu anayasa 20 Nisan 1924 yılına kadar yürürlükte kaldı.
Yunan ordusu daha güçlü kuvvetle 23 Mart 1921'de Bursa-İnegöl-Yenişehir hattından taarruza geçti. İnönü mevzilerinde tekrar büyük çatışma. 1 Nisan 1921 Yunanlılar yenildi, geri çekildi. Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'ya tarihi telgrafı:
Önemi: İkinci savunma zaferi. Düzenli ordu konsolide oldu. 1. İnönü'de "şanslı zafer" denilenlerin sesi kesildi. Yunan ordusu "birden çok kez yenilebilir" kabul edildi. Sonuç olarak Yunanlılar yeni bir taarruz için 4 ay hazırlık yapacaktı (Kütahya-Eskişehir Savaşı).
Yunan ordusu 4 aylık hazırlıktan sonra iki kat daha güçlü olarak saldırıya geçti. İngiliz desteği güçlü, Lloyd George Yunanistan'ı sürekli teşvik ediyordu. Türk ordusu Eskişehir-Kütahya hattında ağır yenildi. İnsan gücünün 1/2'sini, silah gücünün 1/10'unu kaybetti.
18 Temmuz 1921 Mustafa Kemal, Fevzi Paşa ve Cephe Komutanı İsmet Paşa Eskişehir'de toplandı. Tarihi karar: ordunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi. "Geri çekilme yenilgi değil, yıpratma stratejisidir" mantığı. Yunan ordusu Polatlı'ya kadar geldi (Ankara'ya 50 km). TBMM'de paniğe neden oldu. Bazı milletvekilleri başkenti Kayseri'ye taşımayı önerdi. Mustafa Kemal kabul etmedi.
Sonuç: Mustafa Kemal'e karşı muhalefet TBMM'de güçlendi. "İsmet Paşa görevden alınsın, Mustafa Kemal Başkomutan olsun" talebi yükseldi. 5 Ağustos 1921 Başkomutanlık Kanunu bunun çözümü oldu.
TBMM 144 sayılı Başkomutanlık Kanununu kabul etti. Mustafa Kemal Paşa'ya 3 ay süreyle TBMM'nin tüm yetkileri verildi. "Meclis Başkomutanlığı yetkilerini kullanma hakkını" Mustafa Kemal'e devretti. Bu, olağanüstü diktatörlük yetkilerine benzer ama meclis denetiminde. Roma Cumhuriyeti'nde "Dictator" yetkisi gibi.
Başlangıçta 3 ay süreliydi. 3 kez uzatıldı (toplam 12 ay). 20 Temmuz 1922'de meclis kararıyla süresiz uzatıldı (oybirliği ile). "Ordumuzun gücü milli gayeyi gerçekleştirecek düzeye ulaşmıştır" Mustafa Kemal beyanı. Büyük Taarruz'a kadar geçerli oldu.
Mustafa Kemal'in Osmanlı Devleti'nden gelen mareşal rütbesi geri alınmıştı (1919'da askerlikten istifa edince). "Atatürk, Sakarya'ya kadar bir askeri rütbesi olmadığını, Osmanlı Devleti tarafından verilmiş olan rütbelerin yine Osmanlı Devleti tarafından alınmış olduğunu belirtir." Sakarya'dan sonra TBMM tarafından Mareşal rütbesi verilecekti.
Mustafa Kemal Başkomutanlık yetkisini alır almaz 10 Tekalif-i Milliye Emri'ni yayınladı. "Milli Vergi Emirleri" anlamında. Halktan ordu için her şey toplandı:
İstiklal Mahkemeleri emirlere uymayanları sert şekilde cezalandırdı (idama kadar). Halk büyük fedakarlık gösterdi.
Türk ordusu 100 km'lik cephede Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi (7 grup/kolordu). Başkomutan: Mustafa Kemal (Karargah Polatlı). Genelkurmay Başkanı: Fevzi Paşa (Çakmak). Batı Cephesi Komutanı: İsmet Paşa (Karargah Alagöz).
12 Ağustos 1921 Mustafa Kemal Polatlı güneyindeki Karadağ'a çıkarken at ürkmesi sonucu düşerek kaburga kemiğini kırdı. 17 Ağustos'ta görevin başına döndü.
23 Ağustos 1921 Yunan saldırısı başladı. Türk savunması çok kez delindi ama her seferinde yeniden kuruldu. Mustafa Kemal'in tarihi sözü:
2 Eylül 1921 Yunanlılar stratejik Çal Dağı'nın tamamını ele geçirdi. Türk birlikleri çekilmedi, alan savunması yaptı. 10 Eylül 1921 Mustafa Kemal genel karşı taarruz emri verdi. Çal Dağı geri alındı. 13 Eylül 1921 Yunan ordusu Sakarya'nın batısına çekildi. Sakarya zaferi.
Türk ordusu: 5.713 şehit + 18.480 yaralı + 828 esir + 14.268 kayıp = toplam 39.289. Yunan ordusu: 3.758 ölü + 18.955 yaralı + 354 kayıp = toplam 23.067. Çok fazla subay kaybı yaşandığı için "Subay Muharebesi" adıyla anılır. Mustafa Kemal: "Sakarya Melhame-i Kübra" (büyük kan deryası).
Sakarya, Türk Kurtuluş Savaşı'nın dönüm noktasıdır. (1) Stratejik geri çekilme döneminden stratejik taarruz dönemine geçildi. (2) Yunan ordusu saldırı gücünü tamamen kaybetti. (3) Enver Paşa'nın Anadolu'ya geçme planı suya düştü. (4) Müdafaa-i Hukuk Grubu içindeki muhalefet zayıfladı. (5) Diplomatik kazançlar: 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması (Sovyet sınırı), 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması (Fransa). 1683 Viyana Bozgunu'ndan sonra ilk kez Türk ordusu Avrupa'ya karşı taarruz savaşını kazanan ordu oldu.
19 Eylül 1921'de TBMM oybirliği ile Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşal (Müşir) rütbesi ve Gazi unvanı verdi. "Gazi" Arapça "muharebede ölmemiş savaşçı" anlamında.
Önemi: Mustafa Kemal'in Osmanlı'dan kalan mareşal rütbesi 1919'da geri alınmıştı. Sakarya zaferinden sonra Türk Milleti tarafından kendi rütbesi verilmiş ilk Mareşal oldu. "Gazi" unvanı 1934'e kadar (Soyadı Kanunu) kullanıldı, soyadı kanunundan sonra "Atatürk" soyadı verildi.
Sakarya zaferinden sonra 1 yıl boyunca yoğun hazırlık yapıldı. 15 Eylül 1921 seferberlik ilanı (1899, 1900, 1901 doğumlular silah altına alındı). Sovyetlerden silah ve para yardımı alındı. Fransa'dan Ankara Antlaşması sonrası silah devri. Batı Cephesi mevcudu 208.000 kişiye ulaştı.
Bu süreçte siyasi tartışmalar da oldu: "Hemen taarruz" yandaşları (Halk Fırkası muhalefeti) vs "Hazırlığın tamamlanmasını bekle" Mustafa Kemal grubu. 6 Mart 1922 Mustafa Kemal TBMM gizli oturumunda: "Ordumuzun kararı taarruzdur. Fakat bu taarruzu tehir ediyoruz. Sebebi hiç olmazsa hazırlığımızı tam ikmal etmektir."
Haziran 1922 ortalarında Mustafa Kemal taarruz kararını aldı. Sadece 3 kişi haberdardı: Cephe Komutanı İsmet Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa, Milli Savunma Bakanı Kâzım Paşa. 20 Temmuz 1922 Başkomutanlık Kanunu süresiz uzatıldı. 24 Temmuz 1922 Mustafa Kemal Konya'da General Townshend ile görüştü (basın aldatması, Batı Cephesi karargahı ziyaretini gizlemek için).
14 Ağustos 1922 kolordular Afyon güneyine doğru gizlice yürüyüşe başladı. 20 Ağustos Mustafa Kemal Akşehir'de komutanlarla son toplantıyı yaptı. 26 Ağustos taarruz günü olarak belirlendi. 25 Ağustos 1922 Mustafa Kemal Şuhut ve Sandıklı arasındaki Kocatepe'ye geldi.
Saat 04:30 alaca karanlıkta Mustafa Kemal'in Kocatepe'den verdiği emirle açılan topçu ateşi ile taarruz başladı. Yunan cephesi tamamen yarıldı. 26-27 Ağustos: Afyon Yunanlılar tarafından terk edildi. Süvari kolordumuzun düşman gerilerindeki faaliyeti piyadelere büyük destek oldu. 28 Ağustos: Mustafa Kemal Afyon'a girdi.
30 Ağustos 1922 Çarşamba günü Kütahya'nın Altıntaş ilçesine bağlı Çalköy'de Zafertepe'den Mustafa Kemal birliklere taarruz emrini verdi. Düşman ordusu dört taraftan sarılarak Mustafa Kemal Paşa'nın ateş hatları arasında bizzat Zafertepe'den idare ettiği savaşta tamamen yok edildi veya esir edildi. Yunan Başkomutanı General Trikupis esir alındı. "Düşmanın 200 yıldır Türk ordusunun zaferi ile sonuçlanan ilk taarruz muharebesidir" (Çanakkale ve Sakarya savunma zaferleriydi).
Yunan ordusu kalan kuvvetleriyle hızla geri çekildi. Türk ordusu takipte: 2 Eylül Uşak (General Trikupis Uşak'ta esir alındı). 3 Eylül Salihli. 5 Eylül Manisa. 9 Eylül 1922 Cumartesi Türk birlikleri Yüzbaşı Şerafettin Bey komutasında İzmir'e girdi. Hükümet Konağı'na Türk bayrağı çekildi.
9 Eylül İzmir kurtuldu. 13 Eylül 1922 İzmir Yangını başladı (sebep tartışmalı). İzmir kıyısının büyük bölümü yandı. 11 Eylül Bursa, Foça, Gemlik. 12 Eylül Mudanya, Urla. 14 Eylül Bergama, Dikili. 15 Eylül Ayvalık. 17 Eylül Bandırma. 18 Eylül 1922 Biga ve Erdek — Anadolu tamamen Yunan işgalinden kurtarıldı.
30 Ağustos her yıl "Zafer Bayramı" olarak kutlanır. Türk ordusunun en büyük zaferi. 14 günde 150.000 km² alan ele geçirildi. Yunan ordusunun büyük kısmı esir, ölü veya denize döküldü.
Türk ordusu İzmir'i aldıktan sonra Boğazlar'a yöneldi. Doğu Trakya'yı kurtarmak istiyordu. Çanakkale Boğazı'nda İngiliz birlikleri vardı. Çatışma ihtimali doğdu. İngiltere Hükümeti tutumunu sertleştirdi (Lloyd George). Ama diğer İngiliz Dominyonları (Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada) "yeniden savaşa girmeyiz" dedi. Lloyd George istifa etti (19 Ekim 1922). İngiltere Türkiye ile masaya oturmayı kabul etti.
Mudanya Konferansı 3-11 Ekim 1922 arası yapıldı (Bölüm 1.4 konusu). Sonucu: Doğu Trakya silahlı çatışma olmadan Türkiye'ye verildi.
Yanlış: "TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması Moskova (16 Mart 1921)'dır."
Doğru: TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması Gümrü Antlaşması'dır (3 Aralık 1920). Ermenistan ile imzalandı. Kâzım Karabekir TBMM adına imzaladı. Doğu Cephesi'nin diplomatik sonucu. Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) Sovyet Rusya ile, ondan sonra. Sıralama: Gümrü (Aralık 1920, Ermenistan) → Moskova (Mart 1921, Sovyet Rusya) → Kars (Ekim 1921, 3 Sovyet cumhuriyeti) → Ankara (Ekim 1921, Fransa). Lozan (1923) en kapsamlı antlaşmadır.
Yanlış: "Sakarya Meydan Muharebesi 1922'de yapıldı."
Doğru: Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos - 13 Eylül 1921'dir. Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922'dir (1 yıl sonrası). Ayırıcı: Sakarya savunma zaferi (Ankara'ya 50 km kala durdurma), Büyük Taarruz taarruz zaferi (İzmir'e ilerleme). Sakarya 22 gün, Büyük Taarruz 14 gün. Mareşal-Gazi unvanı Sakarya sonrası (19 Eylül 1921). İzmir Büyük Taarruz sonrası (9 Eylül 1922).
Yanlış: "20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması Sovyet Rusya ile imzalandı."
Doğru: 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması Fransa ile imzalandı. TBMM adına Hariciye Vekili Yusuf Kemal Tengirşek, Fransa adına Henry Franklin-Bouillon imzaladı. Bir Avrupa devleti ile ilk antlaşma. Sovyetlerle imzalanan Moskova (16 Mart 1921) ve Kars (13 Ekim 1921, 3 Sovyet cumhuriyeti) farklıdır. Ankara Antlaşması ile: Fransa Adana, Antep, Maraş, Urfa, Mardin, Diyarbakır'dan çekildi. Türkiye-Suriye sınırı (Hatay hariç) bugünkü gibi belirlendi. Sevr'in 2. delik açıldı (1. Gümrü 1920'di).
Yanlış: "Mustafa Kemal Mareşal rütbesini ve Gazi unvanını 30 Ağustos 1922 Dumlupınar zaferi sonrası aldı."
Doğru: Mareşal rütbesi + Gazi unvanı 19 Eylül 1921'de Sakarya Zaferi sonrası verildi, Dumlupınar'dan 1 yıl önce. TBMM oybirliği ile karar aldı. "Gazi" Arapça "muharebede ölmemiş savaşçı". "Mareşal" en yüksek askeri rütbe. Mustafa Kemal'in Osmanlı'dan kalan rütbesi 1919'da geri alınmıştı; Sakarya sonrası TBMM kendi rütbesini verdi. 1934 Soyadı Kanunu'na kadar "Gazi Mustafa Kemal Paşa" olarak kullandı, sonra "Atatürk" soyadı verildi (24 Kasım 1934, TBMM kararı, "Türklerin Babası").
23 Ağustos - 13 Eylül 1921 · "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" · Subay Muharebesi · 19 Eylül Mareşal-Gazi.
Gümrü (3 Aralık 1920, Ermenistan) → Moskova (16 Mart 1921, Sovyetler) → Kars (13 Ekim 1921, 3 Sovyet) → Ankara (20 Ekim 1921, Fransa).
26 Ağustos 1922 Kocatepe başlangıç · 30 Ağustos Dumlupınar Başkomutanlık Meydan Muharebesi · "Akdeniz!" · 9 Eylül İzmir.
Antep "Gazi" 1921 · Maraş "Kahraman" 1973 · Urfa "Şanlı" 1984. Maraş ilk kurtulan (12 Şubat 1920).