İzmir'in kurtuluşundan Cumhuriyet'in ilanına kadar 13 ay: Mudanya Ateşkesi, Saltanatın kaldırılması, Vahdettin'in kaçışı, Lozan Antlaşması ve 29 Ekim 1923 Cumhuriyet ilanı. Askeri zaferin diplomasiye, sonra rejim değişikliğine dönüştüğü dönem.
9 Eylül 1922'de İzmir'in kurtuluşundan 29 Ekim 1923 Cumhuriyet'in ilanına kadar geçen 13 ayda, Türkiye 5 büyük dönüşüm yaşadı: (1) Mudanya Ateşkesi (3-11 Ekim 1922): Doğu Trakya silahlı çatışma olmadan kazanıldı. (2) Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922): Osmanlı Devleti hukuken sona erdi. (3) Vahdettin'in kaçışı (17 Kasım 1922): Son padişah ülkeyi terk etti. (4) Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923): Türkiye'nin uluslararası tanınması. (5) Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923): Yeni rejim ilan edildi.
Bu dönemde Türk Kurtuluş Savaşı askeri zaferi siyasi-hukuki bir devrime dönüştü. 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışı kuruculuktu, 29 Ekim 1923 Cumhuriyet ilanı kurumsallaşmaydı. Mustafa Kemal'in deyişiyle "Bu zaferin emanetçisi millettir."
| Olay | Tarih | Sonuç |
|---|---|---|
| Mudanya Konferansı | 3-11 Ekim 1922 | İsmet Paşa · Doğu Trakya Türkiye'ye · Boğazlar tampon bölge |
| Saltanatın kaldırılması | 1 Kasım 1922 | 308 sayılı kanun · Padişahlık ve Halifelik ayrıldı |
| Vahdettin'in kaçışı | 17 Kasım 1922 | Malaya gemisiyle İngiltere'ye · Son Osmanlı padişahı |
| Abdülmecit Halife | 18-19 Kasım 1922 | Siyasi yetkisiz halife · 3 Mart 1924'te halifelik kaldırılacak |
| Lozan görüşmeleri | 20 Kasım 1922 - 4 Şubat 1923 | İsmet İnönü baş delege · Kapitülasyon-Musul-borçlar krizinde kesildi |
| Lozan 2. dönem | 23 Nisan - 24 Temmuz 1923 | Anlaşma sağlandı · 143 madde imzalandı |
| TBMM 2. Dönem | 11 Ağustos 1923 | Halk Fırkası iktidarı · Mustafa Kemal yeniden Meclis Başkanı |
| Cumhuriyet İlanı | 29 Ekim 1923 | "Türkiye Devleti'nin idare şekli Cumhuriyettir" · Mustafa Kemal CB |
9 Eylül 1922'de İzmir'in kurtuluşundan sonra Türk ordusu Boğazlar'a yöneldi. Doğu Trakya'yı kurtarmak istiyordu. Çanakkale Boğazı'nda İngiliz birlikleri vardı — yeniden savaş riski doğdu. İngiltere Hükümeti tutumu sertleştirdi (Lloyd George). Ama İngiliz Dominyonları (Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada) "yeniden savaşa girmeyiz" dedi. Lloyd George istifa etti (19 Ekim 1922). İngiltere Türkiye ile masaya oturmayı kabul etti.
Mudanya'da (Bursa) 3-11 Ekim 1922 tarihleri arasında konferans yapıldı (8 gün ama görüşmeler 4 gün). TBMM adına: İsmet Paşa (İnönü) — Batı Cephesi Komutanı. İtilaf devletleri adına: İngiltere'den General Sir Charles Harington, Fransa'dan General Charpy, İtalya'dan General Mombelli. Yunanistan toplantıya katılmadı, sadece bilgilendirildi — mağlup taraf olarak görüşmelerde söz hakkı yoktu (denizden gözledi).
11 Ekim 1922'de antlaşma imzalandı. 12 maddelik ateşkes:
Doğu Trakya silahlı çatışma olmadan kazanıldı. Misak-ı Milli sınırlarının batı kısmı sağlandı. İtilaf devletleri TBMM'yi tek meşru Türk hükümeti olarak resmen tanıdı. İstanbul Hükümeti (Tevfik Paşa) toplantıya çağrılmadı — fiilen yok sayıldı. "Saltanatın sonunun başlangıcı." 25 Kasım Edirne, 26 Kasım Çanakkale Türk yönetimine geçti. Tek eksik: İstanbul ve Boğazlar bölgesi Lozan'a kadar İtilaf elinde kalacaktı.
Mudanya'dan sonra "Lozan Konferansı'na kim katılacak?" sorusu doğdu. İtilaf devletleri İstanbul Hükümeti (Tevfik Paşa)'nı ve Ankara Hükümeti (TBMM)'ni birlikte davet etmek istedi. "Bölünmüş Türkiye" stratejisi. Tevfik Paşa Mustafa Kemal'e telgraf çekti, ortak heyet kurulmasını önerdi. Mustafa Kemal'in cevabı sertti: "Türkiye'de tek meşru hükümet TBMM'dir, başka hükümet kabul edilemez."
30 Ekim 1922 Mustafa Kemal TBMM'ye "Saltanat ve Halifelik birbirinden ayrılarak Saltanat'ın kaldırılması" teklifini verdi. Bazı milletvekilleri itiraz etti (özellikle Hoca grubu). Mustafa Kemal'in tarihi konuşması:
1 Kasım 1922'de TBMM 308 sayılı kanunu kabul etti. 2 ana hüküm: (1) Türkiye halkı 16 Mart 1920 İstanbul'un işgali tarihinden itibaren İstanbul Hükümeti'ni meşru kabul etmemekte ve bu tarihten itibaren TBMM Hükümeti'ni tek meşru hükümet olarak görmektedir. (2) Saltanat 16 Mart 1920 tarihinden itibaren tarihe karışmıştır. (3) Halifelik makamı korunacak, ama padişahlıktan ayrılmış, Osmanlı Hanedanı içinden TBMM tarafından seçilecek.
623 yıllık Osmanlı Hanedanlığı (1299-1922) hukuken sona erdi. Türk siyasi tarihinin en köklü değişikliği. İlk kez "saltanat" yerine "millet egemenliği" yasalaştı. Mudanya'da TBMM'nin tek hükümet olduğu kabul edilmişti, 1 Kasım'da hukuken kesinleşti. Lozan'a sadece TBMM heyeti gitti. Tevfik Paşa hükümeti istifa etti (4 Kasım 1922). Bu kanun Cumhuriyet'in ilanına giden yolun ilk adımıdır.
Saltanatın kaldırılmasından sonra Vahdettin (VI. Mehmet) hayati endişe içindeydi. 17 Kasım 1922 sabahı Halife sıfatıyla Cuma selamlığına çıkar gibi yaparak İngiliz savaş gemisi Malaya ile İstanbul'dan ayrıldı. Maltadan Hicaz'a (Mekke), sonra Cenova-Sanremo'ya gitti. 16 Mayıs 1926'da San Remo'da öldü. Şam'da gömüldü. Son Osmanlı padişahı, ülkesini terk eden ilk padişah oldu. Bu olay tüm dünyada büyük yankı uyandırdı.
18-19 Kasım 1922 TBMM Abdülmecit Efendi'yi (Sultan Abdülaziz'in oğlu, Vahdettin'in amcaoğlu) halife olarak seçti. Yetkisiz, sembolik halifelik. Sadece dini liderliği kaldı, siyasi-askeri yetkisi yok. Bu durum 3 Mart 1924'e kadar (Halifeliğin kaldırılması) sürdü.
20 Kasım 1922'de İsviçre'nin Lozan kentinde konferans başladı. TBMM heyeti: Baş delege İsmet Paşa (Hariciye Vekili olarak atandı), Dr. Rıza Nur (Sıhhiye Vekili), Hasan Saka (mali müşavir). İtilaf delegeleri: İngiltere'den Lord Curzon (sert pazarlıkçı), Fransa'dan Camille Barrère, İtalya'dan Marchese Garroni. Diğer katılımcılar: Yunanistan (Eleftherios Venizelos), Bulgaristan, Yugoslavya, Romanya, Japonya, ABD (gözlemci, Sevr'e taraf değildi).
Tartışmalı konular:
4 Şubat 1923'te konferans kesildi. Türkiye tarafı kendi şartlarında ısrar etti. Lord Curzon belgeleri toparlayıp gitti. İsmet Paşa Ankara'ya döndü.
Konferansın kesilmesiyle Türkiye'de tartışmalar yoğunlaştı: "Yeniden savaşa hazır mıyız?" 17 Şubat - 4 Mart 1923 İzmir İktisat Kongresi toplandı (sosyo-ekonomik program). Mustafa Kemal yurt gezisine çıktı (Karadeniz, Akdeniz, İzmir). 1 Nisan 1923 TBMM kendi kendisini feshetti, yeni seçim kararı aldı. 9 Ağustos 1923 Halk Fırkası kuruldu (sonra "Cumhuriyet Halk Fırkası" oldu, 1924). Mustafa Kemal Genel Başkan. Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun Halk Fırkası'na dönüşümü.
Avrupa'da hükümetler değişti, esneklik arttı. 23 Nisan 1923 Lozan görüşmeleri yeniden başladı. Lord Curzon yerine Sir Horace Rumbold geldi (daha uzlaşmacı). Türkiye stratejik konularda ısrar etti, taktik konularda esnek oldu. 24 Temmuz 1923 antlaşma imzalandı. İsmet İnönü, Rıza Nur, Hasan Saka imzaladılar.
Türkiye + İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı (Yugoslavya). ABD ve Sovyetler ayrı ek antlaşmalar imzaladı (özellikle Boğazlar konusunda).
(1) Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı. 1740'tan beri 200 yıllık Osmanlı zayıflığının simgesi sona erdi. Ekonomik bağımsızlık.
(2) Sınırlar: Türkiye-Yunanistan: Meriç Nehri (Edirne Türkiye'de). Türkiye-Bulgaristan: 1913 sınırı. Türkiye-Suriye: 1921 Ankara Antlaşması sınırı (Hatay Suriye'de kaldı). Türkiye-İrak: Musul anlaşmazlığı, 9 ay içinde Türkiye-İngiltere ikili görüşme — sonuç olamayınca Milletler Cemiyeti'ne gidilecek (sorun ertelendi).
(3) Boğazlar: Uluslararası komisyon kontrolünde, ama Türkiye Devlet Başkanı tarafından yönetilecek. Boğazlar bölgesi silahsızlandırılacak. (1936 Montrö Antlaşması ile tam egemenlik kazanıldı.)
(4) Düyun-u Umumiye (Osmanlı dış borçları): Tasfiye edildi. Borç Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. Türkiye'nin payı %62 — taksitli ödeme. Düyun-u Umumiye İdaresi kapatıldı (1881'den beri yabancı kontrol).
(5) Azınlıklar: Sadece din azınlıkları (gayrimüslimler) kabul edildi (Rumlar, Ermeniler, Yahudiler) — milli/dilsel azınlık kavramı reddedildi. Lozan'da azınlık tanımı belirleyici oldu.
(6) Mübadele (Nüfus Değişimi): Türkiye-Yunanistan arasında din temelli zorunlu nüfus mübadelesi. İstanbul Rumları + Batı Trakya Müslümanları muaf tutuldu. Yaklaşık 1,2 milyon Anadolu Rumu Yunanistan'a, 500.000 Yunanistan Müslümanı Türkiye'ye geldi.
(7) Patrikhane: Fener Rum Patrikhanesi'nin sadece dini fonksiyonu kabul edildi (siyasi rolü reddedildi).
(a) Boğazlar: Uluslararası komisyon ve silahsızlandırılmış bölge. 1936 Montrö Antlaşması ile Türkiye tam egemenlik kazandı.
(b) Musul: 9 ay görüşme, sonuç alınmadı. 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul İrak'a (İngiltere mandasında) verildi; Türkiye 25 yıl boyunca Musul petrolünden %10 pay aldı (sonra tek seferlik ödeme ile çözüldü).
(c) Hatay (İskenderun Sancağı): Suriye'de Fransız mandası altında "özel statü" — Türk dili resmi, Türk bayrağı asılır. Eylül 1938 Hatay Cumhuriyeti kuruldu, 29 Haziran 1939 Hatay Türkiye'ye katıldı (Atatürk'ün vefatından 8 ay sonra).
Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) resmen geçersiz kılındı. "Asla yürürlüğe girmeyen tek antlaşma" Sevr'in yerini Lozan aldı. Türkiye'nin uluslararası alanda tanınmışlığını kazandığı belgedir. Misak-ı Milli'nin büyük bölümü gerçekleşti (Hatay, Musul ve Boğazlar hariç). Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik zaferi. Atatürk: "Bu antlaşma, Türk milleti aleyhine asırlardan beri hazırlanmış ve Sevr Antlaşmasıyla ikmal edildiği zannolunmuş büyük bir suikastın yıkıldığını ifade eder bir vesikadır."
1 Nisan 1923 TBMM kendisini feshetmiş, seçim kararı almıştı. 23 Haziran - 11 Temmuz 1923 arası seçimler yapıldı. 11 Ağustos 1923 TBMM 2. Dönem açıldı. 286 milletvekili. Halk Fırkası mutlak çoğunluk. 13 Ağustos 1923 Mustafa Kemal yeniden Meclis Başkanı seçildi (197 oy). 23 Ağustos 1923 Lozan Antlaşması TBMM tarafından onaylandı (yürürlüğe girdi).
Yeni mecliste hükümet kurma sorunu yaşandı. 14 Ağustos 1923 — Fethi (Okyar) Bey Başbakan oldu. Ama "Meclis Hükümeti Sistemi" (1921 Anayasası) icra vekilleri tek tek meclis tarafından seçiliyordu. Bu sistem kararlılık problemi'ne neden oluyordu. 27 Ekim 1923 Fethi Bey kabinesi istifa etti. 28 Ekim 1923 meclis yeni hükümet kuramadı (kabine kurma için yeterli destek yoktu, milletvekilleri farklı isim önerdi).
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Çankaya Köşkü'nde İsmet Paşa, Fethi Bey, Kâzım Özalp, Halit Paşa, Kemalettin Sami Paşa ile akşam yemeği yedi. "Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz!" dedi. Gece İsmet Paşa ile birlikte Anayasa değişikliği teklifini hazırladılar.
29 Ekim 1923 sabahı Mustafa Kemal Halk Fırkası grubunda anayasa değişikliği teklifini açıkladı. Kısa görüşme. Öğleden sonra meclis genel kuruluna geldi.
1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda 6 madde değişikliği teklif edildi:
Saat 20:30 oylama yapıldı. 158 milletvekili oybirliği ile Cumhuriyet'i kabul etti. "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleri. Anayasa değişikliği yürürlüğe girdi.
Aynı oturumda CB seçimi yapıldı. Mustafa Kemal Paşa 158 oy ile (oybirliği) Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. 42 yaşındaydı. Görev süresi 4 yıl. Yemin etti. Yeni hükümet için İsmet Paşa'ya görev verdi.
30 Ekim 1923 İsmet Paşa Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Başbakanı oldu. Kabine listesini sundu, oybirliği ile onaylandı. Hariciye Vekili: İsmet Paşa kendisi (kısa süreli). 1 Kasım 1923 Fethi (Okyar) Bey TBMM Başkanı seçildi.
Türkiye Cumhuriyeti resmen ilan edildi. "Cumhuriyet" kelimesi ilk kez Türk anayasasında yer aldı. Devletin adı, yönetim biçimi, yapısı kesinleşti. İsmet Paşa Başbakan, Mustafa Kemal Cumhurbaşkanı. Bu olay Cumhuriyet Tarihi 1.1 dersinin başlangıç noktasıdır. 30 Ekim 1923'ten itibaren "Türkiye Cumhuriyeti" adı kullanıldı. 29 Ekim her yıl "Cumhuriyet Bayramı" olarak kutlanır.
Ders 1.4 burada sona erer. Cumhuriyet Tarihi modülü 1.1 dersi (Cumhuriyet'in Kuruluşu) bu noktadan devam ediyordu. Bölüm 1'in son içerik dersi olan bu derste, Atatürk dönemi öncesi tüm alt yapı tamamlandı: askeri zafer (1922) → diplomatik zafer (Lozan 1923) → siyasi devrim (Cumhuriyet 1923).
Yanlış: "Saltanat ve Halifelik 1 Kasım 1922'de aynı anda kaldırıldı."
Doğru: Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı (308 sayılı kanun). Aynı anda Halifelik korundu ama padişahlıktan ayrıldı. Halifelik 16 ay sonra, 3 Mart 1924'te kaldırıldı (431 sayılı kanun, Cumhuriyet'in ilanından 4 ay sonra). Sıralama: 1 Kasım 1922 saltanatın kaldırılması → 17 Kasım 1922 Vahdettin kaçtı → 18 Kasım 1922 Abdülmecit Halife seçildi → 29 Ekim 1923 Cumhuriyet → 3 Mart 1924 Halifelik kaldırıldı (Abdülmecit yurtdışına çıkarıldı).
Yanlış: "Mudanya'ya Türkiye, İtilaf devletleri ve Yunanistan katıldı."
Doğru: Mudanya'ya Yunanistan katılmadı. Yunanistan mağlup taraf olarak görüşmelerde söz hakkı bulunmuyordu. Sadece denizden gözledi. Antlaşma sonucu Yunanistan'a tebliğ edildi (15 günde Doğu Trakya'yı boşaltacaktı). Mudanya'da masada bulunan taraflar: TBMM (İsmet Paşa), İngiltere (Harington), Fransa (Charpy), İtalya (Mombelli). Yunanistan Lozan Konferansı'nda baş köşede yer aldı (Venizelos baş delege).
Yanlış: "Lozan Konferansı'na Mustafa Kemal başkanlık etti."
Doğru: Lozan'a Mustafa Kemal katılmadı. Türkiye baş delegesi İsmet Paşa (İnönü) idi. Mustafa Kemal kendisini Hariciye Vekili olarak atadı (sadece Lozan görüşmeleri süresince), ama Ankara'da kaldı. İsmet Paşa Lozan boyunca Mustafa Kemal'e telgrafla danıştı, kararları Ankara'dan geldi. Heyet: İsmet Paşa (baş delege), Dr. Rıza Nur (Sıhhiye Vekili), Hasan Saka (mali müşavir). Mudanya'ya da İsmet Paşa baş delege olarak gitmişti, Lozan'da da aynı.
Yanlış: "Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildiğinde Mustafa Kemal Atatürk olarak Cumhurbaşkanı seçildi."
Doğru: 1923'te Mustafa Kemal'in soyadı yoktu. Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934'te kabul edildi (Cumhuriyet'ten 11 yıl sonra). 24 Kasım 1934 TBMM "Atatürk" soyadını yalnızca Mustafa Kemal'e ait olarak verdi (özel kanun). "Türklerin Babası" anlamında. Önceden "Gazi Mustafa Kemal Paşa" olarak hitap edilirdi (Mareşal-Gazi unvanı 19 Eylül 1921 Sakarya zaferi sonrası). Cumhuriyet ilan tarihinde 158 oyla Cumhurbaşkanı seçilen kişi "Mustafa Kemal Paşa"dır, "Atatürk" değil.
29 Ekim 1923 Pazartesi 20:30 · 158 oy oybirliği · Anayasa Madde 1 · Mustafa Kemal CB · İsmet Paşa Başbakan (30 Ekim).
24 Temmuz 1923 · İsmet Paşa baş delege · 143 madde · Sevr geçersiz · 3 ertelenen sorun: Boğazlar (1936), Musul (1926), Hatay (1939).
1 Kasım 1922 saltanat kaldırıldı (308 sayılı) · Halifelik 16 ay sonra 3 Mart 1924'te kaldırıldı · Vahdettin 17 Kasım 1922 Malaya gemisi.
3-11 Ekim 1922 · İsmet Paşa · Yunanistan katılmadı · Doğu Trakya silahlı çatışma olmadan kazanıldı · 30 km tampon bölge.