Atatürk'ün 6 ilkesinin birincisi ve temeli: padişahlığa karşı seçimle gelen yönetim, halkın egemenliği. "Türkiye Devleti'nin idare şekli Cumhuriyettir" — Anayasa Madde 1.
Cumhuriyetçilik, devletin yönetim biçiminin "Cumhuriyet" olmasını savunan ilkedir. Cumhuriyet kelimesi Arapça "cumhur" (halk) ve Latince "res publica" (kamu işi) köklerinden gelir. Egemenliğin kaynağı millettir; yöneticiler halk tarafından belirli süreliğine seçilir; iktidar babadan oğula geçmez. Cumhuriyetçilik, Atatürk'ün 6 ok'unun ilki ve diğer ilkelerin temelidir.
(1) Egemenliğin kaynağı millettir — Padişahlıktaki "egemenlik Allah'tan padişaha verilir" anlayışı reddedilir.
(2) Yöneticiler halk tarafından seçilir — CB, mv, belediye başkanları, muhtarlar.
(3) İktidar süreklidir, yönetici geçicidir — Belirli dönem (4-5-7 yıl) sonunda seçim olur.
(4) Hukuk devleti — Yönetici de yasalara tabidir. Anayasa en üst kanundur.
Atatürk inkılaplarının en köklü değişikliği bu karşıtlıktır:
Önemli: Cumhuriyet ilanı (29 Ekim 1923) sadece bir "isim değişikliği" değildir. İktidarın felsefi kaynağının yer değiştirmesidir: Allah'tan halka.
Cumhuriyetçilik ilkesi sadece 29 Ekim 1923'te ilan edilen bir karar değil; 20 yıl boyunca sürdürülen inkılaplarla pekiştirilen bir süreçtir.
Cumhuriyetçiliğin ilk adımı. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi kurumlaştı.
308 sayılı kanun. 623 yıllık Osmanlı padişahlığı sona erdi. Padişahlık ve Halifelik ayrıldı.
Anayasa Madde 1: "Türkiye Devleti'nin idare şekli Cumhuriyettir." Mustafa Kemal ilk CB (158 oy oybirliği).
431 sayılı kanun. Cumhuriyet ile bağdaşmayan son saltanat kalıntısı kaldırıldı. Abdülmecit yurtdışına çıkarıldı.
İlk muhalefet partisi. Karabekir, Orbay, Cebesoy, Bele kurdu. 3 Haziran 1925'te kapatıldı.
İkinci muhalefet partisi. Atatürk'ün talebiyle Fethi Okyar kurdu. 17 Kasım 1930'da kendi feshetti.
Anayasa değişikliği. 1935'te 18 kadın mv meclise girdi. Türkiye dünyada öncü ülkelerden.
1924 Anayasası Madde 2 değişti: "Cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik, inkılapçı."
Cumhuriyetçilik ilkesinin tek partili sistemde gerçek anlamda yaşamadığını Atatürk biliyordu. İki kez muhalefet partisi denemesi yaptı.
17 Kasım 1924 İstanbul'da kuruldu. Kurucular: Kâzım Karabekir Paşa (Genel Başkan), Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Adnan Adıvar, İsmail Canbulat. Hepsi Kurtuluş Savaşı komutanları.
Cumhuriyetçi, Liberal eğilimli, hükümetin yetkilerini sınırlamak, bireysel özgürlüklere vurgu, "parti dini düşüncelere saygılıdır" maddesi (sonradan kapatma gerekçesi).
13 Şubat 1925 Şeyh Sait İsyanı başladı (Doğu Anadolu, Kürt-dini motifli). Hükümet TpCF'yi "isyana zemin hazırlamakla" suçladı. 4 Mart 1925 Takrir-i Sükun Kanunu, İstiklal Mahkemeleri. 3 Haziran 1925 TpCF kapatıldı.
1929 Ekonomik Buhran sonrası Atatürk farklı bakış açıları gerektiğini hissetti. Yalova'da Fethi Okyar'a bizzat parti kurmasını teklif etti. "Yukarıdan örgütlenen muhalefet partisi" denemesi.
Liberal ekonomi (devletçiliğe karşı), Cumhuriyetçi, Laik. Kadınlar partiye üye olarak alındı (CHP'den önce).
Eylül 1930 belediye seçimlerinde İzmir'de büyük destek aldı (özellikle muhafazakâr kesim) → "laiklik karşıtlarının sığınağı" olma riski. Atatürk endişelendi. 17 Kasım 1930 Fethi Okyar partiyi kendi kendine feshetti. "Atatürk'le aynı yolda olmak istiyorum."
SCF kapanmasından 1 ay sonra Menemen'de şeriatçı grup ayaklandı. Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edildi. Bu olay "çok partili sisteme erken geçilemeyeceğinin kanıtı" sayıldı.
Çok partili sisteme gerçek geçiş: 7 Ocak 1946 Demokrat Parti kuruldu (Bayar, Menderes, Koraltan, Köprülü). 14 Mayıs 1950 DP iktidara geldi — Türkiye'nin ilk demokratik iktidar değişimi.
Cumhuriyetçilik ilkesinin önemli bir uzantısı "egemenlik tüm millete aittir" ifadesidir — kadınlar dahil.
| Tarih | Hak |
|---|---|
| 3 Nisan 1930 | Belediye seçimlerinde seçme/seçilme hakkı. Yerel yönetimde kadın temsili. |
| 26 Ekim 1933 | Köy ve mahalle muhtarlığı. Hatı Çırpan ilk kadın muhtar (Kütahya). |
| 5 Aralık 1934 | Milletvekili seçme ve seçilme hakkı. Anayasa değişikliği. 1935'te 18 kadın mv meclise girdi. |
Karşılaştırma: Türkiye'den önce: Yeni Zelanda (1893), İngiltere (1928), ABD (1920). Türkiye'den sonra: Fransa (1944), İtalya (1946), İsviçre (1971), Suudi Arabistan (2015). Türkiye Müslüman dünyasında bu hakkı tanıyan öncü ülkelerden.
Cumhuriyetçilik ilkesi Türkiye Cumhuriyeti'nin 4 anayasasının da 1. maddesinde yer alır:
İlk anayasa · 23 madde · I. İnönü sonrası. Madde 1: "Hâkimiyet bila kayd ü şart milletindir."
Madde 1: "Türkiye Devleti'nin idare şekli Cumhuriyettir." Cumhuriyet ifadesi ilk kez.
İkinci anayasa · 105 madde · 1961'e kadar. 1937'de 6 ilke Madde 2'ye eklendi.
Madde 1: "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." Madde 4: değiştirilemez.
1982 Anayasası'nın Madde 1, 2, 3'ü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (Madde 4):
16 Nisan 2017 referandumu (Cumhurbaşkanlığı Sistemi) bile Madde 1, 2, 3'e dokunmadı.
Yanlış: "Cumhuriyetçilik = demokrasi."
Doğru: Cumhuriyet ≠ Demokrasi. Cumhuriyet bir yönetim biçimi (form): hanedanlığa karşı seçim. Demokrasi bir yönetim tarzı (substance): halk katılımı, çoğulculuk. İngiltere monarşi ama demokrasidir; Çin Halk Cumhuriyeti cumhuriyet adlı ama otoriterdir. Türkiye 1923 cumhuriyet, gerçek demokratikleşme 1946-50.
Yanlış: "SCF'yi Atatürk hükümeti kapattı."
Doğru: SCF kendi kendisini feshetti (17 Kasım 1930). Fethi Okyar gönüllü olarak feshetti, "Atatürk'le aynı yolda olmak istiyorum" dedi. SCF Eylül 1930 İzmir'de muhafazakâr destekle "laiklik karşıtlarının sığınağı" olma riski doğdu. Karşılaştırma: TpCF hükümet kapattı (3 Haziran 1925, Şeyh Sait bahanesi). SCF kendi kendine feshetti.
Yanlış: "Kadınlara seçme/seçilme 1934'te tek seferde verildi."
Doğru: 3 aşamalı süreç: (1) 3 Nisan 1930 Belediye · (2) 26 Ekim 1933 Muhtarlık (Hatı Çırpan ilk kadın muhtar) · (3) 5 Aralık 1934 Milletvekili (anayasa değişikliği). 1935'te 18 kadın mv. Türkiye Fransa (1944), İtalya (1946), İsviçre (1971), Suudi Arabistan (2015)'den önce tanıdı.
Yanlış: "Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanı aynı tarihte."
Doğru: 1 yıl arayla. 1 Kasım 1922 Saltanat (308 sayılı kanun) → 29 Ekim 1923 Cumhuriyet. Bu arada: 17 Kasım 1922 Vahdettin kaçtı, 24 Temmuz 1923 Lozan, 11 Ağustos TBMM 2. Dönem. Halifelik 16 ay sonra 3 Mart 1924'te kaldırıldı. Sıralama: Saltanat (1922) → Cumhuriyet (1923) → Halifelik (1924).
1 Kasım 1922 saltanat → 29 Ekim 1923 cumhuriyet → 3 Mart 1924 halifelik. Cumhuriyetçilik 3 yapı taşı.
TpCF (17 Kasım 1924, Karabekir, hükümet kapattı) · SCF (12 Ağustos 1930, Fethi Okyar, kendi feshetti, 17 Kasım 1930).
3 Nisan 1930 belediye · 26 Ekim 1933 muhtarlık · 5 Aralık 1934 mv. 1935'te 18 kadın mv meclise girdi.
"Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." 4 anayasanın da Madde 1'i. 1982 Madde 4: değiştirilemez.