Atatürk'ün 6 ilkesinin ikincisi: kültürel, kapsayıcı, ırkçı olmayan milliyetçilik. Türk milletinin ortak dil-tarih-vatan-yasal vatandaşlık üzerine kurulu birliği. "Ne mutlu Türküm diyene" sözü bu ilkenin özüdür.
Milliyetçilik, millet bilincine dayalı, milletin varlığını ve birliğini koruyan ilkedir. Atatürk Milliyetçiliği, 19. yüzyılda Avrupa'da yaygınlaşan ırkçı ve dini milliyetçilik biçimlerinden ayrılır: kültürel, kapsayıcı, akılcı ve barışçıdır. Atatürk'e göre Türk milletini oluşturan unsurlar: ortak dil, ortak kültür, ortak vatan, ortak tarih ve yasal vatandaşlık. Kan bağı veya ırk değil.
(1) Kültürel — Irkçı değil. Kan bağına dayanmaz. "Türk olan herkes Türk milletindendir" ilkesi yasal vatandaşlık üzerine kuruludur.
(2) Kapsayıcı (Birleştirici) — Ayrılıkçı değil. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının tümünü Türk milleti olarak kabul eder.
(3) Vatan birliği esaslı — Ortak vatan toprağı, ortak tarihsel kader.
(4) Eşit vatandaşlık — Sınıf, din, mezhep ayrımı gözetmez. Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
(5) Barışçı — Saldırgan/yayılmacı değil. "Yurtta sulh, cihanda sulh." Misak-ı Milli sınırları içinde Türk milletinin huzuru.
(6) Akılcı ve bilimsel — Mistik/dogmatik değil. Bilimsel temellerle Türk tarihi ve dili araştırılır.
Milliyetçilik farklı biçimler alabilir. Atatürk Milliyetçiliği'nin özgünlüğünü diğer biçimlerle karşılaştırarak anlamak gerekir:
Anayasal tanım (1982 Anayasası, Madde 66): "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür." Bu tanım Atatürk Milliyetçiliği'nin yasal ifadesidir — yasal vatandaşlık temelli, ırk veya din temelli değil.
Milliyetçilik ilkesi, Türk milletinin kimlik inşasına yönelik birçok inkılapla pekiştirildi:
Eğitim birliği. Tüm okullar Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı. Milliyetçiliğin eğitim temeli.
Fes yerine şapka. Kıyafetin sembolik milliyetçi anlamı. 671 sayılı kanun.
Arap alfabesi → Latin alfabesi. Türk dilinin modernleşmesi. Mustafa Kemal "Başöğretmen" oldu.
Eski adı: Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti. 1935'te bugünkü adını aldı. Türk tarihi araştırmaları.
Ankara'da. Türk Tarih Tezi'nin sunulduğu kongre. Türk medeniyetinin Orta Asya kökenli olduğu vurgulandı.
Eski adı: Türk Dili Tetkik Cemiyeti. 1936'da bugünkü adını aldı. Türkçe'yi yabancı kelimelerden arındırma.
İstanbul Dolmabahçe Sarayı. Türk dilinin sadeleştirilmesi ve özleştirilmesi kararları. 26 Eylül "Dil Bayramı".
Darülfünun → İstanbul Üniversitesi. Albert Einstein dahil Nazi Almanyası'ndan kaçan akademisyenler Türkiye'ye geldi.
2525 sayılı kanun. Tüm vatandaşlara soyadı zorunluluğu. "Ağa, Hacı, Hafız, Molla" gibi unvanlar yasaklandı. Eşit vatandaşlık ilkesi.
2587 sayılı özel kanun. TBMM Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. "Türklerin Babası" anlamında. Sadece ona ve soyundan gelenlere ait.
2590 sayılı kanun. Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Beyefendi, Hanım, Hanımefendi, Paşa gibi unvanlar yasaklandı (sadece günlük hitap olarak kullanılabilir).
19 Şubat 1932'de açıldı. Köy ve şehirde halkın milli bilincini geliştirme. 9 şube: Dil-Edebiyat, Güzel Sanatlar, Tiyatro, Spor, Müze-Sergi, Kütüphane, Halk Dershaneleri, Köycülük, Sosyal Yardım.
1920'lerde Avrupa'da "Türkler medeni değildir, kültür yaratmamıştır" tarzı yaygın görüşler vardı. Atatürk bunu reddetmek için Türk tarihinin bilimsel olarak araştırılmasını istedi.
(1) Türklerin Orta Asya kökenli olduğu. (2) Orta Asya'dan dünyanın dört bir yanına göç ettikleri. (3) Sümer, Hitit, Etrüsk gibi eski medeniyetlerin Türk soyuyla bağlantılı olduğu. (4) Türklerin dünya medeniyetine büyük katkı yaptığı. Bu tez, bugünkü tarih biliminde tartışmalıdır, ama o dönemin Avrupa-merkezli tarih anlayışına karşı bir cevap olarak önemli.
Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931) bu tezi araştırmak için kuruldu. Hitit Müzesi (Anadolu Medeniyetleri Müzesi) bu dönemin ürünüdür. Atatürk Hitit medeniyetine büyük önem verdi (Türkiye Cumhuriyeti'nin Anadolu'nun tüm medeniyetlerinin mirasçısı olduğu vurgusu).
Atatürk'ün geliştirdiği dil teorisi. Tüm dillerin kökünde Türkçe'nin bulunduğu, kelimelerin "güneş" tapımıyla ilişkili Türkçe köklerden türediği iddia edilirdi. 3. Türk Dili Kurultayı (1936)'nda resmi olarak sunuldu.
Bu teori bugün bilimsel olarak kabul görmemektedir. Ama o dönemde Türk dilinin yabancı kökenli kelimelerden arındırılması (özleştirme) hareketinin felsefi temelini oluşturdu. Atatürk'ün 1938'deki vefatından sonra bu teori hızla terk edildi. Türk Dil Kurumu'nun çalışmaları bilimsel temele yöneldi.
"Özleştirme" hareketinin sonuçları kalıcı oldu: Birçok Arapça-Farsça kelime Türkçe karşılıklarıyla değiştirildi. Vatandaş, müdür, hükümet, milletvekili, başkan, başbakan gibi terimler bu dönemde yerleşti.
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 21 Haziran 1934 | Soyadı Kanunu (2525 sayılı). Tüm vatandaşlara soyadı zorunluluğu. 2 Ocak 1935'e kadar herkes soyadı almak zorunda. |
| 26 Kasım 1934 | Lakap ve Unvanların Kaldırılması (2590 sayılı). Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Molla, Efendi, Bey, Hanım, Paşa gibi unvanlar yasaklandı. |
| 24 Kasım 1934 | "Atatürk" soyadı (2587 sayılı özel kanun). TBMM Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. Sadece ona ve soyundan gelenlere ait. |
| 17 Aralık 1934 | "İnönü" soyadı. Mustafa Kemal'in talebiyle İsmet Paşa'ya İnönü Zaferleri'ne atfen verildi. |
Atatürk soyadı detayı: "Atatürk" soyadı 2587 sayılı özel kanunla verildi. Madde 1: "Kemal öz adlı Cumhurreisimize 'Atatürk' soyadı verilmiştir." Madde 2: "Bu soyadı, başkaları tarafından alınamaz, kullanılamaz." "Atatürk" 1934'ten itibaren resmi soyadı olarak kullanıldı. Önceden "Gazi Mustafa Kemal Paşa" olarak hitap edilirdi (Gazi unvanı 19 Eylül 1921 Sakarya zaferi sonrası, Mareşal rütbesiyle birlikte verilmişti).
Yanlış: "Atatürk Milliyetçiliği ırkçı temelli, kan bağına dayanır."
Doğru: Atatürk Milliyetçiliği KÜLTÜRELDİR, ırkçı DEĞİLDİR. Kan bağı veya ırk üstünlüğü reddedilir. Ortak dil, kültür, vatan, tarih ve yasal vatandaşlık üzerine kuruludur. Atatürk: "Bizim milliyetçiliğimiz ne ırkçıdır ne de saldırgandır." 1982 Anayasası Madde 66: "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür." Yasal vatandaşlık temelli kapsayıcı tanım. Nazi Almanyası gibi ırkçı milliyetçilik ve Turancı yayılmacılık reddedilir.
Yanlış: "TDK önce, TTK sonra kuruldu."
Doğru: TTK önce (15 Nisan 1931), TDK sonra (12 Temmuz 1932) kuruldu. Aralarında 1 yıl 3 ay var. Eski adları: TTK → "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti" (1931), 1935'te "Türk Tarih Kurumu" oldu. TDK → "Türk Dili Tetkik Cemiyeti" (1932), 1936'da "Türk Dil Kurumu" oldu. Atatürk vasiyetinde (5 Eylül 1938) İş Bankası hisselerinin gelirini her iki kuruma da bıraktı.
Yanlış: "Atatürk soyadını Soyadı Kanunu çıktığı gün (21 Haziran 1934) aldı."
Doğru: Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934'te (2525 sayılı), "Atatürk" soyadı 24 Kasım 1934'te (2587 sayılı özel kanun) verildi. 5 ay arayla. Bu süre içinde Mustafa Kemal "Gazi Mustafa Kemal" olarak imza atıyordu. 26 Kasım 1934 Lakap ve Unvanların Kaldırılması (2590 sayılı) ile Ağa, Hacı, Hafız, Hoca, Bey, Hanım, Paşa gibi unvanlar yasaklandı. Atatürk soyadı sadece Mustafa Kemal'e ait, başkaları kullanamaz.
Yanlış: "Türk Tarih Tezi ve Güneş-Dil Teorisi aynı şeydir."
Doğru: Bunlar 2 ayrı tezdir. (1) Türk Tarih Tezi (1932): Türklerin Orta Asya kökenli olduğu, dünya medeniyetine büyük katkıları. 2 Temmuz 1932 1. Türk Tarih Kongresi'nde sunuldu. TTK çalışması. (2) Güneş-Dil Teorisi (1935-1938): Tüm dillerin kökünde Türkçe'nin bulunduğu, kelimelerin "güneş" tapımıyla ilişkili Türkçe köklerden türediği. 3. Türk Dili Kurultayı (1936) sunuldu. TDK çalışması. Atatürk'ün vefatından sonra hızla terk edildi. Tarih tezi ile dil teorisi farklı, ama ikisi de o dönemin milli kimlik inşası projesinin parçaları.
24 Kasım 1934 · 2587 sayılı özel kanun · "Türklerin Babası" · Sadece Mustafa Kemal'e ait. Soyadı Kanunu'ndan (21 Haziran 1934) 5 ay sonra.
TTK 15 Nisan 1931 (Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti) · TDK 12 Temmuz 1932 (Türk Dili Tetkik Cemiyeti) · Atatürk vasiyeti İş Bankası hisseleri.
Kültürel · Kapsayıcı · Barışçı · Akılcı. Irkçı/dini/yayılmacı milliyetçilikten farklı. Yasal vatandaşlık temelli.
3 Mart 1924 · 430 sayılı kanun · Eğitim birliği · Tüm okullar Milli Eğitim'e bağlandı. Aynı gün Halifelik kaldırıldı (431 sayılı).