Atatürk'ün 6 ilkesinin dördüncüsü: özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomik hayata aktif katılımı. 1929 Büyük Buhran sonrası benimsendi. Karma ekonomi modeli — sosyalizm değil, geçici bir kalkınma stratejisi.
Devletçilik, özel sektörün gücünün yetmediği alanlarda devletin ekonomiye doğrudan müdahale ettiği, yatırım yaptığı, fabrika kurduğu, sanayi planları hazırladığı bir ekonomik modeldir. Atatürk için Devletçilik hedef değil, araçtı — Türkiye'yi hızla kalkındırmak için seçilen bir strateji. Karma ekonomi: Devlet ve özel sektör birlikte. Özel mülkiyet korunur, sermayeye karşı düşmanlık yoktur. Geçici, milli çıkar odaklı, esnek bir model. 1929 Büyük Buhran sonrası benimsendi.
(1) Karma ekonomi — Devlet ve özel sektör birlikte çalışır. Özel sektörün yapamayacağı büyük yatırımları (demir-çelik, demiryolu, madencilik) devlet üstlenir.
(2) Geçicilik — Devletçilik kalıcı bir sistem değil, kalkınmanın belli bir aşamasıdır. Özel sektör güçlendiğinde devlet çekilir.
(3) Milli çıkar odaklılık — Devletçilik milli ekonomi kurmak, ulusal bağımsızlığı sağlamak, halkın refahı için. Sınıf çıkarı veya ideoloji için değil.
(4) Planlı ekonomi — 5 yıllık sanayi planlarıyla yürütüldü. 1. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938) ve 2. Beş Yıllık Plan (1938+).
Türkiye Cumhuriyeti 1923-1932 arasında liberal ekonomi modelini denedi, ama beklenen sonucu vermeyince 1933'te devletçiliğe geçildi. 5 ana neden:
Türkiye'de yeterli özel sermaye birikimi yoktu. Osmanlı'dan miras kalan ekonomi yıkıntı halindeydi. Sanayi tesisi kurmak için büyük sermaye gerekliydi.
24 Ekim 1929 New York Borsası çöktü. Tüm dünyada liberal kapitalizmin krizi. Devlet müdahalesi her yerde gündeme geldi (ABD'de New Deal, SSCB'de planlı ekonomi).
Lozan Antlaşması (1923) Türkiye'ye 1929'a kadar gümrüklerini değiştirme yasağı getirdi. 1929'dan sonra Türkiye gümrüklerle yerli sanayi koruyabildi.
Türkiye'nin %75'i tarımcıydı. Sanayi yok denecek kadar azdı. Ulusal bağımsızlık için ekonomik bağımsızlık gerekliydi.
SSCB'nin 1928 Birinci Beş Yıllık Planı başarılı olmuştu. Atatürk planlı ekonomi modelinden ilham aldı. Ama ideolojiyi reddetti.
SCF'nin liberal programı (devletçiliğe karşı) halkta beklenmedik destek bulmuştu. Atatürk halkın liberal politikalardan rahatsız olduğunu gördü.
Türkiye Cumhuriyeti'nin ekonomi politikası iki ayrı döneme ayrılır. Bu ayrım sınavda çok sorulur:
Kritik nokta: Liberal dönemden devletçilik dönemine geçiş ani bir kopuş değil, yumuşak bir geçiştir. 1923-1932'deki kazanımlar (Aşar Kaldırılması, İş Bankası, Sanayi Teşvik) korundu. Devletçilik liberal dönemin başarısızlığına bir cevap, ama özel sektörü yok etmedi — onunla birlikte çalıştı (karma ekonomi).
İzmir İktisat Kongresi Lozan Antlaşması'nın imzalanmadan önce, görüşmelerin devam ettiği sırada toplandı (Lozan: 24 Temmuz 1923). Bu zamanlama kasıtlı: Türkiye, Lozan'da ekonomik bağımsızlığı kazanırken iç ekonomik vizyonunu da netleştirmek istedi. Atatürk bizzat açılış konuşmasını yaptı.
1135 delege 4 grupta: (1) Çiftçi (köylü), (2) Tüccar, (3) Sanayici, (4) İşçi. Başkan: Kâzım Karabekir Paşa. Kongre 17 Şubat - 4 Mart 1923 arasında 16 gün sürdü.
Kongrenin kabul ettiği 12 maddelik ekonomi yemini: (1) Yerli malı kullanma. (2) Tasarruf yapma. (3) Çalışkanlık. (4) Sanayi-tarım-ticaret birlikte gelişmeli. (5) Yabancı sermayeye Türk yasaları geçerli olduğu sürece açık. (6) Demiryolu, liman, fabrika gibi büyük yatırımlar için devlet öncülük edebilir. Liberal yaklaşım, ama devlet rolü de vurgulanıyor.
(a) 17 Şubat 1925 Aşar Vergisi'nin Kaldırılması (552 sayılı). (b) 26 Ağustos 1924 İş Bankası kuruldu (özel sektör için kredi kaynağı). (c) 28 Mayıs 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu. (d) 1929'a kadar Lozan gümrük kısıtlaması, 1929'dan sonra koruyucu gümrükler. Ama 1929 Buhranı ve özel sektörün yetersizliği nedeniyle 1933'te devletçiliğe geçilmesi gerekti.
Türkiye'nin ilk planlı sanayileşme programı. 1933'te hazırlandı, 1934'te uygulamaya başladı. 5 ana sektör: (1) Pamuklu ve yünlü dokuma, (2) Kâğıt-selüloz, (3) Cam ve seramik, (4) Demir-çelik, (5) Kimya (kibrit, gül yağı, sünger).
Tekstil: Kayseri Bez Fabrikası (1935), Bakırköy Pamuklu Mensucat (1934), Nazilli Basma Fabrikası (1937), Konya Ereğli Bez Fabrikası (1937), Bursa Merinos Yünlü Dokuma (1938). Kâğıt: İzmit Kâğıt Fabrikası (SEKA, 1936). Cam: Paşabahçe Şişe-Cam Fabrikası (1934). Demir-çelik: Karabük Demir-Çelik Fabrikası (3 Nisan 1937 temel atıldı, 10 Eylül 1939 üretime başladı). Kimya: Gemlik Suni İpek Fabrikası, İzmit Klor Fabrikası, Isparta Gül Yağı Fabrikası.
Plan finansmanı: Sümerbank kredisi + Sovyet kredisi (8 milyon dolar) + iç tasarruflar. Sovyetlerle ekonomik işbirliği vardı, ama ideolojik değil pragmatik bir ilişki.
1. Plan büyük ölçüde başarılı oldu. Türkiye'nin sanayi üretimi 1933-1938 arasında yıllık ortalama %17 arttı. 1938'de Türkiye sanayi üretimi 1923'e göre 4 kat artmıştı.
1. Plan başarılı olunca 2. Beş Yıllık Plan 1938'de hazırlandı, 1939'da uygulamaya başlayacaktı. Hedefler: ağır sanayi (demir-çelik genişletme), makine, kimya, denizcilik, demiryolu. Ama 1 Eylül 1939'da II. Dünya Savaşı çıktı. Türkiye savaşa girmedi (Atatürk de 10 Kasım 1938'de vefat etmişti, İnönü tarafsızlık politikası izledi). Plan büyük ölçüde uygulanamadı, ekonomik kaynaklar savunmaya kaydı. 2. Plan, savaş bitiminden sonra (1947) farklı bir biçimde Marshall Yardımı çerçevesinde devam etti.
| Tarih | Kurum |
|---|---|
| 26 Ağustos 1924 | İş Bankası — Atatürk'ün talimatıyla. Özel sektörü krediyle destekleme. Liberal dönem kurumu, ama devletçilik döneminde de etkin. |
| 11 Temmuz 1933 | Sümerbank ★ — 2262 sayılı kanun. Devletçiliğin temel kurumu. 1. Beş Yıllık Sanayi Planı'nı uyguladı. Tekstil, kâğıt, cam, kimya yatırımları. |
| 14 Haziran 1935 | Etibank ★ — 2805 sayılı kanun. Madencilik ve enerji sektörü. Sümer = nehir/su (tekstil), Eti = maden (madencilik) anlamında. |
| 14 Haziran 1935 | MTA (Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü) — 2804 sayılı kanun. Türkiye'nin yeraltı kaynaklarını araştırma. Etibank ile aynı tarihte. |
| 3 Nisan 1937 | Karabük Demir-Çelik Fabrikası ★★ — Temel atıldı. Türkiye'nin ilk büyük ağır sanayi tesisi. 10 Eylül 1939'da üretime başladı. |
| 1933-1937 | Demiryolları — Ankara-Diyarbakır, Sivas-Erzurum, Adana-Mersin hatları. Yabancı şirketlerden satın alındı (kamulaştırma). "Demirağlarla ördük anavatanı dört baştan." |
| 3 Haziran 1938 | Denizbank — Denizcilik sektörü için. (1939'da kapatıldı, görevleri Etibank'a verildi.) |
| 5 Şubat 1937 | 6 İlke Anayasaya Girdi — Devletçilik resmi olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin temel ilkelerinden biri oldu (Madde 2). |
Devletçiliğin temel kurumu. 2262 sayılı kanunla kuruldu. Adı: Anadolu'nun en eski medeniyetlerinden Sümerlere atıfla. Görevleri: (1) 1. Beş Yıllık Sanayi Planı'nı uygulama. (2) Devlet sanayi tesislerini kurma ve işletme. (3) Sanayicilere kredi sağlama. (4) Yerli ürünleri pazarlama (Sümerbank mağazaları). Kurulan fabrikalar: Kayseri Bez (1935), Bakırköy Pamuklu (1934), Nazilli Basma (1937), Konya Ereğli, Bursa Merinos (1938), Paşabahçe Şişe-Cam (1934), İzmit Kâğıt - SEKA (1936). 1987'de özelleştirildi.
Aynı gün kuruldu: Etibank (2805 sayılı) ve Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü - MTA (2804 sayılı). Etibank: Madencilik ve enerji sektörü (kömür, krom, bakır, demir madenciliği; elektrik üretimi). Eti = Anadolu'nun eski medeniyeti, sembolik bir isim. MTA: Türkiye'nin yeraltı kaynaklarının bilimsel olarak araştırılması, jeolojik haritalama. İkisi birlikte: MTA arar, Etibank işletir. Karabük Demir-Çelik için demir cevheri MTA tarafından bulundu.
Türkiye'nin ilk büyük ağır sanayi tesisi. 3 Nisan 1937'de İsmet İnönü tarafından temel atıldı. İngiliz mühendisleri (Brassert) tarafından inşa edildi. 10 Eylül 1939'da üretime başladı (II. Dünya Savaşı'nın 9. günü). Kapasite: Yıllık 150.000 ton ham çelik. Türkiye'yi kendi silahını üretebilen, ekonomik bağımsızlık sağlayan bir ülke yaptı. Karabük (Zonguldak yakını) seçimi: Yakındaki Ereğli kömür madenleri ve Devrek demir cevheri yatakları nedeniyle. 1995'te özelleştirildi (Kardemir).
Yanlış: "Atatürk'ün Devletçiliği sosyalist/komünist bir ekonomik sistemdir."
Doğru: Devletçilik ≠ Sosyalizm. 4 ana fark: (1) Geçici, sosyalizm kalıcı. (2) Karma ekonomi (devlet + özel), sosyalizm devlet tekeli. (3) Özel mülkiyet korunur, sosyalizm kaldırır. (4) Milli çıkar, sosyalizm sınıf çıkarı. Atatürk: "Türkiye'ye has bir sistemdir." Sovyet kredisi aldı ama ideolojiyi reddetti. Türkiye Komünist Partisi 1925'te kapatıldı. "Bizim yolumuz Bolşeviklik değildir."
Yanlış: "Devletçilik Cumhuriyet'in ilanıyla başladı (1923)."
Doğru: Devletçilik 1933'te başladı. 1923-1932 arası LİBERAL DÖNEM idi (İzmir İktisat Kongresi, Misak-ı İktisadi, İş Bankası, Aşar Vergisi kaldırılması). 1929 Büyük Buhran ve özel sermaye yetersizliği nedeniyle 1933'te devletçiliğe geçildi. 1. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934-1938 arasında uygulandı. 5 Şubat 1937'de Devletçilik anayasaya girdi (6 ilke ile birlikte).
Yanlış: "Sümerbank ve Etibank aynı tarihte kuruldu."
Doğru: Sümerbank 11 Temmuz 1933 (2262 sayılı), Etibank 14 Haziran 1935 (2805 sayılı). 2 yıl arayla. Aynı gün kurulan Etibank ve MTA'dır (14 Haziran 1935, 2804 ve 2805 sayılı). Sümerbank: tekstil, kâğıt, cam, kimya (1. Beş Yıllık Plan'ı uyguladı). Etibank: madencilik ve enerji. MTA: yeraltı kaynaklarını araştırma. Sümer = nehir, Eti = maden anlamında sembolik isimler.
Yanlış: "Karabük Demir-Çelik Fabrikası 1923'te kuruldu."
Doğru: Karabük Demir-Çelik temel atılması 3 Nisan 1937, üretime başlama 10 Eylül 1939. Temel atılışı İsmet İnönü tarafından. İngiliz Brassert şirketi inşa etti. Türkiye'nin ilk büyük ağır sanayi tesisi. Yıllık 150.000 ton ham çelik kapasiteli. 10 Eylül 1939'da üretime başladı — II. Dünya Savaşı'nın 9. günü, simgesel bir tarih. 1995'te Kardemir adıyla özelleştirildi.
1933 · 1929 Buhran sonrası · 1923-1932 Liberal dönem, 1933-1939 Devletçilik dönemi · 5 Şubat 1937 anayasaya girdi.
Sümerbank 11 Temmuz 1933 (2262) · Etibank 14 Haziran 1935 (2805) · MTA aynı gün (2804). Sümer = tekstil/sanayi, Eti = maden, MTA = arama.
17 Şubat - 4 Mart 1923 · Lozan görüşmeleri sırasında · Kâzım Karabekir başkan · 1135 delege · Misak-ı İktisadi (12 madde).
3 Nisan 1937 temel · 10 Eylül 1939 üretim · Türkiye'nin ilk büyük ağır sanayi tesisi · İngiliz Brassert inşa.