4 anayasa, 100+ yıl. 1921 Teşkilat-ı Esasiye (23 madde, savaş dönemi) → 1924 (cumhuriyet sonrası) → 1961 (27 Mayıs darbesi sonrası) → 1982 (12 Eylül sonrası, hâlâ yürürlükte). 2017 Cumhurbaşkanlığı sistemine geçiş.
Anayasa: Bir devletin temel kurallarını, devlet organlarının görev-yetki ve sorumluluklarını, vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen en üst hukuk normudur. Devletin "kuruluş belgesi"dir. Diğer tüm yasalar anayasaya aykırı olamaz (normlar hiyerarşisi).
Anayasa türleri: Yazılı/Yazısız: Türkiye-ABD-Almanya yazılı; İngiltere yazısız (gelenekler+yasalar). Yumuşak/Sert: Türkiye sert (2/3 çoğunluk gerekir), İngiltere yumuşak. Çerçeve/Düzenleyici: ABD çerçeve (kısa), Türkiye düzenleyici (detaylı).
Türkiye Cumhuriyeti'nde 4 anayasa: 1921 (Teşkilat-ı Esasiye), 1924, 1961, 1982 (yürürlükte). Hepsi yazılı, sert ve düzenleyici.
Yanlış: "1921 Teşkilat-ı Esasiye Türkiye'nin ilk yazılı anayasasıdır." Doğru: Türk tarihinin ilk yazılı anayasası 1876 Kanun-i Esasi'dir (Osmanlı Anayasası). II. Abdülhamid döneminde, I. Meşrutiyet ile yürürlüğe girdi. 119 madde. 1878'de Abdülhamid askıya aldı, 1908 II. Meşrutiyet ile yeniden yürürlüğe girdi. 1921 Teşkilat-ı Esasiye Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk anayasasıdır ama "Türk tarihinin ilki" değildir. Türkiye'de 4 cumhuriyet anayasası: 1921 (Teşkilat-ı Esasiye, 23 madde, Kurtuluş Savaşı dönemi), 1924 (105 madde, Cumhuriyet sonrası), 1961 (157 madde, 27 Mayıs sonrası), 1982 (177 madde, 12 Eylül sonrası, yürürlükte). Anayasal nitelikteki belgeler: 1808 Sened-i İttifak (Magna Carta benzeri, padişah-ayan), 1839 Tanzimat Fermanı (Mustafa Reşid Paşa, can-mal-namus güvenliği), 1856 Islahat Fermanı (Müslim-gayrimüslim eşitliği).
Yanlış: "Anayasa Mahkemesi 1924 Anayasası ile kuruldu." Doğru: Anayasa Mahkemesi 1961 Anayasası ile ilk kez kuruldu (1924 Anayasası'nda yoktu). 27 Mayıs 1960 darbesi sonrası, 1961 Anayasası en özgürlükçü anayasa olarak kabul edilir. 1961 Anayasası'nın getirdiği yenilikler: Anayasa Mahkemesi (ilk kez), çift meclisli sistem (Millet Meclisi 450 + Cumhuriyet Senatosu 150 - Türkiye'nin tek çift meclisli dönemi), sosyal devlet ilkesi, hukuk devleti vurgusu, sendika+grev hakları (ilk kez), üniversite özerkliği, TRT özerk, DPT (Devlet Planlama Teşkilatı), Diyanet İşleri Başkanlığı anayasal kurum, Yüksek Hakimler Kurulu. 1961 Anayasası 9 Temmuz 1961 referandumunda %61.7 evet ile kabul edildi, 157 madde. 1980 darbesine kadar yürürlükte kaldı (19 yıl). 27 Mayıs 1960 darbesini Cemal Gürsel önderliğinde Milli Birlik Komitesi (MBK) yaptı. Yassıada davalarında Başbakan Adnan Menderes-Fatin Rüştü Zorlu-Hasan Polatkan idam edildi (16-17 Eylül 1961). Cumhurbaşkanı Celal Bayar yaşı dolayısıyla idam değil müebbet.
Yanlış: "6 Atatürk ilkesi 1924 Anayasası'nda en başından beri vardır." Doğru: 6 Atatürk ilkesi 1924 Anayasası'na 1937'de eklendi (orijinal 1924 metninde yoktu). Atatürk ilkeleri (Altı Ok): Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık. CHP'nin amblemi olan "Altı Ok" zaten 1931 Kurultayı'nda kabul edilmişti, 1937'de anayasaya girdi. 1924 Anayasası'nın değişikliklerinin kronolojisi: 1924 (orijinal): 105 madde, "Devletin dini İslam'dır" maddesi vardı. 1928: "Devletin dini İslam'dır" maddesi çıkarıldı (laiklik yolunda 1. büyük adım). 1934 (5 Aralık): Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verildi (dünya 1.'lerinden - Fransa'dan 10 yıl önce). 1937: 6 Atatürk ilkesi (Altı Ok) anayasaya eklendi. 1946: Çok partili hayata geçiş (Demokrat Parti kuruldu). 1950: İlk çok partili seçim, DP iktidarı, 27 yıllık CHP dönemi sona erdi. 1924 Anayasası 20 Nisan 1924'te kabul edildi, 105 madde, tek meclisli (TBMM), 27 Mayıs 1960 darbesine kadar 36 yıl yürürlükte kaldı. Karma sistem: Parlamenter ile Meclis Hükümeti karışımı. Yargı bağımsız ama Anayasa Mahkemesi YOK.
Yanlış: "2017 değişikliği başkanlık sistemi getirdi." Doğru: 2017 değişikliği "Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi" getirdi (resmi adı bu - "başkanlık sistemi" terimi yaygın kullanımda olsa da resmen farklı). ABD-tipi başkanlık sisteminden farklı: Türkiye'de cumhurbaşkanı kararname çıkarabilir, partili olabilir, meclisi feshedebilir. ABD'de başkan parti üyesi olamayan bir devlet başkanı değil ama yetkileri farklı düzenlenmiş. 2017 referandumu detayları: 16 Nisan 2017, %51.4 evet, 18 madde değişti, 24 Haziran 2018'de yürürlüğe girdi. Önemli değişiklikler: Başbakanlık kaldırıldı (Binali Yıldırım son başbakan), Bakanlar Kurulu yerine Cumhurbaşkanı Yardımcıları+Bakanları (cumhurbaşkanı atar - meclisten güvenoyu yok), Cumhurbaşkanı 2 dönem 5'er yıl (toplam 10 yıl), Cumhurbaşkanı parti üyesi olabilir, kararname çıkarabilir. TBMM 550'den 600 milletvekiline çıktı, milletvekili seçilme yaşı 25'ten 18'e indi. Cumhurbaşkanı+TBMM seçimleri aynı gün (5 yılda bir). HSYK→HSK (22'den 13 üyeye indi). Askeri yargı sıkıyönetim+savaş dışında kaldırıldı. İlk Cumhurbaşkanlığı seçimi 24 Haziran 2018: Erdoğan ilk turda %52.6 ile seçildi (Muharrem İnce CHP %30.6). 2. dönem 2023 (28 Mayıs 2. tur, Erdoğan %52.2 vs Kılıçdaroğlu %47.8). Atatürk'ün kabul ettirdiği "Değiştirilemez Maddeler" (1982 Anayasası 4. madde): 1. madde Cumhuriyet, 2. madde Cumhuriyetin nitelikleri (laik-demokratik-sosyal hukuk devleti), 3. madde devlet bütünlüğü-Türkçe-bayrak-marş-Ankara başkent.
1921 Teşkilat-ı Esasiye (23 madde, en kısa, savaş dönemi) · 1924 (105 md, tek meclis) · 1961 (157 md, çift meclis, AYM) · 1982 (177 md, yürürlükte).
27 Mayıs 1960 → 1961 Anayasası (Cemal Gürsel-MBK) · 12 Eylül 1980 → 1982 Anayasası (Kenan Evren-MGK) · 12 Mart 1971 muhtırası (anayasa değişmedi).
1928 "Devletin dini İslam" çıkarıldı · 1934 kadınlara seçme/seçilme · 1937 6 Atatürk ilkesi eklendi · 1946 çok partili hayat · 1950 ilk çok partili seçim.
16 Nisan 2017 referandum %51.4 · 18 madde değişti · 24 Haziran 2018 yürürlük · Başbakanlık kaldırıldı · Cumhurbaşkanı kararname yetkili · 600 milletvekili.