Temel Hak ve Özgürlükler ✓

Genel Kültür Vatandaşlık & Hukuk TC Anayasası · 1.3 Temel Haklar

Bölüm 1 · Temel Hak ve Özgürlükler

Temel Hak ve Özgürlükler

1982 Anayasası Madde 12-74 arası temel hak ve özgürlükleri düzenler. 3 ana grup: Kişi hakları (yaşam, dokunulmazlık, özel hayat), Sosyal-ekonomik haklar (eğitim, sağlık, çalışma), Siyasi haklar (seçme-seçilme, vatandaşlık).

Temel Haklar Sistemi ✓

Temel Hak ve Özgürlüklerin Yapısı

Madde 12 (Genel Hüküm): "Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir." Temel hakların 4 özelliği: kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez.

3 Ana Hak Kategorisi:

1. Kişinin Hakları ve Ödevleri (M.17-40): Yaşam hakkı, kişi dokunulmazlığı, özel hayat, konut, haberleşme, din-vicdan, düşünce-ifade, basın, dernek, toplantı.

2. Sosyal ve Ekonomik Haklar (M.41-65): Aile, eğitim, çalışma, sendika, grev, sağlık, konut, sosyal güvenlik, mülkiyet.

3. Siyasi Haklar ve Ödevler (M.66-74): Vatandaşlık, seçme-seçilme, kamu hizmetine girme, dilekçe, bilgi edinme, askerlik, vergi.

Üç Ana Hak Grubu

★ 1982 Anayasası Temel Haklar Sınıflandırması

M.17-40

Kişinin Hakları (Negatif Statü)

Devletin müdahale etmemesi gereken alanlar — yaşam, kişi dokunulmazlığı, özel hayat, konut, haberleşme, din-vicdan, ifade, basın, dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama

M.41-65

Sosyal-Ekonomik Haklar (Pozitif Statü)

Devletin sağlama yükümlülüğü olan haklar — aile, eğitim, çalışma, sendika, grev, sağlık, konut, sosyal güvenlik, çevre, kültür

M.66-74

Siyasi Haklar (Aktif Statü)

Vatandaşların siyasi yaşama katılma hakları — vatandaşlık, seçme-seçilme (18 yaş), parti, kamu hizmeti, dilekçe, bilgi edinme, askerlik, vergi

Kişinin Hakları ve Ödevleri (M.17-40) ✓

★ Yaşam ve Kişi Güvenliği

Yaşam Hakkı ve Kişi Güvenliği Madde 17 ve 19 — En temel haklar

Madde 17 — Kişinin Dokunulmazlığı, Maddi ve Manevi Varlığı:
- "Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir."
- Tıbbi zorunluluk dışında kimsenin vücut bütünlüğüne dokunulamaz
- Kimse rıza olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz
- Kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza ve muameleye tabi tutulamaz
- Ölüm cezası 2002'de barış zamanı, 2004'te savaş zamanı dahil tamamen kaldırıldı (AB uyum süreci)
Madde 19 — Kişi Hürriyeti ve Güvenliği:
- "Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir."
- Yakalananın yakınlarına haber verilir
- Yakalanan veya tutuklanan kişi en geç 48 saat içinde, toplu suçlarda 4 gün (96 saat) içinde hakim önüne çıkarılır
- Yakalama/tutuklama ancak hakim kararı ile (gecikmesinde sakınca olan haller hariç)
- Haksız işlemden zarar görene devlet tazminat öder
Madde 20 — Özel Hayatın Gizliliği:
- "Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir."
- Üst arama, evrak ve eşya el konulması ancak hakim kararı ile
- Kişisel verilerin korunması (2010 değişikliği — KVKK 2016, 6698 sayılı kanun)
Madde 21 — Konut Dokunulmazlığı: Kimsenin konutuna dokunulamaz. Hakim kararı olmadıkça aranamaz.
Madde 22 — Haberleşme Hürriyeti: Telefon, mektup, e-posta gizli. Ancak hakim kararıyla denetlenebilir.
Madde 23 — Yerleşme ve Seyahat Hürriyeti: Yerleşme-seyahat-yurt dışına çıkma hakkı (suç önleme/yargı kararıyla sınırlanabilir).

★ Düşünce, Din ve İfade Özgürlüğü

Düşünce ve İfade Özgürlükleri Madde 24-26 — Demokrasinin temeli

Madde 24 — Din ve Vicdan Hürriyeti:
- "Herkes, vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir."
- İbadet, dini ayin, tören serbest (kamu düzeni-ahlak-genel sağlığa aykırı olmamak şartıyla)
- Kimse ibadete, törenlere katılmaya zorlanamaz
- İlk ve orta öğretimde din kültürü ve ahlak öğretimi zorunludur (1982'den)
- Devleti dini esaslara dayandırmak veya dini istismar etmek yasak
Madde 25 — Düşünce ve Kanaat Hürriyeti: "Her ne sebeple olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz."
Madde 26 — Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti:
- "Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir."
- Sınırlama sebepleri: milli güvenlik, kamu düzeni-güvenliği, başkalarının şöhret veya hakları, özel/aile hayatı gizliliği
Madde 28 — Basın Hürriyeti: "Basın hürdür, sansür edilemez."
Madde 33 — Dernek Kurma Hürriyeti: Önceden izin almaksızın dernek kurma hakkı.
Madde 34 — Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Düzenleme Hakkı: Önceden izin almaksızın silahsız ve saldırısız toplanma hakkı.
Madde 35 — Mülkiyet Hakkı: "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir." Kamu yararı amacıyla sınırlanabilir.
Madde 36 — Hak Arama Hürriyeti: "Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."

Sosyal ve Ekonomik Haklar (M.41-65) ✓

★ Sosyal Devletin Yükümlülükleri

Sosyal-Ekonomik Haklar Pozitif statü hakları · Devletin sağlama yükümlülüğü

Madde 41 — Ailenin Korunması ve Çocuk Hakları:
- "Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır."
- Devlet ailenin huzur ve refahını sağlar
- Her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma hakkına sahiptir
Madde 42 — Eğitim ve Öğrenim Hakkı:
- "Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz."
- İlk öğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunlu ve devlet okullarında parasızdır
- Zorunlu eğitim 12 yıl (4+4+4 sistemi, 2012'den) — 4 yıl ilkokul + 4 yıl ortaokul + 4 yıl lise
- Türkçeden başka hiçbir dil eğitim-öğretim dili olarak okutulamaz (yabancı dil eğitimi hariç)
Madde 49 — Çalışma Hakkı ve Ödevi: "Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir."
Madde 50 — Çalışma Şartları ve Dinlenme Hakkı:
- Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz
- Küçükler, kadınlar, bedeni-ruhi yetersizliği olanlar özel olarak korunur
- Dinlenme, ücretli hafta tatili, bayram, yıllık izin hakkı
Madde 51-54 — Sendika ve Grev: Sendika kurma (M.51), toplu sözleşme (M.53), grev hakkı ve lokavt (M.54). 1961 ile geldi, 2010'da memurlara da toplu sözleşme.
Madde 55 — Asgari Ücret: Ücret emeğin karşılığıdır. Asgari ücret tespiti geçim şartları ve ekonomik duruma göre.
Madde 56 — Sağlık Hakkı, Çevre Hakkı:
- "Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir."
- Çevreyi geliştirmek devletin ve vatandaşların ödevidir
- Genel Sağlık Sigortası (GSS) 2012'de hayata geçti (5510 sayılı SSGSS Kanunu)
Madde 60 — Sosyal Güvenlik: "Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir." SGK 2006'da SSK+Bağ-Kur+Emekli Sandığı birleşmesi.
Madde 65 — Sosyal-Ekonomik Hakların Sınırı: Devlet bu görevleri "mali kaynaklarının yeterliği ölçüsünde" yerine getirir.

Siyasi Haklar ve Ödevler (M.66-74) ✓

★ Vatandaşlık ve Seçim Hakları

Siyasi Haklar Vatandaşlık · Seçme/seçilme · Parti · Dilekçe

Madde 66 — Türk Vatandaşlığı:
- "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür."
- Türk babadan veya Türk anneden doğan çocuk Türktür (kan esası)
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (2009)
Madde 67 — Seçme, Seçilme ve Siyasi Faaliyetler:
- Seçme yaşı 18 (1995'te 21'den 18'e indirildi)
- Milletvekili seçilme yaşı 18 (2017'de 25'ten 18'e indi)
- Cumhurbaşkanı seçilme yaşı 40 (yüksek öğrenim şartı, Madde 101)
- Seçim ilkeleri: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm
- Askerler, askeri öğrenciler, taksirli suçlar hariç hapis cezası alanlar oy kullanamaz
- Yurt dışındaki Türk vatandaşları için seçim hakkı (1995, uygulaması 2014)
Madde 68-69 — Siyasi Parti Kurma:
- Parti kurma ve partilere girme/çıkma hakkı
- Hakimler, savcılar, askerler, polisler, kamu görevlileri parti üyesi OLAMAZ
- Parti kapatma davası: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar, Anayasa Mahkemesi karar verir (3/5 nitelikli çoğunluk - 2010)
- Türkiye'de kapatılan partiler ~24 (TBKP, RP, FP, DEP, HEP, HADEP, DTP vd)
Madde 70 — Kamu Hizmetlerine Girme: "Her Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir."
Madde 72 — Vatan Hizmeti: "Vatan hizmeti, her Türkün hakkı ve ödevidir." Askerlik veya kamu hizmeti, kanunla düzenlenir. Bedelli askerlik kanunla mümkün.
Madde 73 — Vergi Ödevi:
- "Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür."
- Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı sosyal amaç
- Vergi kanunla konulur (kanunilik ilkesi)
Madde 74 — Dilekçe, Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisi:
- Dilekçe ve şikayet hakkı (yazılı başvuru)
- Bilgi edinme hakkı (2003 - 4982 sayılı Kanun)
- Kamu Denetçisi (Ombudsman) Kurumu 2012'de kuruldu (TBMM'ye bağlı)

Temel Hakların Sınırlanması ✓

★ Madde 13-15 — Hakların Sınırlanması

Hakların Sınırlanması Esasları Madde 13: Sınırlama ölçütleri · Madde 15: OHAL

Madde 13 — Temel Hakların Sınırlanması:
- "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir."
- Sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz
Sınırlandırma Şartları (4 ana ilke):
- Anayasanın ilgili maddesinde sebep gösterilmeli
- Kanunla yapılmalı (kararname, yönetmelik ile sınırlanamaz)
- Hakkın özüne dokunmamalı
- Ölçülülük ilkesine uygun: elverişlilik, gereklilik, orantılılık
- Demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmamalı
- Laik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olmamalı
Madde 14 — Hakların Kötüye Kullanılamayacağı: Anayasada yer alan hak ve hürriyetler, devletin bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
Madde 15 — Olağanüstü Hallerde Sınırlama:
- Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya OHAL'de hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir
- ANCAK "çekirdek haklar" durdurulamaz:
  - Yaşam hakkı (savaş hukuku istisnası hariç)
  - Maddi ve manevi varlık bütünlüğü (işkence yasağı)
  - Din, vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti (açıklamaya zorlama yasağı)
  - Suç ve cezaların kanuniliği (kanunsuz ceza olmaz)
  - Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçsuzluk karinesi (masumiyet karinesi)
Madde 16 — Yabancıların Durumu: Temel haklar yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

Yaygın Tuzaklar

1. Türkiye'de seçme yaşı kaçtır?

Yanlış: "Türkiye'de seçme yaşı 21'dir, milletvekili seçilme yaşı ise 25'tir." Doğru: Türkiye'de seçme yaşı 18'dir (1995'ten beri), milletvekili seçilme yaşı 18'dir (2017'de 25'ten 18'e indirildi). Cumhurbaşkanı seçilme yaşı 40'tır (yüksek öğrenim şartı). Tarihçesi: 1924: 22 yaş seçme. 1961: 21 yaş. 1982: 21 yaş. 1995 değişikliği: 18'e indirildi (seçme). 2006: Milletvekili seçilme 30'dan 25'e. 2017: Milletvekili seçilme 25'ten 18'e (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi). Madde 67: "Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir." Seçim ilkeleri: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm. Oy kullanamayacaklar: Askerler (askeri öğrenciler dahil), taksirli suçlar hariç hapis cezası alanlar. Yurt dışındaki Türk vatandaşları 1995'te seçim hakkı kazandı, 2014'te ilk uygulama. Cumhurbaşkanı seçilme şartları (Madde 101): 40 yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı. 2 dönem 5'er yıl. İlk Cumhurbaşkanlığı seçimi 24 Haziran 2018: Erdoğan ilk turda %52.6. 2. dönem 28 Mayıs 2023: Erdoğan %52.2 vs Kılıçdaroğlu %47.8.

2. Türkiye'de zorunlu eğitim kaç yıldır?

Yanlış: "Türkiye'de zorunlu eğitim 8 yıldır (sadece ilköğretim)." Doğru: Türkiye'de zorunlu eğitim 12 yıldır (4+4+4 sistemi, 2012'den). 4 yıl ilkokul + 4 yıl ortaokul + 4 yıl lise. 30 Mart 2012 tarih ve 6287 sayılı Kanun ile düzenlendi. Tarihçe: 1973 öncesi 5 yıl ilkokul zorunlu. 1997 (28 Şubat sonrası): 8 yıllık kesintisiz ilköğretim zorunlu (4306 sayılı Kanun). 2012: 4+4+4 sistemi, 12 yıl zorunlu (kesintili ama zorunlu). Madde 42: "Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. İlk öğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır." Türkçeden başka hiçbir dil eğitim-öğretim dili olarak okutulamaz (yabancı dil eğitimi hariç). Eğitim sistemi (12 yıl): İlkokul (1-4. sınıf, 6-10 yaş), Ortaokul (5-8. sınıf, 10-14 yaş), Lise (9-12. sınıf, 14-18 yaş - Anadolu, meslek, imam hatip, fen, sosyal bilimler, spor lisesi). Yükseköğretim zorunlu DEĞİL, YÖK düzenler. Üniversite sınavı: TYT+AYT (2018'den, eski adı YGS+LYS). Sağlık hakkı (Madde 56): Genel Sağlık Sigortası (GSS) 2012'de hayata geçti (5510 sayılı SSGSS Kanunu). SGK 2006'da SSK+Bağ-Kur+Emekli Sandığı birleşmesi.

3. Yakalama-tutuklama ne kadar süre içinde hakim önüne çıkarılmalıdır?

Yanlış: "Yakalanan kişi en geç 24 saat içinde hakim önüne çıkarılmalıdır." Doğru: Madde 19'a göre yakalanan veya tutuklanan kişi, en geç 48 saat içinde, toplu olarak işlenen suçlarda ise en çok 4 gün (96 saat) içinde hakim önüne çıkarılır. Olağanüstü hal-sıkıyönetim-savaş hallerinde bu süreler uzatılabilir. Madde 19 (Kişi Hürriyeti ve Güvenliği): "Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir." Yakalama/tutuklama kararı hakim verir (gecikmesinde sakınca olan haller hariç - savcı veya kolluk, sonra 24 saat içinde hakim onayı). Yakalanan kişinin hakları: Yakınlarına haber verilir (yakalama anında), durumu hakkında bilgi alma (susma hakkı dahil), avukat tutma, hakim önüne çıkarılma (48 saat / 4 gün toplu suç). Habeas corpus: Tutuklamanın yerinde olup olmadığını incelemek için herkes mahkemeye başvurabilir. Haksız işlemden zarar görene devlet tazminat öder. Ölüm cezası 2002'de barış zamanında, 2004'te savaş zamanında dahil tamamen kaldırıldı (AB uyum süreci, AİHS 13. ve 6. Protokoller). Çekirdek haklar (Madde 15) - olağanüstü halde bile durdurulamaz: Yaşam hakkı, işkence yasağı, din-vicdan-düşünce hürriyeti, kanunilik ilkesi, masumiyet karinesi.

4. Siyasi parti kapatma kararını kim verir?

Yanlış: "Siyasi parti kapatma kararını TBMM verir, oy çokluğu ile kapatılır." Doğru: Siyasi parti kapatma kararını ANAYASA MAHKEMESİ verir (3/5 nitelikli çoğunluk - 2010 değişikliği). Eskiden 2/3 idi. Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar (Madde 69). Madde 68-69 (Siyasi Partiler): "Vatandaşlar, siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir." Hakimler, savcılar, askerler, polisler, kamu görevlileri parti üyesi OLAMAZ. Parti kapatma sebepleri (Madde 68/4): Devletin bağımsızlığına, ülke ve milletinin bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemler. Türkiye'de kapatılan partiler (~24): Milli Nizam Partisi (1971), Milli Selamet Partisi (1980 darbe), TBKP - Türkiye Birleşik Komünist Partisi (1991), Refah Partisi - RP (1998 - 28 Şubat sonrası, Erbakan), Fazilet Partisi - FP (2001), DEP (1993), HEP (1993), HADEP (2003), DTP (2009). HDP kapatma davası 2021'den AYM'de (parti kongreyle DEM Parti'ye dönüştü). Anayasa Mahkemesi: 15 üye (eskiden 11), Cumhurbaşkanı 12 üye, TBMM 3 üye seçer. Görevler: Anayasaya uygunluk denetimi, parti kapatma, Yüce Divan'da Cumhurbaşkanı/Başbakan/bakanları yargılama.

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

Hak kategorileri

Kişi hakları (M.17-40 negatif), Sosyal-ekonomik (M.41-65 pozitif), Siyasi (M.66-74 aktif). Madde 12: dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez.

ÇOK SIK

Yaşlar ve süreler

Seçme yaşı 18, milletvekili seçilme 18 (2017'den), Cumhurbaşkanı 40. Yakalama/tutuklama 48 saat, toplu suç 4 gün. Zorunlu eğitim 12 yıl (4+4+4 - 2012).

DETAY

Madde 13 - Sınırlama

Sadece kanunla, hakkın özüne dokunmadan, ölçülülük ilkesi, demokratik toplum gerekleri, laik Cumhuriyet. Anayasanın ilgili maddesindeki sebep.

KRİTİK

Madde 15 - OHAL çekirdek hakları

OHAL'de bile durdurulamaz: yaşam, işkence yasağı, din-vicdan-düşünce, kanunilik, masumiyet karinesi. Parti kapatma: AYM 3/5 çoğunluk.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01Türkiye'de seçme yaşı ve milletvekili seçilme yaşı kaçtır?

Türkiye'de seçme yaşı 18, milletvekili seçilme yaşı 18'dir. Seçme yaşı 1995'te 21'den 18'e indirildi. Milletvekili seçilme yaşı 2017 değişikliği ile 25'ten 18'e indi (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi). Cumhurbaşkanı seçilme yaşı 40'tır (yüksek öğrenim şartı, Madde 101). Tarihçe: 1924: 22 yaş seçme. 1961: 21. 1982: 21. 1995: 18'e indi (seçme). 2006: Milletvekili seçilme 30'dan 25'e. 2017: Milletvekili seçilme 25'ten 18'e. Madde 67: Seçme, seçilme, parti faaliyeti, halkoylaması hakkı. Seçim ilkeleri: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm. Oy kullanamayacaklar: Askerler (askeri öğrenciler dahil), taksirli suçlar hariç hapis cezası alanlar. Yurt dışındaki Türk vatandaşları 1995'te seçim hakkı, 2014'te ilk uygulama. Cumhurbaşkanı seçilme şartları (Madde 101): 40 yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim, milletvekili seçilme yeterliliği. 2 dönem 5'er yıl. İlk Cumhurbaşkanlığı seçimi 24 Haziran 2018: Erdoğan ilk turda %52.6. 2. dönem 28 Mayıs 2023: Erdoğan %52.2 vs Kılıçdaroğlu %47.8.

02Türkiye'de zorunlu eğitim süresi kaç yıldır?

Türkiye'de zorunlu eğitim 12 yıldır (4+4+4 sistemi, 2012'den). 4 yıl ilkokul + 4 yıl ortaokul + 4 yıl lise. 30 Mart 2012 tarih ve 6287 sayılı Kanun. Tarihçe: 1973 öncesi 5 yıl ilkokul zorunlu. 1997 (28 Şubat sonrası): 8 yıllık kesintisiz ilköğretim zorunlu (4306 sayılı Kanun). 2012: 4+4+4 sistemi, 12 yıl zorunlu (kesintili ama zorunlu). Madde 42: "Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. İlk öğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır." Türkçeden başka hiçbir dil eğitim-öğretim dili olarak okutulamaz (yabancı dil eğitimi hariç). Eğitim sistemi (12 yıl): İlkokul (1-4. sınıf, 6-10 yaş), Ortaokul (5-8. sınıf, 10-14 yaş), Lise (9-12. sınıf, 14-18 yaş - Anadolu, meslek, imam hatip, fen, sosyal bilimler, spor lisesi). Yükseköğretim zorunlu DEĞİL, YÖK düzenler. Üniversite sınavı: TYT+AYT (2018'den). İlk eğitim ücretsiz, devlet okullarında. Sağlık hakkı (Madde 56): Genel Sağlık Sigortası 2012'de hayata geçti (5510 sayılı SSGSS Kanunu). SGK 2006'da SSK+Bağ-Kur+Emekli Sandığı birleşmesi.

03Yakalanan veya tutuklanan kişi en geç ne kadar süre içinde hakim önüne çıkarılır?

Yakalanan veya tutuklanan kişi, en geç 48 saat içinde, toplu olarak işlenen suçlarda ise en çok 4 gün (96 saat) içinde hakim önüne çıkarılır (Madde 19). Olağanüstü hal-sıkıyönetim-savaş hallerinde bu süreler uzatılabilir. Madde 19 (Kişi Hürriyeti ve Güvenliği): "Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine sahiptir." Kişi şu hallerde özgürlüğünden yoksun bırakılabilir: 1) Mahkumiyet, 2) Mahkeme kararına aykırı davranış, 3) Mahkeme önüne çıkarmak için yakalama, 4) Küçüklerin gözetim altına alınması, 5) Toplum güvenliğine zarar veren akıl hastaları-uyuşturucu bağımlılarının zorlanması, 6) Usulüne aykırı yurda girmek, sınır dışı edilmek isteyenlerin tutulması. Yakalama/tutuklama kararı hakim verir (gecikmesinde sakınca olan haller hariç - savcı veya kolluk, sonra 24 saat içinde hakim onayı). Yakalanan kişinin hakları: Yakınlarına haber verilir (yakalama anında), durumu hakkında bilgi alma (susma hakkı dahil), avukat tutma, hakim önüne çıkarılma. Habeas corpus: Tutuklamanın yerinde olup olmadığını incelemek için herkes mahkemeye başvurabilir. Haksız işlemden zarar görene devlet tazminat öder. Ölüm cezası 2002'de barış zamanında, 2004'te savaş zamanında dahil tamamen kaldırıldı (AB uyum süreci, AİHS Protokol 6 ve 13). Çekirdek haklar (Madde 15) - OHAL'de bile durdurulamaz: Yaşam hakkı, işkence yasağı, din-vicdan-düşünce, kanunilik ilkesi, masumiyet karinesi.

04Siyasi parti kapatma kararını hangi makam verir?

Siyasi parti kapatma kararını ANAYASA MAHKEMESİ verir (3/5 nitelikli çoğunluk - 2010 değişikliği). Eskiden 2/3 idi. Davayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar (Madde 69). Madde 68-69 (Siyasi Partiler): "Vatandaşlar, siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahiptir." Hakimler, savcılar, askerler, polisler, kamu görevlileri parti üyesi OLAMAZ (sadece milletvekilleri olabilir). Yükseköğrenim öncesi öğrenciler parti üyesi olamaz. Parti kapatma sebepleri (Madde 68/4): Devletin bağımsızlığına, ülke ve milletinin bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemler. Türkiye'de kapatılan partiler (~24 adet): Milli Nizam Partisi (1971), Milli Selamet Partisi (1980 darbe), TBKP (1991), Refah Partisi - RP (1998 - 28 Şubat sonrası, Erbakan), Fazilet Partisi - FP (2001), DEP (1993), HEP (1993), HADEP (2003), DTP (2009). HDP kapatma davası 2021'den AYM'de (parti kongreyle DEM Parti'ye dönüştü). Madde 69: Bir parti aleyhine kapatma davası açıldığında, partinin yardım ve katkıları engellenebilir. Hazine yardımı 2010'dan kısıtlandı: parti kapatma davasıyla karşılaşırsa AYM kararına kadar hazine yardımı kesilir. Anayasa Mahkemesi yapısı: 15 üye (eskiden 11). Cumhurbaşkanı 12 üye, TBMM 3 üye seçer. Görevler: Anayasaya uygunluk denetimi, parti kapatma, Yüce Divan'da Cumhurbaşkanı/Başbakan/bakanları yargılama, bireysel başvuru (2010'dan).

051982 Anayasası'na göre olağanüstü halde DURDURULAMAYAN haklar hangileridir?

Madde 15'e göre olağanüstü halde bile durdurulamayan "çekirdek haklar": 1) Yaşam hakkı (savaş hukuku istisnası hariç), 2) Maddi ve manevi varlık bütünlüğü (işkence yasağı), 3) Din, vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti (açıklamaya zorlama yasağı), 4) Suç ve cezaların kanuniliği (kanunsuz ceza olmaz), 5) Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçsuzluk karinesi (masumiyet karinesi). Madde 15 (Olağanüstü Hallerde Sınırlama): "Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir." Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Ama yukarıdaki çekirdek haklar mutlak korumalıdır. Madde 13 (Hakların Sınırlanması): Sınırlama şartları: Sadece kanunla, anayasal sebep, hakkın özüne dokunmama, ölçülülük ilkesi (elverişlilik-gereklilik-orantılılık), demokratik toplum düzeninin gerekleri, laik Cumhuriyetin gerekleri. Madde 14 (Hakların Kötüye Kullanılamayacağı): Hak ve hürriyetler devletin bütünlüğünü bozmak veya laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak için kullanılamaz. Madde 16 (Yabancılar): Temel haklar yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

061982 Anayasası Madde 12'ye göre temel hakların özellikleri hangileridir?

Madde 12'ye göre temel hak ve hürriyetlerin 4 temel özelliği: 1) Kişiliğe bağlı (insan olmanın gereği, hiç kimseden alınamaz), 2) Dokunulmaz (devlet veya başkası el süremez), 3) Devredilmez (başka kişiye verilemez, satılamaz), 4) Vazgeçilmez (bizzat sahibi feragat edemez). Madde 12 (lafzı): "Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder." 3 Ana Hak Kategorisi (1982 Anayasası): 1. Kişinin Hakları ve Ödevleri (M.17-40): Negatif statü hakları - devletin müdahale etmemesi gereken alanlar (yaşam, kişi dokunulmazlığı, özel hayat, konut, haberleşme, din-vicdan, ifade, basın, dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama). 2. Sosyal ve Ekonomik Haklar (M.41-65): Pozitif statü hakları - devletin sağlama yükümlülüğü olan haklar (aile, eğitim, çalışma, sendika, grev, sağlık, konut, sosyal güvenlik, çevre, kültür). 3. Siyasi Haklar ve Ödevler (M.66-74): Aktif statü hakları - vatandaşların siyasi yaşama katılma hakları (vatandaşlık, seçme-seçilme, parti, kamu hizmeti, dilekçe, bilgi edinme, askerlik, vergi). Haklar ASLA mutlak değildir - Madde 13 sınırlama, Madde 14 kötüye kullanmama, Madde 15 OHAL'de kısıtlanma kuralları getirir. Sadece "çekirdek haklar" (yaşam, işkence yasağı, din-vicdan-düşünce, kanunilik, masumiyet) OHAL'de bile durdurulamaz.

Özet — Aklında Tut

TEMEL HAKLAR YAPISI (M.12): "Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir." 4 özellik: kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez.
3 ANA HAK GRUBU: Kişi hakları (M.17-40): negatif statü - yaşam, dokunulmazlık, özel hayat, konut, haberleşme, din, ifade, basın, dernek, toplantı, mülkiyet. Sosyal-ekonomik (M.41-65): pozitif statü - aile, eğitim, çalışma, sendika, sağlık, çevre, sosyal güvenlik. Siyasi (M.66-74): aktif statü - vatandaşlık, seçme-seçilme, parti, kamu hizmeti, dilekçe, askerlik, vergi.
YAŞAM VE GÜVENLİK (M.17, 19): Yaşam hakkı, kişi güvenliği. Yakalama-tutuklama 48 saat (toplu suç 4 gün) içinde hakim önüne. Ölüm cezası 2002 (barış) ve 2004 (savaş) tamamen kaldırıldı.
EĞİTİM (M.42): İlk öğretim zorunlu+parasız. Zorunlu eğitim 12 yıl (4+4+4, 2012'den). Türkçe resmi eğitim dili. Tarihçe: 1997 (8 yıl) → 2012 (12 yıl).
SİYASİ HAKLAR (M.66-74): Seçme yaşı 18 (1995'ten), Milletvekili seçilme 18 (2017'den, eskiden 25), Cumhurbaşkanı 40 (yüksek öğrenim). Seçim ilkeleri: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım. Vatandaşlık kan esası (Türk anne/babadan).
PARTİ KAPATMA: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar, Anayasa Mahkemesi karar verir (3/5 nitelikli çoğunluk - 2010'dan, eskiden 2/3). ~24 parti kapatıldı (RP-FP-DEP-HADEP-DTP). Hakimler/savcılar/askerler/polisler parti üyesi olamaz.
SAĞLIK VE SOSYAL GÜVENLİK (M.56, 60): Sağlıklı çevre + sağlık hakkı. GSS 2012'de hayata geçti (5510 sayılı SSGSS Kanunu). SGK 2006'da SSK+Bağ-Kur+Emekli Sandığı birleşti.
HAK SINIRLAMALARI (M.13): Sadece kanunla, hakkın özüne dokunmadan, ölçülülük ilkesi (elverişlilik-gereklilik-orantılılık), demokratik toplum gereklikleri, laik Cumhuriyet. Anayasanın ilgili maddesindeki sebep şart.
OHAL ÇEKİRDEK HAKLARI (M.15): Olağanüstü halde bile DURDURULAMAYAN 5 hak: 1. Yaşam hakkı, 2. İşkence yasağı (maddi-manevi varlık), 3. Din-vicdan-düşünce hürriyeti, 4. Suç ve cezaların kanuniliği, 5. Masumiyet karinesi.
VATANDAŞLIK ÖDEVLERİ: Vatan hizmeti (M.72 - askerlik), Vergi (M.73 - mali güce göre, kanunilik), Eğitim (M.42 - ilkokul zorunlu), Çevre (M.56 - koruma), Çalışma (M.49 - hak ve ödev), Aile (M.41).
4 yaygın tuzak: Seçme yaşını 21 sanmak (gerçekte 18, 1995'ten) · Zorunlu eğitimi 8 yıl sanmak (gerçekte 12 yıl, 4+4+4 - 2012'den) · Yakalama-tutuklamada 24 saat sanmak (gerçekte 48 saat, toplu suçta 4 gün) · Parti kapatmayı TBMM'ye atfetmek (gerçekte AYM, 3/5 çoğunluk).