Yasama: TBMM ✓

Genel Kültür Vatandaşlık & Hukuk TC Anayasası · 1.4 Yasama / TBMM

Bölüm 1 · Yasama Organı

Yasama: TBMM

1982 Anayasası Madde 75-100 arası TBMM'yi düzenler. 600 milletvekili (2017'den, eskiden 550), 5 yılda bir seçim (2017'den, eskiden 4 yıl). Yasama yetkisi devredilemez - kanun yapmak, bütçe onaylamak, savaş ilan etmek TBMM'nin tekel görevidir.

TBMM'nin Yapısı ✓

Türkiye Büyük Millet Meclisi

Madde 7 — Yasama Yetkisi: "Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez." Tek meclisli (1961-1980 arası çift meclisliydi - Senato kaldırıldı 1982'de).

Tek meclisli yapı: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) - 600 milletvekili (2017 değişikliğinden önce 550). Genel Kurul'da kanun yapma, denetim, bütçe görüşmeleri.

Tarihsel kuruluş: 23 Nisan 1920 - Ankara'da açıldı (1. dönem). 1923 sonrası "Cumhuriyet TBMM'si". Ulus binasında ilk dönem (1924-1961), Kızılay'daki yeni binada 1961'den. 23 Nisan = TBMM açılışı yıldönümü = Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.

Çalışma dönemi: Ekim'in ilk günü çalışma yılı başlar (1 Ekim), Eylül'ün son gününe kadar (Madde 93). Tatil süresi yıllık 3 ayı geçemez. Olağanüstü durumlarda Cumhurbaşkanı veya TBMM Başkanı toplantıya çağırır.

Milletvekili Sayısı, Seçimi ve Şartları ✓

★ Madde 75-78 — Milletvekili

Milletvekili Sayısı ve Seçimi 600 milletvekili · 5 yılda bir seçim · Genel oy

SAYI

600 milletvekili

SEÇİM

5 yılda bir (2017'den)

SEÇİLME YAŞI

18 (2017'den)

SEÇİM SİSTEMİ

D'Hondt + Nispi temsil

Madde 75 — Milletvekili Sayısı:
- "Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur."
- Eskiden: 1924'te 287, 1961'de 450, 1982'de 400 (sonra 450), 1995'te 550, 2017'de 600
- 2017 değişikliği ile 550'den 600'e çıktı (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi)
Madde 76 — Milletvekili Seçilme Yeterliliği:
- 18 yaşını doldurmuş (2017 değişikliği, eskiden 25)
- Türk vatandaşı
- En az ilkokul mezunu
- Kısıtlı olmayan
- Askerlikle ilişiği olmayan (askerliğini yapmış veya tecil ettirmiş)
- Kamu hizmetinden yasaklı olmayan
- Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar seçilemez
- Ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar seçilemez (affa uğramış olsalar bile)
- Devlete karşı işlenen suçlardan hüküm giyenler seçilemez
- Hakim, savcı, yüksek yargı mensupları, yüksek öğretim öğretim üyeleri, asker, polis, diplomatlar görevden çekilmedikçe aday olamazlar
Madde 77 — Seçim Dönemi:
- "TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır."
- 2017 öncesi: TBMM seçimi 4 yıl (1995'ten önce 5 yıl), Cumhurbaşkanı 7 yıl (TBMM seçer) idi
- 2017'den: 5 yıl, aynı gün (24 Haziran 2018, 14 Mayıs 2023)
- Cumhurbaşkanı 1. turda %50+1 alamazsa 2. tur (28 Mayıs 2023 örneği)
Madde 78 — Seçimin Geriye Bırakılması ve Ara Seçim:
- Savaş halinde TBMM seçimleri 1 yıl geri bırakılabilir
- Ara seçim: TBMM üyeliklerinde boşalma olursa 5 yılda bir, dönem süresi içinde sadece 1 kez ara seçim yapılabilir
- Genel seçimden 30 ay geçmedikçe ve genel seçime 1 yıl kala ara seçim yapılamaz

★ Madde 81-83 — Yemin, Görev, Dokunulmazlık

Milletvekili Yemini, Görevi ve Dokunulmazlığı Mali ve cezai dokunulmazlık

Madde 81 — Andiçme:
- Milletvekilleri görevlerine başlarken aşağıdaki şekilde andiçer:
- "Devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, milletin kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma; hukukun üstünlüğüne, demokratik ve laik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı kalacağıma; toplumun huzur ve refahı, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerden yararlanması ülküsünden ve Anayasaya sadakatten ayrılmayacağıma; büyük Türk milleti önünde namusum ve şerefim üzerine andiçerim."
Madde 82 — Milletvekilliği ile Bağdaşmayan İşler:
- Milletvekilleri Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kadrolu görevini alamaz
- Devletin sermayesinin yarısından fazlasına katıldığı kuruluşlarda görev alamaz
- Milletvekilleri yürütme organı görevlilerinin yargısal güvencelerine sahiptir
- Bakan olmak istisna (eskiden başbakan/bakan milletvekili olabilirdi - 2017'de değişti, milletvekili olmak zorunda değil)
Madde 83 — Yasama Sorumsuzluğu ve Dokunulmazlığı:
- Yasama sorumsuzluğu (mutlak): Milletvekilleri TBMM'deki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclisçe başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan SORUMLU TUTULAMAZ. Bu sorumsuzluk hiçbir koşulda kalkmaz.
- Yasama dokunulmazlığı (göreceli): Seçimden önce veya sonra suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali hariç (anında yakalanma).
- Bu dokunulmazlık kaldırılabilir (TBMM kararı ile)
- Tekrar eden suçlar ve seçimden önce başlamış kovuşturmalar hariç dokunulmazlık devam eder
- 2016 değişikliği: Toplu olarak bazı milletvekillerinin dokunulmazlığı kaldırıldı (özellikle HDP milletvekilleri etkilendi - Selahattin Demirtaş)
- Milletvekili görev süresi sona erdiğinde dokunulmazlık da sona erer
Madde 84 — Milletvekilliğinin Düşmesi:
- İstifa
- Kesin hüküm giyme veya kısıtlanma
- Milletvekilliği ile bağdaşmayan görev kabulü
- Devamsızlık (bir ay içinde özürsüz veya izinsiz toplam 5 birleşim gününde Genel Kurula katılmama)
- Partiden ayrılan veya çıkarılan milletvekilinin milletvekilliği düşmez (1995'te değişti)

TBMM'nin Görev ve Yetkileri (Madde 87) ✓

★ Madde 87 — TBMM'nin Görevleri

TBMM'nin 7 Ana Görev ve Yetkisi Kanun, bütçe, savaş, antlaşma, denetim

Madde 87 (lafzı): "Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilanına karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir."
7 Ana Görev:
- 1. Kanun yapma: Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak
- 2. Bütçe ve kesinhesap: Bütçe kanun teklifini görüşmek ve kabul etmek
- 3. Para basma: Para basılmasına karar vermek
- 4. Savaş ilanı: Savaş ilanına karar vermek
- 5. Uluslararası antlaşma: Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak
- 6. Genel ve özel af: 3/5 çoğunlukla af ilanına karar vermek (TBMM üye tamsayısının 360 milletvekili)
- 7. Anayasada öngörülen diğer yetkiler: Anayasa değişikliği, denetim, soru-Meclis araştırması, vd
Madde 88 — Kanun Teklif Etme:
- "Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir."
- 2017 öncesi: Cumhurbaşkanı + Bakanlar Kurulu da kanun tasarısı sunabilirdi (artık YOK)
- 2017'den itibaren: Sadece milletvekilleri "kanun teklifi" verebilir, Cumhurbaşkanı kanun teklif edemez (kararname çıkarabilir)
- "Kanun tasarısı" terimi kalktı, artık sadece "kanun teklifi" var
Madde 89 — Kanunların Cumhurbaşkanınca Yayımlanması:
- Cumhurbaşkanı, TBMM tarafından kabul edilen kanunları 15 gün içinde yayımlar
- Yayımlanmasını uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde TBMM'ye geri gönderir
- Bütçe kanunları geri gönderilemez
- Cumhurbaşkanı'nın bu kararına TBMM aynı kabul ile direnirse, Cumhurbaşkanı ya yayımlar ya da kanunun iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurur
- Anayasa değişikliklerini de Cumhurbaşkanı geri gönderebilir, halkoyuna sunabilir
Madde 90 — Uluslararası Antlaşma:
- Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle antlaşma imzalama yetkisi Cumhurbaşkanına aittir
- Ancak bunların onaylanması TBMM'nin uygun bulmasına bağlıdır
- Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir
- Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz
- Temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalar ile kanunlar farklı hüküm içerirse, antlaşmalar esastır (2004 değişikliği)
Madde 92 — Savaş Hali İlanı ve Silahlı Kuvvet Kullanılmasına İzin Verme:
- Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş ilanı yetkisi TBMM'ye aittir
- Türkiye Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi TBMM'ye aittir
- TBMM tatilde veya ara verme halindeyse hemen toplantıya çağırılır

Kanun Yapma Süreci ✓

★ Bir Kanun Nasıl Yapılır?

1

Kanun Teklifi (Milletvekilleri tarafından)

Milletvekilleri kanun teklifi verir (en az 1 milletvekili imzası yeterli). 2017 öncesi "kanun tasarısı" Bakanlar Kurulu tarafından da verilebilirdi - artık YOK.

2

İlgili Komisyona Sevk

TBMM Başkanlığı teklifi ilgili komisyona sevk eder. 17 daimi komisyon var (Anayasa, Adalet, Plan-Bütçe, Sağlık, Eğitim vd). Komisyon raporu hazırlar.

3

Genel Kurul Görüşmesi

Komisyon raporu Genel Kurul'da görüşülür. Tümü, maddeler, son kez tümü görüşmeleri. Önergeler, oylama. Toplantı yeter sayısı: TBMM üye tamsayısının en az 1/3'ü (200 milletvekili).

4

Karar Yeter Sayısı (Çoğunluk)

Adi çoğunluk: katılan milletvekillerinin salt çoğunluğu (en az 1/4'ten az olamaz - 151 oy minimum). Anayasa değişikliği için 3/5 (360) veya 2/3 (400 - referandumsuz). Karar nisabı.

5

Cumhurbaşkanı Onayı (15 gün)

Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya gerekçeyle geri gönderir. Geri gelirse TBMM aynı kabul ile direnirse Cumhurbaşkanı yayımlar veya AYM'ye başvurur. Bütçe kanunları geri gönderilemez.

6

Resmi Gazete'de Yayım

Cumhurbaşkanı onayından sonra Resmi Gazete'de yayımlanır. Yayım tarihinde veya kanunda belirtilen tarihte yürürlüğe girer (lex posterior - sonraki kanun öncekini iptal eder).

TBMM'nin Denetim Yetkisi ✓

★ Madde 98 — Bilgi ve Denetim Yolları

TBMM Denetim Araçları Soru, Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması

2017 öncesi denetim araçları (kaldırıldı):
- Gensoru: Hükümeti düşürme aracıydı (artık YOK - parlamenter sistem değil)
- Sözlü/yazılı soru: Bakanlara sorulur (2017'den hâlâ var)
2017'den itibaren denetim araçları (Madde 98):
- Yazılı soru: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara, en geç 15 gün içinde cevaplandırılır
- Meclis araştırması: Belirli bir konuda bilgi edinmek için yapılan inceleme (komisyon kurularak)
- Genel görüşme: Toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun görüşülmesi (önceden komisyon raporu olmadan)
- Meclis soruşturması: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında görevleri ile ilgili suçlardan dolayı (Madde 105-106)
Meclis Soruşturması (Madde 105-106):
- Cumhurbaşkanı / yardımcısı / bakan hakkında üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301 vekil) imzasıyla istenir
- TBMM üye tamsayısının 3/5'i (360 vekil) ile soruşturma açar
- 15 üyeli soruşturma komisyonu kurulur (siyasi parti grup oranlarına göre)
- Komisyon raporu Genel Kurul'a sunulur
- Genel Kurul üye tamsayısının 2/3'ü (400 vekil) ile Yüce Divan'a (Anayasa Mahkemesi) sevk kararı verir
- Yüce Divan kararı kesindir, temyiz edilemez
- Görevden alınma, hapis cezası gibi yaptırımlar
Bütçe Denetimi (Madde 161):
- Bütçe kanunu ve kesinhesap kanunu TBMM'ce görüşülür
- Cumhurbaşkanı bütçe teklifini mali yıl başından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar (Eylül ortası)
- Aralık ayında onaylanır, 1 Ocak'ta yürürlüğe girer
- Sayıştay TBMM adına denetim yapar (Madde 160 - kamu giderleri ve gelirleri)

TBMM Başkanlığı, Komisyonlar, İçtüzük ✓

★ TBMM Yapısal Organlar

TBMM İç Organizasyonu Başkanlık Divanı, komisyonlar, gruplar, danışma kurulu

Madde 94 — TBMM Başkanlık Divanı:
- TBMM Başkanı + 4 Başkan Vekili + 3 İdare Amiri + Katip Üyeler
- TBMM Başkanı 4 yıllığına seçilir (görev süresi yasama dönemiyle eşit)
- Seçim için ilk turda üye tamsayısının 2/3'ü (400), 2. turda salt çoğunluk (301), gerekirse 3. turda en çok oy alan
- TBMM Başkanı seçildikten sonra partisi ile ilişiği kesilir (tarafsızlık)
- Başkanlık Divanı oranlamada parti grup oranları gözetilir
- Görev: Genel Kurul'u yönetmek, kanun tekliflerini sevk etmek, içtüzük uygulanmasını sağlamak, dokunulmazlık fezlekelerini Anayasa-Adalet Komisyonu'na göndermek
Madde 95 — TBMM İçtüzüğü:
- TBMM çalışmalarını kendi yaptığı içtüzük hükümlerine göre yürütür
- İçtüzük hükümleri siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında imkanlardan yararlanmasını sağlar
- Anayasa Mahkemesi içtüzük hükümlerini denetler
TBMM Komisyonları (17 daimi komisyon):
- Anayasa Komisyonu
- Adalet Komisyonu
- Plan ve Bütçe Komisyonu (en güçlü)
- Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonu
- Milli Eğitim, Kültür, Gençlik ve Spor Komisyonu
- İçişleri Komisyonu
- Dışişleri Komisyonu
- Milli Savunma Komisyonu
- Bayındırlık-İmar-Ulaştırma-Turizm Komisyonu
- Sanayi-Ticaret-Enerji-Tabii Kaynaklar Komisyonu
- Tarım-Orman-Köyişleri Komisyonu
- Çevre Komisyonu
- İnsan Hakları İnceleme Komisyonu
- AB Uyum Komisyonu
- Kadın-Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu
- Güvenlik ve İstihbarat Komisyonu
- Dilekçe Komisyonu
Siyasi Parti Grupları:
- 20 milletvekiline sahip olan partiler grup kurabilir (Madde 95)
- Grup başkanı, yardımcıları, sözcüleri olur
- Grup teklifleri öncelikli görüşülür
- Grup yokken bağımsız vekiller çalışır
Karar Yeter Sayıları (Madde 96):
- Toplantı yeter sayısı: Üye tamsayısının en az 1/3'ü (200 vekil)
- Karar yeter sayısı: Toplantıya katılanların salt çoğunluğu (en az 1/4'ten - 151 vekil minimum)
- Anayasa değişikliği için: 3/5 (360) zorunlu referandum + 2/3 (400) referandum şartlı (Cumhurbaşkanı kararı)
- Genel ve özel af için: 3/5 çoğunluk (360 vekil)
- Cumhurbaşkanı suçlama (Yüce Divan'a sevk) için: 2/3 (400 vekil)
TBMM Çalışma Düzeni:
- Yasama yılı: 1 Ekim - 30 Eylül
- Tatil: Yılda en çok 3 ay
- Toplantı günleri: Salı, Çarşamba, Perşembe (içtüzükle)
- Olağanüstü toplantı: Cumhurbaşkanı veya TBMM Başkanı çağırabilir

Yaygın Tuzaklar

1. TBMM kaç milletvekilinden oluşur?

Yanlış: "TBMM 550 milletvekilinden oluşur." Doğru: TBMM 600 milletvekilinden oluşur (2017 değişikliği ile, eskiden 550). 16 Nisan 2017 referandumu (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi) ile 550'den 600'e çıktı. Tarihçesi: 1924 Anayasası: 287 milletvekili. 1961 Anayasası: 450 Millet Meclisi + 150 Senato (toplam çift meclisli). 1982 Anayasası başlangıçta 400, 1987'de 450, 1995'te 550, 2017'de 600. Madde 75: "Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur." Milletvekili seçilme şartları (Madde 76): 18 yaşını doldurmuş (2017'den, eskiden 25), Türk vatandaşı, en az ilkokul mezunu, kısıtlı olmayan, askerlikle ilişiği olmayan, kamu hizmetinden yasaklı olmayan. Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar seçilemez. Ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar seçilemez (af dahi olsalar). Hakim, savcı, yüksek yargı mensupları, yüksek öğretim öğretim üyeleri, asker, polis, diplomatlar görevden çekilmedikçe aday olamazlar. Seçim dönemi (Madde 77): "TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır." 2017'den önce TBMM 4 yıl, Cumhurbaşkanı 7 yıl idi. Yasama yetkisi (Madde 7): "Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir. Bu yetki devredilemez." Andiçme (Madde 81): "Devletin varlığı ve bağımsızlığını... koruyacağıma..."

2. Milletvekili dokunulmazlığı kapsamı nedir?

Yanlış: "Milletvekili dokunulmazlığı mutlak ve sürekli olup hiçbir koşulda kalkmaz." Doğru: Milletvekili dokunulmazlığı 2 türdür: 1. Yasama Sorumsuzluğu (mutlak): Milletvekilleri Mecliste oy ve sözlerinden, ileri sürdükleri düşüncelerden SORUMLU TUTULAMAZ. Bu hiçbir koşulda kalkmaz. 2. Yasama Dokunulmazlığı (göreceli): Suç işlediği ileri sürülen milletvekili Meclis kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz, yargılanamaz - Ağır cezayı gerektiren SUÇÜSTÜ hali HARİÇ. Bu dokunulmazlık kaldırılabilir (TBMM kararı ile). Madde 83 (Yasama Sorumsuzluğu ve Dokunulmazlığı): Detaylı düzenleme. Önemli: Tekrar eden suçlar ve seçimden önce başlamış kovuşturmalar hariç dokunulmazlık devam eder. 2016 değişikliği: Toplu olarak bazı milletvekillerinin dokunulmazlığı kaldırıldı (özellikle HDP milletvekilleri etkilendi - Selahattin Demirtaş, Figen Yüksekdağ). Anayasa geçici 20. madde olarak eklendi - "fezleke bekleyen" 138 milletvekilinin dokunulmazlığı toplu kaldırıldı. Milletvekili görev süresi sona erdiğinde dokunulmazlık da sona erer. Madde 84 - Milletvekilliğinin Düşmesi: İstifa, kesin hüküm giyme veya kısıtlanma, milletvekilliği ile bağdaşmayan görev kabulü (kamu kadrolu görev), devamsızlık (bir ay içinde özürsüz/izinsiz toplam 5 birleşim gününde Genel Kurula katılmama). Partiden ayrılan veya çıkarılan milletvekilinin milletvekilliği DÜŞMEZ (1995'te değişti, eskiden düşerdi). Madde 82 - Milletvekilliği ile Bağdaşmayan İşler: Milletvekilleri Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kadrolu görevini alamaz. Devlet sermayesinin yarısından fazlasına katıldığı kuruluşlarda görev alamaz. Bakan olmak istisna (eskiden başbakan/bakan milletvekili olmak zorundaydı, 2017'de değişti).

3. 2017 sonrası kanun teklifini kim verebilir?

Yanlış: "Cumhurbaşkanı ve milletvekilleri kanun teklifi verebilir." Doğru: 2017 değişikliğinden sonra SADECE MİLLETVEKİLLERİ kanun teklifi verebilir (Madde 88). Cumhurbaşkanı kanun teklifi veremez ama Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CK) çıkarabilir. 2017 öncesi: Bakanlar Kurulu "kanun tasarısı" verebilirdi, milletvekilleri "kanun teklifi" verirdi - 2 ayrı terim vardı. 2017'den itibaren: "Kanun tasarısı" terimi kalktı, sadece "kanun teklifi" var (sadece milletvekilleri). Kanun yapma süreci (6 adım): 1) Milletvekili kanun teklifi verir, 2) İlgili komisyona sevk, 3) Genel Kurul görüşmesi, 4) Karar (çoğunluk), 5) Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir (gerekçeli), 6) Resmi Gazete yayım. Madde 89 (Cumhurbaşkanı Onayı): Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir. TBMM aynı kabul ile direnirse: Cumhurbaşkanı yayımlar veya AYM'ye iptal davası açar. Bütçe kanunları geri gönderilemez. Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CK - 2017'den): Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanı kararname çıkarabilir. AMA: temel hak/özgürlükler, siyasi haklar (Cumhuriyetin temel organları), çalışma hayatı düzenlenemez. Kanunla çatışırsa kanun esastır (kanun üstünlüğü). Karar yeter sayıları (Madde 96): Toplantı 1/3 (200 vekil), Karar salt çoğunluk + en az 1/4 (151 minimum). Anayasa değişikliği: 3/5 (360 - referandum şartlı), 2/3 (400 - Cumhurbaşkanı isterse referandum). Genel/özel af: 3/5 (360). Cumhurbaşkanı Yüce Divan sevk: 2/3 (400). Uluslararası antlaşmalar (Madde 90): Cumhurbaşkanı imzalar, TBMM uygun bulur. Usulüne göre yürürlüğe konulanlar kanun hükmündedir. AYM'ye götürülemez. Temel hak/özgürlüklere ilişkin antlaşmalar kanunlarla çatışırsa antlaşma esastır (2004).

4. Yüce Divan görevini hangi mahkeme yapar?

Yanlış: "Yüce Divan görevini Yargıtay yapar." Doğru: Yüce Divan görevini ANAYASA MAHKEMESİ yapar (Madde 148). Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, TBMM Başkanı, Anayasa Mahkemesi-Yargıtay-Danıştay-Sayıştay başkan ve üyeleri, başsavcılar, HSK üyeleri Yüce Divan'da yargılanır. Meclis Soruşturması Süreci (Madde 105-106): 1. Cumhurbaşkanı/yardımcısı/bakan hakkında üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301 vekil) imzasıyla istenir. 2. TBMM üye tamsayısının 3/5'i (360 vekil) ile soruşturma açar. 3. 15 üyeli soruşturma komisyonu kurulur (parti grup oranlarına göre). 4. Komisyon raporu Genel Kurul'a sunulur. 5. Genel Kurul üye tamsayısının 2/3'ü (400 vekil) ile Yüce Divan'a sevk kararı verir. 6. Yüce Divan (AYM) yargılar. Yüce Divan kararı kesindir, temyiz edilemez. Görevden alınma, hapis cezası gibi yaptırımlar. TBMM Diğer Denetim Araçları (2017 sonrası, Madde 98): Yazılı soru: Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara, en geç 15 gün içinde cevaplandırılır. Meclis araştırması: Belirli konuda bilgi edinmek (komisyon kurularak). Genel görüşme: Toplum-devlet faaliyetlerini ilgilendiren konunun görüşülmesi. Gensoru 2017'de KALDIRILDI (parlamenter sistem aracıydı, hükümet düşürürdü). Bütçe Denetimi (Madde 161): Cumhurbaşkanı bütçe teklifini mali yıl başından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar (Eylül ortası). Aralık'ta onaylanır, 1 Ocak'ta yürürlüğe girer. Sayıştay TBMM adına denetim yapar (Madde 160). Anayasa Mahkemesi yapısı (Madde 146): 15 üye (eskiden 11), 12 yıl tek dönem. Cumhurbaşkanı 12 üye + TBMM 3 üye seçer. Görevler: anayasaya uygunluk denetimi, parti kapatma, Yüce Divan görevi, bireysel başvuru.

Bu konudan sınavda ne çıkar? ✓

EN SIK ÇIKAN

Sayılar ve süreler

600 milletvekili (2017'den), 5 yılda bir seçim, 18 yaş seçilme. Toplantı yeter 200 (1/3), karar 151 (salt). Anayasa değ. 360 (3/5) veya 400 (2/3).

ÇOK SIK

TBMM görevleri (Madde 87)

Kanun yapmak, bütçe, para basma, savaş ilanı, antlaşma onayı, genel/özel af (3/5), diğer Anayasa yetkileri. Cumhurbaşkanı kanun teklif edemez (2017'den).

DETAY

Dokunulmazlık (Madde 83)

Yasama sorumsuzluğu MUTLAK, dokunulmazlık göreceli (TBMM kaldırabilir). Suçüstü hali istisna. 2016'da toplu kaldırma yapıldı (HDP milletvekilleri).

KRİTİK

Yüce Divan ve denetim

Yüce Divan = Anayasa Mahkemesi. Cumhurbaşkanı/bakan suçlama: 301 imza → 360 soruşturma → 400 Yüce Divan sevk. Gensoru 2017'de kalktı.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01TBMM kaç milletvekilinden oluşur ve seçim ne kadar süre arayla yapılır?

TBMM 600 milletvekilinden oluşur, seçimler 5 yılda bir yapılır (2017 değişikliği ile). 16 Nisan 2017 referandumu (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi) ile 550'den 600'e çıktı. Madde 75: "Türkiye Büyük Millet Meclisi genel oyla seçilen altı yüz milletvekilinden oluşur." Madde 77: "TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı günde yapılır." Tarihçe: 1924 Anayasası 287, 1961 Anayasası 450 Millet Meclisi + 150 Senato (toplam çift meclisli), 1982 başlangıçta 400, 1987'de 450, 1995'te 550, 2017'de 600. Seçim dönemi tarihçesi: 1982 öncesi 4 yıl, 2007 değişikliği ile Cumhurbaşkanı doğrudan halk seçimi. 2017'den TBMM ve Cumhurbaşkanlığı 5 yıl, aynı gün. Cumhurbaşkanı 1. turda %50+1 alamazsa 2. tur. Örnekler: 24 Haziran 2018 (Erdoğan ilk turda %52.6, AKP-MHP TBMM çoğunluk), 14 Mayıs 2023 (1. tur cumhurbaşkanı kazanan yok, 28 Mayıs 2. tur Erdoğan %52.2 vs Kılıçdaroğlu %47.8). Milletvekili seçilme şartları (Madde 76): 18 yaşını doldurmuş (2017'den, eskiden 25), Türk vatandaşı, en az ilkokul mezunu, kısıtlı olmayan, askerlikle ilişiği olmayan, kamu hizmetinden yasaklı olmayan. Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar seçilemez. Hakim, savcı, yüksek yargı mensupları, asker, polis, diplomatlar görevden çekilmedikçe aday olamazlar (Madde 76/3). Yasama yetkisi (Madde 7): "Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir. Bu yetki devredilemez."

022017 değişikliğinden sonra kanun teklifini kim verebilir?

2017 değişikliğinden sonra SADECE MİLLETVEKİLLERİ kanun teklifi verebilir (Madde 88). Cumhurbaşkanı kanun teklifi veremez. 2017 öncesi: Bakanlar Kurulu "kanun tasarısı" verebilirdi, milletvekilleri "kanun teklifi" verirdi - 2 ayrı terim vardı. 2017'den itibaren: "Kanun tasarısı" terimi kalktı, sadece "kanun teklifi" var. Cumhurbaşkanı kanun teklif edemez ama: Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CK) çıkarabilir. CK yürütme yetkisine ilişkin konularda olabilir. AMA: temel hak/özgürlükler, siyasi haklar (Cumhuriyetin temel organları), çalışma hayatı CK ile düzenlenemez. Kanunla çatışırsa kanun esastır. Madde 88 (Kanun Teklif Etmek): "Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir." Kanun yapma süreci (6 adım): 1) Milletvekili kanun teklifi verir (en az 1 imza yeterli), 2) TBMM Başkanı ilgili komisyona sevk eder (17 daimi komisyon), 3) Komisyon raporu hazırlar, Genel Kurul'a sunulur, 4) Genel Kurul'da görüşme (tümü, maddeler, son kez tümü) ve oylama, 5) Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya gerekçeli geri gönderir, 6) Resmi Gazete'de yayım. Madde 89 (Cumhurbaşkanı Onayı): Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir. TBMM aynı kabul ile direnirse: Cumhurbaşkanı yayımlar veya AYM'ye iptal davası açar. Bütçe kanunları geri gönderilemez. Karar yeter sayıları (Madde 96): Toplantı yeter sayısı: 200 vekil (1/3). Karar yeter sayısı: katılanların salt çoğunluğu, en az 151 vekil (1/4). Anayasa değişikliği için 3/5 (360 - zorunlu referandum) veya 2/3 (400 - Cumhurbaşkanı kararıyla referandum şartlı). Genel/özel af: 3/5 (360 vekil).

03TBMM toplantı yeter sayısı ve karar yeter sayısı kaçtır?

TBMM toplantı yeter sayısı 200 vekil (üye tamsayısının 1/3'ü), karar yeter sayısı katılanların salt çoğunluğu - en az 151 vekildir (1/4 minimum). Madde 96'da düzenlenir. Madde 96 (Toplantı ve Karar Yeter Sayısı): "Anayasada başkaca bir hüküm yoksa, TBMM üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verir; ancak karar yeter sayısı hiçbir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz." Karar yeter sayıları (önemli): Adi karar: Salt çoğunluk + en az 151 (1/4). Anayasa değişikliği: 3/5 (360) zorunlu referandum, 2/3 (400) Cumhurbaşkanı kararıyla referandum şartlı. Genel ve özel af: 3/5 (360 vekil) - Madde 87. Cumhurbaşkanı suçlama (Yüce Divan'a sevk): 2/3 (400 vekil) - Madde 105. Cumhurbaşkanı suçlama soruşturma açma: 3/5 (360 vekil). Cumhurbaşkanı suçlama önergesi imza: Salt çoğunluk (301 vekil). TBMM Başkanı seçimi: 1. tur 2/3 (400), 2. tur salt çoğunluk (301), 3. tur en çok oy. Meclis araştırması/soruşturması açma: Salt çoğunluk. TBMM çalışma düzeni: Yasama yılı 1 Ekim - 30 Eylül. Yıllık tatil 3 ayı geçemez. Toplantı günleri (içtüzükle): Salı-Çarşamba-Perşembe. Cumhurbaşkanı veya TBMM Başkanı olağanüstü toplantıya çağırabilir. Sayıştay TBMM adına denetim yapar (Madde 160). Bütçe (Madde 161): Cumhurbaşkanı bütçe teklifini mali yıl başından en az 75 gün önce TBMM'ye sunar (Eylül ortası), Aralık'ta onaylanır, 1 Ocak yürürlük. Geri gönderilemez (M.89 istisna).

04Milletvekili dokunulmazlığı (yasama dokunulmazlığı) hangi durumda işlemez?

Milletvekili dokunulmazlığı (yasama dokunulmazlığı) AĞIR CEZAYI GEREKTİREN SUÇÜSTÜ halinde işlemez (Madde 83) - bu tek istisnadır. Suçüstü = anında yakalanma. Diğer durumlarda dokunulmazlık ancak TBMM kararı ile kaldırılabilir. Madde 83 (Yasama Sorumsuzluğu ve Dokunulmazlığı): 2 tür düzenlenir. 1. Yasama Sorumsuzluğu (mutlak): Milletvekilleri Mecliste oy ve sözlerinden, ileri sürdükleri düşüncelerden SORUMLU TUTULAMAZ. Bu hiçbir koşulda kalkmaz - tam dokunulmazlık. Meclis dışında tekrarlamak ise oturumdaki Başkanlık Divanı teklifi ile Meclis kararı alınmadıkça SORUMSUZDUR. 2. Yasama Dokunulmazlığı (göreceli/sınırlı): "Seçimden önce veya sonra suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz." Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali HARİÇ. Bu dokunulmazlık kaldırılabilir (TBMM kararı ile - dokunulmazlık fezlekesi). Önemli: Tekrar eden suçlar ve seçimden önce başlamış kovuşturmalar hariç dokunulmazlık devam eder. Milletvekili görev süresi sona erdiğinde dokunulmazlık da sona erer. 2016 toplu dokunulmazlık kaldırma: Anayasa geçici 20. madde olarak eklendi - "fezleke bekleyen" 138 milletvekilinin dokunulmazlığı toplu kaldırıldı. Özellikle HDP milletvekilleri etkilendi (Selahattin Demirtaş, Figen Yüksekdağ). Demirtaş hapse girdi, AİHM Türkiye aleyhine karar verdi. Madde 84 - Milletvekilliğinin Düşmesi: İstifa, kesin hüküm giyme/kısıtlanma, milletvekilliği ile bağdaşmayan görev kabulü, devamsızlık (1 ay özürsüz/izinsiz 5 birleşim). Partiden ayrılma/çıkarılma milletvekilliği DÜŞMEZ (1995'te değişti). Madde 82 - Bağdaşmayan İşler: Devlet/kamu kadrolu görevi alamaz. Bakanlık istisna (eskiden başbakan/bakan vekil olmak zorunda, 2017'de değişti).

05"Yüce Divan" görevini hangi mahkeme yerine getirir?

Yüce Divan görevini ANAYASA MAHKEMESİ yerine getirir (Madde 148). Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, TBMM Başkanı, AYM-Yargıtay-Danıştay-Sayıştay başkan ve üyeleri, başsavcılar, HSK üyeleri Yüce Divan'da yargılanır. Yüce Divan kararı kesindir, temyiz edilemez. Meclis Soruşturması Süreci (Madde 105-106): 1. Önerge: Cumhurbaşkanı/yardımcısı/bakan hakkında üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301 vekil) imzasıyla istenir. 2. Soruşturma açma: TBMM üye tamsayısının 3/5'i (360 vekil) ile soruşturma açar. 3. Komisyon: 15 üyeli soruşturma komisyonu kurulur (parti grup oranlarına göre). 4. Komisyon raporu: Genel Kurul'a sunulur. 5. Yüce Divan sevk: Genel Kurul üye tamsayısının 2/3'ü (400 vekil) ile Yüce Divan'a sevk kararı verir. 6. Yargılama: Yüce Divan (AYM) yargılar. Yaptırımlar: Görevden alınma, hapis cezası, milletvekilliği düşmesi vb. Cumhurbaşkanı suçlama özel durumu: Cumhurbaşkanı görev süresince ve bittikten sonra yargılanabilir, ancak görevden ayrılmış olsa bile suçlama Madde 105 prosedürüne tabidir. Anayasa Mahkemesi yapısı (Madde 146): 15 üye + 2 yedek (eskiden 11), 12 yıl tek dönem. Cumhurbaşkanı 12 üye + TBMM 3 üye seçer. Görevler: 1) Anayasaya uygunluk denetimi (kanun, CK, içtüzük), 2) Parti kapatma (3/5 çoğunluk), 3) Yüce Divan sıfatıyla yargılama, 4) Bireysel başvuru (2010'dan, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce zorunlu), 5) Milletvekili dokunulmazlığı kaldırma kararlarının iptali. TBMM Diğer Denetim Araçları (2017 sonrası, Madde 98): Yazılı soru (Cumhurbaşkanı yardımcıları+bakanlara, 15 gün), Meclis araştırması (komisyon), Genel görüşme. Gensoru 2017'de KALDIRILDI (parlamenter sistem aracı, hükümet düşürürdü).

06TBMM'nin görev ve yetkileri arasında hangisi YOKTUR?

BAKAN VE CUMHURBAŞKANI YARDIMCISI ATAMA TBMM'nin değil CUMHURBAŞKANI'nın görevidir (Madde 104, yürütmenin yetkisi). 2017 sonrası bakanları Cumhurbaşkanı atar - meclisten güvenoyu yoktur (parlamenter sistem değil). Madde 87 (TBMM'nin Görev ve Yetkileri): "Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilanına karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir." 7 Ana Görev: 1) Kanun yapma, 2) Bütçe ve kesinhesap, 3) Para basma, 4) Savaş ilanı, 5) Uluslararası antlaşma onayı, 6) Genel-özel af (3/5 çoğunlukla = 360 vekil), 7) Anayasada öngörülen diğer yetkiler. TBMM'nin denetim yetkileri (Madde 98): Yazılı soru, Meclis araştırması, Genel görüşme, Meclis soruşturması (Cumhurbaşkanı/yardımcısı/bakan hakkında). 2017'de KALDIRILAN denetim araçları: Gensoru (hükümet düşürme aracı - parlamenter sistem), Sözlü soru. Madde 92 (Savaş İlanı): "Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş ilanı yetkisi TBMM'ye aittir." Türk Silahlı Kuvvetleri yabancı ülkeye gönderme veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunma izni de TBMM yetkisinde. Cumhurbaşkanı'nın görev ve yetkileri (Madde 104, yürütme): Kanunları yayımlamak (15 gün) veya geri göndermek, cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atamak/görevden almak, üst düzey kamu yöneticilerini atamak, cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarmak, uluslararası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak, TBMM seçimini yenilemek (Madde 116), OHAL ilan etmek (Madde 119), başkomutan sıfatıyla TSK'yı temsil etmek. Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CK, 2017'den): Yürütme yetkisine ilişkin konularda, ancak temel hak/özgürlükler/siyasi haklar/çalışma hayatı CK ile düzenlenemez. Kanunla çatışırsa kanun esastır.

Özet — Aklında Tut

YASAMA ORGANI: Madde 7: "Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir. Bu yetki devredilemez." Tek meclisli (1961-1980 çift meclisliydi - Senato 1982'de kalktı). 23 Nisan 1920 TBMM açılışı - Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.
TBMM YAPISI: 600 milletvekili (2017'den, eskiden 550). Madde 75. Yasama yılı 1 Ekim - 30 Eylül, tatil 3 ayı geçemez. Toplantı günleri Salı-Çarşamba-Perşembe (içtüzük). Cumhurbaşkanı/TBMM Başkanı olağanüstü çağırabilir.
SEÇİM (Madde 77): 5 yılda bir, TBMM ve Cumhurbaşkanlığı aynı gün. 2017 öncesi TBMM 4 yıl, Cumhurbaşkanı 7 yıl. Cumhurbaşkanı 1. turda %50+1 alamazsa 2. tur. Örnek: 24 Haziran 2018, 14 Mayıs/28 Mayıs 2023.
MİLLETVEKİLİ ŞARTLARI (Madde 76): 18 yaş (2017'den, eskiden 25), Türk vatandaşı, en az ilkokul mezunu, kısıtlı olmayan, askerlikle ilişiği olmayan, kamu hizmetinden yasaklı olmayan. Taksirli suçlar hariç 1 yıl+ hapis cezası alanlar seçilemez. Hakim/savcı/asker/polis/diplomat görevden çekilmedikçe aday olamaz.
DOKUNULMAZLIK (Madde 83): 2 tür - Yasama sorumsuzluğu (mutlak): Mecliste oy/söz/düşünceden sorumlu tutulamaz, hiçbir koşulda kalkmaz. Yasama dokunulmazlığı (göreceli): Suç işlediği ileri sürülen vekil Meclis kararı olmadıkça tutulamaz/sorguya çekilemez/tutuklanamaz/yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren SUÇÜSTÜ HALİ HARİÇ. TBMM kararı ile kaldırılabilir. 2016 toplu kaldırma (138 vekil, özellikle HDP - Demirtaş).
TBMM GÖREVLERİ (Madde 87): 1) Kanun yapma, 2) Bütçe-kesinhesap, 3) Para basma, 4) Savaş ilanı, 5) Uluslararası antlaşma onayı, 6) Genel-özel af (3/5 = 360 vekil), 7) Diğer Anayasa yetkileri. Bakan atama TBMM'nin DEĞİL, Cumhurbaşkanı'nın görevi.
KANUN YAPMA SÜRECİ: 1) Milletvekili kanun teklifi (2017'den Cumhurbaşkanı kanun teklif EDEMEZ - "kanun tasarısı" terimi kalktı), 2) Komisyon, 3) Genel Kurul, 4) Karar, 5) Cumhurbaşkanı 15 gün içinde yayımlar veya gerekçeli geri gönderir. 6) Resmi Gazete. TBMM aynı kabul ile direnirse Cumhurbaşkanı yayımlar veya AYM'ye iptal davası açar.
KARAR YETER SAYILARI (Madde 96): Toplantı 1/3 (200), Karar salt çoğunluk + en az 1/4 (151). Anayasa değişikliği: 3/5 (360) zorunlu referandum, 2/3 (400) Cumhurbaşkanı kararıyla referandum şartlı. Genel-özel af: 3/5 (360). Cumhurbaşkanı suçlama: Önerge 301, Soruşturma 360, Yüce Divan sevk 400.
YÜCE DİVAN (Madde 148): Anayasa Mahkemesi'nin sıfatı. Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, TBMM Başkanı, yüksek yargı başkan-üyeleri, başsavcılar, HSK üyeleri Yüce Divan'da yargılanır. Kararı KESİN, temyiz edilemez.
TBMM DENETİM (Madde 98) - 2017 sonrası: Yazılı soru (Cumhurbaşkanı yardımcıları-bakanlara, 15 gün), Meclis araştırması, Genel görüşme, Meclis soruşturması (Cumhurbaşkanı/yardımcısı/bakan). Gensoru 2017'de KALDIRILDI (parlamenter sistem aracı). Sayıştay TBMM adına denetim (Madde 160).
TBMM BAŞKANLIĞI (Madde 94): TBMM Başkanı 4 yıl seçilir (yasama dönemiyle eşit), seçim sonrası partisi ile ilişiği kesilir (tarafsızlık). Başkan + 4 Başkan Vekili + 3 İdare Amiri + Katipler = Başkanlık Divanı. Parti grupları: 20 vekil gerek.
4 yaygın tuzak: TBMM milletvekili sayısını 550 sanmak (gerçekte 600, 2017'den) · Dokunulmazlığın hiç kalkmadığını sanmak (suçüstü hali istisna, TBMM kararı ile kaldırılabilir) · Cumhurbaşkanı'nın kanun teklif edebildiğini sanmak (2017'den sadece milletvekilleri) · Yüce Divan'ı Yargıtay sanmak (gerçekte Anayasa Mahkemesi).

Yasama (TBMM)