1982 Anayasası Madde 138-160 arası yargı organını düzenler. Anayasa Mahkemesi (15 üye, 12 yıl), Yargıtay (adli yargı temyiz), Danıştay (idari yargı temyiz), HSK (13 üye - hakim/savcı atama), Sayıştay (mali denetim). Askeri yargı 2017'de kaldırıldı.
Madde 9 — Yargı Yetkisi: "Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır." 2017 değişikliği ile "tarafsız" eklendi (önceden sadece "bağımsız" idi).
Madde 138 — Mahkemelerin Bağımsızlığı: "Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz."
Türk yargı düzeninin 4 ana kolu (2017'den): 1) Anayasa Yargısı (Anayasa Mahkemesi), 2) Adli Yargı (Yargıtay - Asliye-Ağır Ceza-Sulh), 3) İdari Yargı (Danıştay - İdare-Vergi-Bölge İdare), 4) Uyuşmazlık Yargısı (Uyuşmazlık Mahkemesi). Askeri yargı 2017'de KALDIRILDI (savaş ve sıkıyönetim halinde dışında - 5. kol kaldırıldı).
Yanlış: "AYM 11 üyeden oluşur, üyeler ömür boyu görev yapar." Doğru: AYM 15 üyeden oluşur, üyeler 12 yıl tek dönem görev yapar (Madde 146). 2010 değişikliğine kadar 11 üye + bazı yedek üyeler vardı, 2010'da 17'ye çıkarıldı (15 esas + 2 yedek). 2010'da görev süresi yaş haddinden 12 yıl tek döneme indirildi. 65 yaşını doldurana kadar görev yapabilir. AYM üye seçimi: Cumhurbaşkanı 12 üye seçer: Yargıtay 3, Danıştay 2, üniversiteler 3 (YÖK'ün önerdiklerinden), üst düzey idareciler-avukatlar 4. TBMM 3 üye seçer: Sayıştay'ın göstereceği 3 aday arasından 2 üye + en az 5 yıl avukat olan kişiler arasından 1 üye. TBMM 1. turda 2/3, 2. turda 3/5, 3. turda salt çoğunluk ile seçer. Üye olabilme şartları: 45 yaşını doldurmuş, yüksek lisans/doktora veya 20 yıl mesleki tecrübe (hâkim, savcı, avukat, akademisyen). AYM görevleri (Madde 148): 1) Anayasaya uygunluk denetimi (kanunlar, CK, TBMM içtüzüğü, Anayasa değişiklikleri sadece şekil yönünden), 2) Siyasi parti kapatma (Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı dava açar, AYM 3/5 = 9 üye nitelikli çoğunluk ile kapatır), 3) Yüce Divan sıfatıyla yargılama (Cumhurbaşkanı, yardımcıları, bakanlar, TBMM Başkanı, yüksek yargı başkan-üyeleri, başsavcılar, HSK üyeleri), 4) Bireysel başvuru (2010'dan, 23 Eylül 2012'den fiilen başladı, AİHM öncesi zorunlu iç hukuk yolu, 30 gün içinde başvuru), 5) Milletvekili dokunulmazlığı kaldırma kararlarının iptali. AYM Başkanı 4 yıllığına seçilir, kararlar kesin temyiz edilemez, iptal kararları geriye yürümez (M.153). Tarihçe: 1961 Anayasası ile ilk kez kuruldu, 1962'de göreve başladı.
Yanlış: "HSK 22 üyeden oluşur, daire sayısı 3'tür." Doğru: HSK (eski adı HSYK) 13 üyeden oluşur, 2 dairesi vardır (2017 değişikliği ile). 2010-2017 arası 22 üyeydi, 2017 değişikliğinde 13'e indirildi. HSK üye yapısı: 1 üye Adalet Bakanı (başkan, tabii üye), 1 üye Adalet Bakan Yardımcısı (tabii üye - Müsteşarlık 2017'de kaldırıldı, yerine Bakan Yardımcısı geldi), 4 üye Cumhurbaşkanı atar (yüksek öğretim kurumlarındaki hukuk öğretim üyeleri ve avukatlar arasından), 7 üye TBMM seçer (3'ü Yargıtay üyeleri arasından, 1'i Danıştay üyeleri arasından, 3'ü idari mahkeme üyeleri arasından TBMM 2/3 nitelikli çoğunlukla). Toplam 13 üye. Görev süresi 4 yıl. İsim değişikliği: 2017 değişikliği ile "Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK)" adı "Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)" oldu - "Yüksek" sıfatı kaldırıldı. Madde 159 — HSK: "Mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kurulur ve görev yapar." Adalet Bakanı Kurulun başkanıdır. HSK görevleri: Hâkim ve savcıların atama, nakil, geçici görev, terfi ve disiplin işleri. Adli ve idari yargıda hâkim ve savcılarla ilgili karar verir. Hâkim ve savcıların meslekten ihracı (yargı yolu açık - M.159/9). İlk derece mahkemesi başkanlıkları, Yargıtay-Danıştay üyeliği seçimleri. HSK 2 dairesi: Birinci Daire (ilk derece mahkeme hâkim ve savcıları), İkinci Daire (disiplin işleri). HSK kararlarının denetimi: Meslekten ihraç kararı dışında HSK kararları yargı denetimine tabi DEĞİL. Meslekten ihraç kararına karşı yargı yolu açıktır. Tarihçe: 1961 Yüksek Hâkimler Kurulu (sadece hâkimler), 1982 HSYK kuruldu (hâkim+savcı birlikte), 2010'da HSYK 22 üye/3 daire, 2017'de HSK 13 üye/2 daire.
Yanlış: "Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi hâlâ vardır." Doğru: Askeri yargı 2017 değişikliği ile KALDIRILDI - sadece savaş ve sıkıyönetim halinde kurulabilir (Madde 142). Sıkıyönetim de 2017'de kaldırıldı - sadece OHAL var. Yani fiilen askeri yargı yok. Tarihçe: 1982 Anayasası askeri yargıyı detaylı düzenliyordu. Askeri Yargıtay (askeri ceza davalarının temyizi), Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (askerlerin disiplin-atama-rütbe davaları), Sıkıyönetim mahkemeleri vardı. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası 2017 değişikliği (Cumhurbaşkanlığı sistemi paketi) ile askeri yargı kaldırıldı. 2017 sonrası: Askeri Yargıtay kaldırıldı (devam eden davalar Yargıtay'a devredildi), Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldı (devam eden davalar Danıştay'a devredildi). Madde 142: "Askeri mahkemeler kurulamaz. Ancak savaş halinde ve sıkıyönetim altında bu mahkemeler kurulabilir." Sıkıyönetim de 2017'de kaldırıldığı için sadece savaş halinde kurulabilir. Disiplin mahkemeleri ile ilgili ayrı düzenleme. Sonuç: Askerler artık adli yargıda (genel mahkemelerde) yargılanır - askerle sivil eşit muamele. Türk yargı düzeninin 4 ana kolu (2017'den): 1) Anayasa Yargısı (AYM), 2) Adli Yargı (Yargıtay - Asliye-Ağır Ceza-Sulh), 3) İdari Yargı (Danıştay - İdare-Vergi-Bölge İdare), 4) Uyuşmazlık Yargısı (Uyuşmazlık Mahkemesi). Askeri yargı 5. kol değil artık. İstinaf mahkemeleri 2016'dan beri var: Bölge Adliye Mahkemesi (adli) ve Bölge İdare Mahkemesi (idari) - ilk derece ile temyiz arasında ara mahkeme.
Yanlış: "Bireysel başvuru sadece AİHM'e yapılır, doğrudan Strazburg'a gidilir." Doğru: Bireysel başvuru 2010 Anayasa değişikliği ile ANAYASA MAHKEMESİ'NE yapılır (23 Eylül 2012'den fiilen başladı). AİHM'e gitmeden önce zorunlu iç hukuk yoludur. Bireysel Başvuru Süreci: 1) İç hukuk yolları tüketilmeli (alt mahkeme → Yargıtay/Danıştay), 2) AYM'ye bireysel başvuru (30 gün içinde), 3) AYM kararı sonrası AİHM'e başvuru (eskiden 6 ay, 2022'den itibaren 4 ay - 15. Protokol). Bireysel başvuru şartları: Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki hakların ihlal edildiği iddiası. İç hukuk yollarının tüketilmiş olması. AYM yıllık 30.000+ başvuru alıyor (yoğun iş yükü). AİHM nedir: Strazburg'da bulunur (Fransa). Avrupa Konseyi'ne (47 üye) bağlıdır - AB DEĞİL. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS - 4 Kasım 1950, Roma) hükümlerine bakar. Türkiye 1954'te AİHS'i imzaladı, 1987'de bireysel başvuru hakkını tanıdı, 1990'dan beri zorunlu yargı yetkisini tanıdı. Türkiye'nin AİHM'deki durumu: En çok dava açılan ülkelerden (Rusya hariç sonrası lider). İhlal kararları: işkence, ifade özgürlüğü, mülkiyet, adil yargılanma hakkı. Önemli kararlar: Demirtaş v Türkiye, İncal v Türkiye, Cumhuriyet Vakfı v Türkiye. AİHM kararları Türkiye için bağlayıcıdır (M.46 AİHS). AB ile farkı: AİHM = Avrupa Konseyi'nin mahkemesi (47 üye, Türkiye dahil). ABAD (Avrupa Birliği Adalet Divanı) = AB'nin mahkemesi (27 üye, Türkiye AB üyesi DEĞİL). Hâkim güvencesi (Madde 139): "Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz." 65 yaş emeklilik. Siyasi parti üyesi olamaz, yan iş yapamaz.
15 üye (CB 12 + TBMM 3), 12 yıl tek dönem. Görevler: Anayasaya uygunluk, parti kapatma (3/5), Yüce Divan, bireysel başvuru (2010'dan).
13 üye (2017'den, eskiden 22). Adalet Bakanı başkan, Bakan Yrd. tabii üye, CB 4, TBMM 7. 4 yıl. Hâkim ve savcı atama-disiplin görevi. 2 daire.
Yargıtay (adli), Danıştay (idari), Sayıştay (mali), Uyuşmazlık Mahkemesi. Yargıtay başsavcısı CB atar (5 aday). Danıştay üyelerinin 1/4 CB, 3/4 HSK.
2017'de askeri yargı kalktı (Madde 142). Sadece savaş ve sıkıyönetim halinde - sıkıyönetim de 2017'de kaldırıldı. Askerler genel mahkemelerde yargılanır.