AB Genişlemesi ve Üye Ülkeler

Genel Kültür AB & Uluslararası Kuruluşlar 1.2 Genişleme ve Üyeler

Bölüm 1 · AB Genişlemesi

AB Genişlemesi ve Üye Ülkeler

6 kurucu ülkeden (1957) 27 üyeye (2024) uzanan yolculuk. 7 genişleme dalgası (1973-2013), Brexit (31 Ocak 2020) ile ilk küçülme. Aday ülkeler: Türkiye (1999), Karadağ, Ukrayna (2022). Üye olmayanlar: Norveç, İsviçre, İzlanda.

AB Genişleme Süreci

Üyelik için Yol

Kopenhag Kriterleri (1993): AB üyeliği için 3 ana şart: 1. Siyasi: İstikrarlı demokrasi, hukuk devleti, insan hakları, azınlıkların korunması. 2. Ekonomik: İşleyen pazar ekonomisi, AB içi rekabet baskısına dayanma kapasitesi. 3. Mevzuat (Acquis): AB müktesebatını üstlenebilme - 35 fasıl/başlık altında 100.000+ sayfa AB mevzuatı.

Üyelik süreci: 1) Başvuru → 2) Aday ülke statüsü → 3) Müzakere açılışı → 4) 35 fasıl müzakeresi → 5) Katılım Antlaşması → 6) Tüm üyeler ve aday ülke onayı → 7) Üyelik.

Üye sayısı yolculuğu: 6 (1957) → 9 (1973) → 10 (1981) → 12 (1986) → 15 (1995) → 25 (2004) → 27 (2007) → 28 (2013) → 27 (2020 - Brexit sonrası).

6 Kurucu Üye (1957)

★ 1957 — 6 Kurucu Üye

Avrupa'nın 6 Kurucu Ülkesi "Inner Six" — Iç altılı

1. Fransa: AB fikrinin doğum yeri. Schuman + Monnet'in ülkesi. Brüksel ile birlikte AB merkezlerinden biri (Strazburg AP merkezi).
2. Almanya (Batı Almanya): 1957'de sadece Batı Almanya. 1990'da Doğu Almanya birleşti, otomatik AB üyesi oldu (yeni başvuru olmadan). AB'nin ekonomik motoru.
3. İtalya: Roma Antlaşması'nın imzalandığı ülke. AB'nin 4. büyük ekonomisi.
4. Belçika: Brüksel - AB'nin "fiili başkenti" (Komisyon, Bakanlar Konseyi merkezi). NATO merkezi de Brüksel'dedir.
5. Hollanda: Maastricht Antlaşması'nın imzalandığı ülke. Adalet Divanı yan kuruluşları La Hey'de.
6. Lüksemburg: En küçük kurucu üye. ABAD ve ASB'nin merkezi. AB'nin en zengin ülkesi (kişi başı GSYH).

7 Genişleme Dalgası (1973-2013)

★ 1. Dalga (1973)

1973 — İlk Kuzey Genişlemesi İngiltere, İrlanda, Danimarka · 6→9

TARİH

1 Ocak 1973

KATILAN

3 ülke

TOPLAM

9 üye

DALGA TÜRÜ

Kuzey/Atlantik

İngiltere (Birleşik Krallık): 1961'de ilk başvurdu, Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle 2 kez veto etti (1963, 1967). De Gaulle'un ölümü sonrası 1973'te kabul. 2020'de Brexit ile ayrıldı.
İrlanda: İngiltere ile birlikte katıldı (ekonomisi İngiltere'ye bağımlı olduğundan). Tarımsal ülke, AB fonlarından çok yararlandı, hızla zenginleşti ("Kelt Kaplanı").
Danimarka: İskandinav ülkesi. Norveç de aynı yıl referandumda %53 ile HAYIR dedi, üye olmadı (sonradan da 1994'te %52.2 ile yine reddetti).
Norveç sorunu: Norveç 2 kez (1972, 1994) referandumla AB'ye HAYIR dedi - hâlâ üye değil. Petrol gelirleri ve balıkçılık politikaları nedeniyle.

★ 2. Dalga (1981)

1981 — Yunanistan Akdeniz genişlemesi başlangıcı · 9→10

Yunanistan: 1 Ocak 1981'de katıldı (10. üye). 1967-1974 askeri cunta dönemi sonrası demokrasiye dönüş. Türkiye için kritik: Türkiye'nin tarihi rakibi AB üyesi oldu, Türkiye değil. Yunanistan 1981'de AB üyeliği gözeterek Türkiye'ye karşı Ege'de avantaj sağladı.
Yunanistan: AB'nin 10. üyesi, ekonomik olarak en zayıf üyelerden biriydi başlangıçta.
Türkiye'nin 1959'daki başvurusunun gecikmesinin önemli sebeplerinden biri Yunanistan'ın hızlı katılımıydı.

★ 3. Dalga (1986)

1986 — İspanya, Portekiz Akdeniz/Iberya genişlemesi · 10→12

İspanya: 1 Ocak 1986'da katıldı. Franco diktatörlüğü (1939-1975) sonrası demokrasiye geçiş, Franco'nun ölümü sonrası 11 yıl bekledi. Şu an AB'nin 4. büyük ekonomisi.
Portekiz: İspanya ile birlikte katıldı. Salazar (1932-1968) ve Caetano dikta dönemi sonrası 1974 Karanfil Devrimi ile demokrasiye geçti.
Önemli: Hem İspanya hem Portekiz uzun diktatörlük dönemleri yaşadı, demokrasiye geçişleri AB'ye katılımlarının önünü açtı (Kopenhag kriterlerinin öncüsü mantığı).
1986'da 12 üyeli AB oluştu - bu sayı 9 yıl boyunca aynı kaldı (1995'e kadar).

★ 4. Dalga (1995)

1995 — Avusturya, Finlandiya, İsveç EFTA genişlemesi · 12→15

Avusturya: 1 Ocak 1995'te katıldı. Soğuk Savaş sırasında tarafsız ülke statüsündeydi, SSCB dağıldıktan sonra (1991) AB üyesi olabildi.
Finlandiya: Soğuk Savaş döneminde SSCB ile özel ilişkisi vardı (Finlandizasyon). SSCB dağıldıktan sonra AB'ye katıldı.
İsveç: Yine tarafsız İskandinav ülkesi. AB'ye katıldı ama Euro'ya geçmedi (2003 referandumunda %56 hayır dedi - hala kron kullanıyor).
EFTA Genişlemesi: Üç ülke de eskiden EFTA üyesiydi (Avrupa Serbest Ticaret Birliği). EFTA'nın AB'nin alternatifi olarak kalması zorlaştı.
Norveç: Bu dalgada da katılım planlıyordu ama 1994 referandumunda %52.2 hayır dedi - hala EFTA üyesi.

★ 5. Dalga (2004) — En Büyük Genişleme

2004 — 10 Ülkelik Büyük Doğu Genişlemesi 15→25 · AB tarihinin en büyük genişlemesi

TARİH

1 Mayıs 2004

KATILAN

10 ülke

TOPLAM

25 üye

ÖNEMI

AB'nin en büyük genişlemesi

Tarihsel bağlam: SSCB dağıldıktan sonra (1991) Doğu Avrupa ülkeleri AB'ye yöneldi. 1993 Kopenhag Kriterleri özellikle bu ülkeler için belirlendi.
10 yeni üye:
- Doğu Avrupa (Eski Doğu Bloku): Polonya, Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan, Slovenya (eski Yugoslavya)
- Baltık Ülkeleri (eski SSCB): Estonya, Letonya, Litvanya
- Akdeniz: Malta, Kıbrıs (Güney Kıbrıs - sadece adanın güney kesimi AB üyesi, kuzeyi de facto Türk Cumhuriyeti)
Önemli detay: Polonya 38 milyon nüfusla en büyük yeni üyeydi. Malta 500.000 nüfusla en küçüktü.
Kıbrıs sorunu: Kıbrıs Cumhuriyeti AB'ye üye oldu ama anayasal olarak adanın tamamını temsil ediyor. KKTC (Kuzey Kıbrıs) AB üyesi DEĞİL ama Kıbrıs vatandaşları AB vatandaşı sayılır. Annan Planı (2004): Adanın birleşmesi için referandum - Türkler %65 evet, Rumlar %76 hayır. Sadece Güney Kıbrıs AB'ye katıldı.

★ 6. Dalga (2007)

2007 — Romanya, Bulgaristan Doğu genişlemesi devam · 25→27

Bulgaristan: 1 Ocak 2007'de katıldı. Türkiye'nin Avrupa'daki en yakın komşusu. Türk azınlık nüfusu (~%8). 2004 dalgasıyla katılması gereken ülkelerdendi ama hazırlığı yetmediği için 3 yıl sonra eklendi.
Romanya: Bulgaristan ile birlikte katıldı. Eski Doğu Bloku ülkesi. AB'nin en yoksul ülkelerinden, tarımsal ekonomi.
Bulgaristan ve Romanya'nın katılımıyla 27 üyeli AB oluştu - 2013'e kadar.
Bu iki ülke Schengen alanına 2024 başında dahil oldu (kısmi katılım) - 17 yıl bekledi.

★ 7. Dalga (2013)

2013 — Hırvatistan Son üye · 27→28 · 2020'de Brexit ile 27

Hırvatistan: 1 Temmuz 2013'te katıldı. Eski Yugoslavya'nın 2. AB üyesi (Slovenya 2004'te katılmıştı). Yugoslavya Savaşları (1991-1995) sonrası uzun bir hazırlık süreci.
Hırvatistan ile birlikte AB 28 üyeli oldu - 2020'ye kadar.
2023'te Hırvatistan Euro'ya geçti ve Schengen'e dahil oldu - hızlı entegrasyon.

7 Genişleme Dalgası — Hızlı Bakış

★ 1957-2013 · 6 → 28 → 27 üye

1957

6 Kurucu Üye

Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg · "Inner Six" · Roma Antlaşması

1973

1. Dalga: İngiltere, İrlanda, Danimarka

Kuzey/Atlantik genişlemesi · 6→9 üye · Norveç referandumda hayır dedi

1981

2. Dalga: Yunanistan

Akdeniz genişlemesi başlangıcı · 9→10 üye · Cunta sonrası demokrasi

1986

3. Dalga: İspanya, Portekiz

Iberya/Akdeniz · 10→12 üye · Franco/Salazar diktatörlükleri sonrası

1995

4. Dalga: Avusturya, Finlandiya, İsveç

EFTA genişlemesi · 12→15 üye · SSCB sonrası tarafsız ülkeler

2004

5. Dalga: 10 ülke (En büyük genişleme)

Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, Kıbrıs · 15→25

2007

6. Dalga: Bulgaristan, Romanya

Doğu genişlemesi · 25→27 üye · 2025'te Schengen'e tam katılım

2013

7. Dalga: Hırvatistan

Son katılan ülke · 27→28 üye · 2023 Euro+Schengen

2020

İlk Çıkış: Brexit

31 Ocak 2020 · İngiltere ayrıldı · Madde 50 kullanıldı · 28→27 üye

27 Üye Ülke (2024 itibarıyla)

★ 27 AB Üyesi (Coğrafi Bölgelere Göre)

Batı Avrupa

7 ülke

Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Avusturya · Kurucular ve erken katılanlar

Kuzey

3 ülke

Danimarka (1973), Finlandiya (1995), İsveç (1995) · İskandinav · İsveç Euro'ya geçmedi

Güney

5 ülke

Yunanistan (1981), İspanya (1986), Portekiz (1986), Malta (2004), Kıbrıs (2004 - sadece güney)

İrlanda

1 ülke

İrlanda (1973) · Brexit sonrası AB'nin tek İngilizce konuşan kurucu olmayan üyesi

Doğu Avrupa

8 ülke (2004) + 2 (2007)

Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya (2004) + Bulgaristan, Romanya (2007) + Hırvatistan (2013)

Baltık

3 ülke

Estonya, Letonya, Litvanya (hepsi 2004) · Eski SSCB üyeleri · Hepsi Euro+Schengen üyesi

AB üyelik / Euro / Schengen — Farkları

★ 3 Farklı Üyelik

AB, Euro, Schengen — Karıştırılmaması Gereken Üyelikler

1. AB Üyeliği (27 ülke): Tüm AB ülkeleri otomatik olarak tek pazara dahildir, AB hukukuna tabidir, AB Parlamentosu'na vekil gönderir.
2. Euro Bölgesi (21 ülke - 2026): Euro'yu para birimi olarak kullanan AB üyeleri.
- Euro kullananlar (20): Almanya, Avusturya, Belçika, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan (2023), Hollanda, İrlanda, İspanya, İtalya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Yunanistan
- Euro'ya geçmeyenler (7 AB üyesi): Bulgaristan, Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya, İsveç
- İsveç Euro'ya geçmedi: 2003 referandumunda %56 hayır dedi - resmi olarak geçmek zorunda ama uygulamıyor
- Danimarka: Maastricht'te "opt-out" hakkı aldı (kalıcı muafiyet)
- Bulgaristan 1 Ocak 2026'da euroya geçerek en yeni Euro üyesi oldu (Hırvatistan 2023'te geçmişti)
3. Schengen Alanı (29 ülke - 2024): İç sınırların kalktığı, pasaportsuz seyahat alanı.
- 27 AB üyesi - 2 hariç: İrlanda Schengen'de DEĞİL (opt-out). Kıbrıs ada bölünmesi nedeniyle henüz tam değil. Bulgaristan ve Romanya 2024 başında kısmi (sadece havayolu+denizyolu) katıldı, kara sınırları henüz kapsamda değil.
- 4 AB dışı Schengen üyesi: Norveç, İzlanda, İsviçre, Lihtenştayn (EFTA + Avrupa Ekonomik Alanı üyeleri)
- Schengen 1985 imzalandı, 1995 yürürlüğe girdi
- Lüksemburg yakınlarında Schengen kasabasında imzalandığı için bu ad verilmiştir
Önemli özet:
- 27 AB üyesi: 27
- Euro Bölgesi: 20 (AB üyelerinden)
- Schengen Bölgesi: 29 (25 AB + 4 EFTA, ama farklı kombinasyonlar)
- Hem AB hem Euro hem Schengen: 22-23 ülke
İlginç durumlar:
- Norveç: AB değil, ama Schengen üyesi, Euro yok
- İsviçre: AB değil, Schengen üyesi, kendi para birimi (CHF)
- Andorra, Monako, San Marino, Vatikan: AB değil ama Euro kullanıyor (özel anlaşma)
- Kosova, Karadağ: Resmi anlaşma olmadan tek taraflı Euro kullanıyor

Aday Ülkeler ve Üye Olmayanlar

★ Aday ve Potansiyel Aday Ülkeler

AB Üyelik Adayı Ülkeler 9 aday + 1 potansiyel aday

Aday Ülkeler (9 ülke - 2024):
- Türkiye (1999 aday, 2005 müzakere): En eski aday. 1959'da AET'ye başvurdu (aynı zamanda Yunanistan ile). 1963 Ankara Antlaşması (ortaklık), 1995 Gümrük Birliği, 1999 Helsinki Zirvesi'nde aday ülke statüsü, 3 Ekim 2005 müzakere açılışı. Hâlâ devam ediyor ama fiilen 2018'den beri donmuş.
- Karadağ (2010): Eski Yugoslavya'dan. Müzakerelerde en ilerlemiş aday.
- Sırbistan (2012): Yugoslavya'nın merkezi devleti. Kosova sorunu önemli engel.
- Kuzey Makedonya (2005): İsim sorunu (Yunanistan ile) 2018'de "Kuzey Makedonya" adıyla çözüldü, 2020'de müzakereler başladı.
- Arnavutluk (2014): Müzakereler 2022'de başladı.
- Bosna-Hersek (2022): Aday statüsü 2022'de verildi.
- Ukrayna (Haziran 2022): Rusya işgaline karşı hızlandırılmış. Müzakereler 2023'te başladı.
- Moldova (Haziran 2022): Ukrayna ile birlikte aday oldu.
- Gürcistan (Aralık 2023): En yeni aday.
Potansiyel Aday (1 ülke):
- Kosova: 2008'de bağımsızlığını ilan etti, 5 AB üyesi tanımıyor (İspanya, Slovakya, Romanya, Yunanistan, Kıbrıs). Aday statüsü yok.
Üye Olmayan Avrupa Ülkeleri:
- Norveç: 1972 ve 1994'te referandumlarda HAYIR. EFTA + EEA üyesi (tek pazar erişimi var). Schengen üyesi.
- İsviçre: Hiç başvurmadı. EFTA üyesi. AB ile ikili anlaşmalar (~20). Schengen üyesi (2008'den).
- İzlanda: 2009'da başvurdu, 2015'te geri çekti. EFTA + EEA + Schengen üyesi.
- Lihtenştayn: EFTA + EEA + Schengen üyesi. Hiç başvurmadı.
- Birleşik Krallık (Brexit, 2020): 2016 Haziran referandumunda %51.9 ile AB'den ayrılma kararı alındı. 31 Ocak 2020'de resmen ayrıldı - AB'den ayrılan ilk ülke. Geçiş dönemi 31 Aralık 2020'de bitti. Şu an "üçüncü ülke" statüsünde, AB ile Ticaret ve İşbirliği Anlaşması (TCA) var.
- Mikrostatlar: Andorra, Monako, San Marino, Vatikan, Lihtenştayn - üye değil ama yakın ilişkiler.
- Rusya, Belarus, Ukrayna (savaş sonrası), Türkiye: AB üyesi değil.

Brexit (2020) — İlk Çıkış

★ Brexit Süreci

Birleşik Krallık'ın AB'den Ayrılışı 2016-2020 · İlk ve tek çıkış

REFERANDUM

23 Haziran 2016

SONUÇ

%51.9 Ayrıl, %48.1 Kal

RESMI AYRILIK

31 Ocak 2020

GEÇİŞ DÖNEMİ

31 Aralık 2020 sona erdi

Tarihsel arka plan: İngiltere AB'ye 1973'te katılmıştı (geç katıldı, De Gaulle 2 kez veto etmişti). Hep "uzak ada" olarak kalmıştı - Euro'ya geçmedi (sterling), Schengen'de değildi, "rebate" (geri ödeme) hakkı vardı.
Brexit referandumu (23 Haziran 2016):
- Başbakan David Cameron tarafından düzenlendi (parti içi muhaliflere taviz olarak)
- %51.9 "Ayrıl" (Leave) - %48.1 "Kal" (Remain) - %72.2 katılım
- İngiltere ve Galler ayrılmaktan yana, İskoçya ve Kuzey İrlanda kalmaktan yana oy verdi
- Cameron istifa etti - Theresa May başbakan oldu
Çıkış süreci:
- 29 Mart 2017: Madde 50 işletildi (Lizbon Antlaşması) - 2 yıl süreçi başladı
- 2018-2019: Çıkış müzakereleri zorlu geçti, May 3 kez Brexit anlaşmasını parlamentodan geçiremedi
- Boris Johnson başbakan oldu (Temmuz 2019)
- 31 Ocak 2020: İngiltere resmen ayrıldı (geçiş dönemi başladı)
- 31 Aralık 2020: Geçiş dönemi sona erdi, AB-İngiltere arasında "Ticaret ve İşbirliği Anlaşması (TCA)" yürürlüğe girdi
Brexit'in sonuçları:
- İngiltere artık AB hukukuna tabi değil, AB Parlamentosu'nda yok, ABAD yetkisinde değil
- Mal ticareti gümrük dışı ama bürokratik engeller arttı (formaliteler, kontroller)
- Hizmetler (özellikle finans) kısıtlandı - Londra finans merkezi olarak güç kaybediyor
- Serbest dolaşım kalktı - vize ve oturma izni gerekiyor
- İngiltere'nin AB'den aldığı yıllık net katkı kalktı (ama Britanya'nın AB'ye bağlı sektörleri etkilendi)
- Kuzey İrlanda Protokolü: İrlanda Cumhuriyeti ile sınır olmaması için Kuzey İrlanda AB tek pazarına dahil kaldı (Windsor Çerçevesi 2023)
- İskoçya'da bağımsızlık baskısı arttı
Üye sayısı değişimi: 28 → 27. AP'de İngiltere'nin 73 sandalyesi: 27'si yeniden dağıtıldı, 46 sandalye azaldı (751 → 705).
İlk çıkış: Madde 50 (Lizbon, 2009) ilk kez kullanıldı. Bu maddeden önce AB'den çıkış prosedürü tanımlanmamıştı.

Yaygın Tuzaklar

1. AB'nin kaç kurucu üyesi vardır?

Yanlış: "AB'nin 9 kurucu üyesi vardır - İngiltere ve diğerleri." Doğru: AB'nin 6 kurucu üyesi vardır - "Inner Six" olarak bilinir: Fransa, Almanya (Batı), İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg. Roma Antlaşması (25 Mart 1957) ile AET (Avrupa Ekonomik Topluluğu) bu 6 ülke tarafından kuruldu. İngiltere kurucu üye DEĞİL - 1973'te (1. genişleme dalgasında) İrlanda ve Danimarka ile birlikte katıldı. Charles de Gaulle (Fransız Cumhurbaşkanı) İngiltere'nin başvurularını 1963 ve 1967'de iki kez veto etmişti. 6 kurucu ülke özellikleri: Fransa - AB fikrinin doğum yeri (Schuman + Monnet); Almanya - AB'nin ekonomik motoru (1957'de Batı Almanya, 1990'da birleşme); İtalya - Roma Antlaşması'nın imzalandığı ülke; Belçika - Brüksel AB'nin "fiili başkenti"; Hollanda - Maastricht Antlaşması'nın imzalandığı ülke; Lüksemburg - en küçük kurucu, ABAD ve ASB merkezi. Üye sayısı yolculuğu: 6 (1957) → 9 (1973) → 10 (1981) → 12 (1986) → 15 (1995) → 25 (2004) → 27 (2007) → 28 (2013) → 27 (2020 Brexit). 7 genişleme dalgası: 1973 İngiltere/İrlanda/Danimarka, 1981 Yunanistan, 1986 İspanya/Portekiz, 1995 Avusturya/Finlandiya/İsveç, 2004 büyük genişleme (10 ülke), 2007 Bulgaristan/Romanya, 2013 Hırvatistan.

2. AB üyesi olan tüm ülkeler Euro kullanır mı?

Yanlış: "AB üyesi olan tüm 27 ülke Euro'yu para birimi olarak kullanır." Doğru: 27 AB üyesinin sadece 20'si Euro'yu kullanır (Euro Bölgesi). 7 AB üyesi kendi para birimini kullanıyor. Euro kullanmayan AB üyeleri (7): Bulgaristan (lev), Çekya (koruna), Danimarka (kron - kalıcı opt-out hakkı var), Macaristan (forint), Polonya (zloti), Romanya (ley), İsveç (kron - 2003 referandumunda %56 hayır dedi). Euro Bölgesi (20 ülke - 2024): Almanya, Avusturya, Belçika, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan (2023'te geçti), Hollanda, İrlanda, İspanya, İtalya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Yunanistan. Tarihsel: Euro 1 Ocak 1999'da banka hesaplarında, 1 Ocak 2002'de banknot/madeni para olarak tedavüle girdi. İlginç durumlar: Andorra, Monako, San Marino, Vatikan AB üyesi DEĞİL ama özel anlaşma ile Euro kullanıyor. Kosova ve Karadağ resmi anlaşma olmadan tek taraflı Euro kullanıyor. Maastricht Kriterleri (Euro'ya geçiş için): Bütçe açığı GSYH'nin %3'ünden az, Kamu borcu %60'tan az, Enflasyon ve faiz hedefleri, ERM II 2 yıl döviz kuru istikrarı. Schengen ile karıştırılmamalı: Schengen 29 ülkelik (25 AB üye - İrlanda hariç + Bulgaristan/Romanya 2024 kısmi katılım, 4 EFTA ülkesi - Norveç, İzlanda, İsviçre, Lihtenştayn). Norveç ve İsviçre AB üyesi DEĞİL ama Schengen üyesi.

3. AB tarihinin en büyük genişlemesi hangisidir?

Yanlış: "AB tarihinin en büyük genişlemesi 1995'te oldu - 3 ülke katıldı." Doğru: AB tarihinin en büyük genişlemesi 1 Mayıs 2004'te oldu - 10 ülke aynı anda katıldı. 15 üyeli AB 25 üyeli oldu. Tarihteki en büyük tek seferlik genişleme. 2004 Büyük Genişleme - 10 yeni üye: Doğu Avrupa (Eski Doğu Bloku): Polonya (en büyük yeni üye, 38M nüfus), Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan, Slovenya (eski Yugoslavya'nın 1. AB üyesi). Baltık Ülkeleri (eski SSCB): Estonya, Letonya, Litvanya. Akdeniz: Malta (en küçük yeni üye, 500.000 nüfus), Kıbrıs (Güney Kıbrıs - sadece adanın güney kesimi AB üyesi). Tarihsel bağlam: SSCB 1991'de dağıldıktan sonra Doğu Avrupa ülkeleri AB'ye yöneldi. 1993 Kopenhag Kriterleri özellikle bu ülkeler için belirlendi. Kopenhag Kriterleri (1993): 1) Siyasi: Demokrasi, hukuk devleti, insan hakları; 2) Ekonomik: İşleyen pazar ekonomisi, AB içi rekabet baskısı; 3) Mevzuat: AB müktesebatını üstlenebilme - 35 fasıl/başlık. Kıbrıs sorunu: Kıbrıs Cumhuriyeti AB'ye üye oldu ama anayasal olarak adanın tamamını temsil ediyor. KKTC AB üyesi DEĞİL ama Kıbrıs vatandaşları AB vatandaşı sayılır. Annan Planı (2004): Adanın birleşmesi referandumunda Türkler %65 evet, Rumlar %76 hayır dedi. 2004 sonrası genişlemeler: 2007 Bulgaristan+Romanya (25→27), 2013 Hırvatistan (27→28), 2020 Brexit (28→27).

4. Türkiye'nin AB üyelik başvuru tarihi ve mevcut durumu?

Yanlış: "Türkiye 2005'te AB'ye başvurdu, hâlâ aday ülke değil." Doğru: Türkiye 1959'da AET'ye başvurdu (Yunanistan ile aynı dönem), 1999'da aday ülke statüsü kazandı, 3 Ekim 2005'te müzakerelere başladı. Hâlâ aday ülkedir. En eski aday ülkedir. Türkiye-AB ilişkileri kronolojisi: 31 Temmuz 1959: Türkiye AET'ye ortaklık başvurusu yaptı (Yunanistan ile birlikte). 12 Eylül 1963: Ankara Antlaşması imzalandı (ortaklık antlaşması). 14 Nisan 1987: Türkiye tam üyelik başvurusu yaptı (Turgut Özal hükümeti). 1989: Komisyon olumsuz görüş bildirdi (ekonomik koşullar yetersiz). 1995: Gümrük Birliği yürürlüğe girdi (1996'da). 10-11 Aralık 1999: Helsinki Zirvesi'nde aday ülke statüsü kazandı. 17 Aralık 2004: AB Konseyi müzakere açılışı kararı verdi. 3 Ekim 2005: Müzakereler resmen başladı. 2008: 5. fasıl açıldı. 2018: Müzakereler fiilen donduruldu (16 fasıl açıldı, sadece 1 fasıl kapandı, 14 fasıl bloke). 2020 sonrası: İlişkiler "üçüncü ülke" tarzında devam ediyor, ama hâlâ resmi olarak aday. Müzakere fasılları (35 başlık): Açılan 16, kapanan 1 (Bilim ve Araştırma 2006), bloke 14 (Kıbrıs sorunu nedeniyle Avrupa Konseyi 8 fasıl bloke etti, Fransa 5 fasıl, Güney Kıbrıs 6 fasıl tek taraflı bloke). Diğer aday ülkeler (9): Türkiye (1999), Karadağ (2010), Sırbistan (2012), Kuzey Makedonya (2005), Arnavutluk (2014), Bosna-Hersek (2022), Ukrayna (2022), Moldova (2022), Gürcistan (2023). Brexit (31 Ocak 2020): İngiltere AB'den ayrılan ilk ülke - Madde 50 (Lizbon) kullanıldı. Üye 28→27, AP 751→705 vekil.

Bu konudan sınavda ne çıkar?

EN SIK ÇIKAN

6 kurucu üye

Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg ("Inner Six"). 1957 Roma Antlaşması. İngiltere KURUCU DEĞİL (1973'te katıldı).

ÇOK SIK

2004 büyük genişlemesi

1 Mayıs 2004 - 10 ülke katıldı (15→25). Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, Kıbrıs. AB tarihinin en büyük genişlemesi.

DETAY

AB ≠ Euro ≠ Schengen

27 AB üye, 20 Euro Bölgesi, 29 Schengen. Norveç-İsviçre AB DEĞİL ama Schengen üyesi. İsveç-Danimarka AB üyesi ama Euro DEĞİL. İrlanda Schengen'de değil.

KRİTİK

Brexit ve Türkiye

Brexit: 23 Haziran 2016 referandum (%51.9 ayrıl), 31 Ocak 2020 ayrılık. Türkiye: 1959 başvuru, 1999 aday, 2005 müzakere, 2018'den fiilen donmuş.

Mini Quiz · 6 Soru

Anlık geri bildirimli

01AB'nin (önceleri AET) 6 kurucu üyesi hangileridir?

AB'nin 6 kurucu üyesi: Fransa, Almanya (Batı), İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg ("Inner Six"). Roma Antlaşması (25 Mart 1957) ile AET bu 6 ülke tarafından kuruldu. İngiltere KURUCU ÜYE DEĞİL - 1973'te 1. genişleme dalgasında İrlanda ve Danimarka ile birlikte katıldı. Charles de Gaulle İngiltere'nin başvurularını 1963 ve 1967'de iki kez veto etmişti. 6 kurucu ülke özellikleri: Fransa AB fikrinin doğum yeri (Schuman + Monnet); Almanya AB'nin ekonomik motoru; İtalya Roma Antlaşması'nın imzalandığı ülke; Belçika Brüksel AB'nin fiili başkenti; Hollanda Maastricht Antlaşması'nın imzalandığı ülke; Lüksemburg en küçük kurucu, ABAD ve ASB merkezi. Üye sayısı yolculuğu: 6 (1957) → 9 (1973) → 10 (1981) → 12 (1986) → 15 (1995) → 25 (2004) → 27 (2007) → 28 (2013) → 27 (2020 Brexit). İspanya/Portekiz/Yunanistan 1980'lerde diktatörlük dönemleri sonrası katıldı (Yunanistan 1981, İspanya/Portekiz 1986).

02AB tarihinin en büyük genişlemesi hangi yılda gerçekleşti ve kaç ülke katıldı?

AB tarihinin en büyük genişlemesi 1 Mayıs 2004'te 10 ülkenin katılımıyla gerçekleşti. 15 üyeli AB 25 üyeli oldu. Tarihteki en büyük tek seferlik genişleme. 2004 Büyük Genişleme - 10 yeni üye: Doğu Avrupa (Eski Doğu Bloku): Polonya (en büyük yeni üye, 38M nüfus), Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Macaristan, Slovenya. Baltık Ülkeleri (eski SSCB): Estonya, Letonya, Litvanya. Akdeniz: Malta (en küçük, 500.000 nüfus), Kıbrıs (sadece güney kesimi). Tarihsel bağlam: SSCB 1991'de dağıldıktan sonra Doğu Avrupa ülkeleri AB'ye yöneldi. 1993 Kopenhag Kriterleri özellikle bu ülkeler için belirlendi. Kopenhag Kriterleri (1993): 1) Siyasi: Demokrasi, hukuk devleti, insan hakları; 2) Ekonomik: İşleyen pazar ekonomisi; 3) Mevzuat: AB müktesebatını üstlenebilme - 35 fasıl. Kıbrıs sorunu: Kıbrıs Cumhuriyeti AB üyesi oldu ama anayasal olarak adanın tamamını temsil ediyor. KKTC AB üyesi DEĞİL. Annan Planı (2004) - Türkler %65 evet, Rumlar %76 hayır. 2004 sonrası: 2007 Bulgaristan/Romanya (25→27), 2013 Hırvatistan (27→28), 2020 Brexit (28→27).

03Türkiye AB'ye ne zaman aday ülke statüsü kazandı ve müzakereler ne zaman başladı?

Türkiye 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi'nde aday ülke statüsü kazandı, 3 Ekim 2005'te müzakerelere başladı. 2018'den fiilen donmuş durumda. Türkiye-AB ilişkileri kronolojisi: 31 Temmuz 1959: Türkiye AET'ye ortaklık başvurusu (Yunanistan ile aynı dönem). 12 Eylül 1963: Ankara Antlaşması (ortaklık antlaşması). 14 Nisan 1987: Tam üyelik başvurusu (Özal hükümeti). 1989: Komisyon olumsuz görüş. 1995: Gümrük Birliği imzalandı. 1996: Gümrük Birliği yürürlük. 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi: aday ülke statüsü. 17 Aralık 2004: AB Konseyi müzakere açılışı kararı. 3 Ekim 2005: Müzakereler resmen başladı. 2018: Müzakereler fiilen donduruldu (16 fasıl açıldı, sadece 1 kapandı - Bilim ve Araştırma 2006, 14 fasıl bloke). Müzakere fasılları (35 başlık): Kıbrıs sorunu nedeniyle Avrupa Konseyi 8 fasıl bloke etti, Fransa 5 fasıl, Güney Kıbrıs 6 fasıl tek taraflı bloke. Diğer aday ülkeler (9): Türkiye (1999), Karadağ (2010), Sırbistan (2012), Kuzey Makedonya (2005), Arnavutluk (2014), Bosna-Hersek (2022), Ukrayna (2022 - Rusya işgaline karşı hızlandırılmış), Moldova (2022), Gürcistan (2023). Türkiye en eski aday ülkedir.

04Brexit referandumu ne zaman yapıldı ve İngiltere ne zaman AB'den ayrıldı?

Brexit referandumu 23 Haziran 2016'da yapıldı, %51.9 "Ayrıl" çıktı. İngiltere 31 Ocak 2020'de AB'den resmen ayrıldı - ilk ve tek ülke. Madde 50 (Lizbon Antlaşması, 2009) ilk kez kullanıldı. Tarihsel arka plan: İngiltere AB'ye 1973'te katılmıştı (geç katıldı, De Gaulle iki kez veto etmişti). Hep "uzak ada" olarak kalmıştı - Euro'ya geçmedi (sterling), Schengen'de değildi, "rebate" hakkı vardı. Brexit referandumu: Başbakan David Cameron tarafından düzenlendi (parti içi muhaliflere taviz). %51.9 "Ayrıl" - %48.1 "Kal" - %72.2 katılım. İngiltere/Galler ayrılmaktan, İskoçya/Kuzey İrlanda kalmaktan yana oy verdi. Cameron istifa, Theresa May başbakan. Çıkış süreci: 29 Mart 2017 Madde 50 işletildi (2 yıl süreç başladı). Boris Johnson başbakan oldu (Temmuz 2019). 31 Ocak 2020 İngiltere resmen ayrıldı (geçiş dönemi başladı). 31 Aralık 2020 geçiş dönemi sona erdi, AB-İngiltere arasında "Ticaret ve İşbirliği Anlaşması (TCA)" yürürlüğe girdi. Sonuçlar: İngiltere AB hukukuna tabi değil, AP'de yok, ABAD yetkisinde değil. Mal ticareti gümrük dışı ama bürokrasi. Hizmetler (özellikle finans) kısıtlandı. Serbest dolaşım kalktı. Kuzey İrlanda Protokolü: İrlanda Cumhuriyeti ile sınır olmaması için Kuzey İrlanda AB tek pazarına dahil kaldı (Windsor Çerçevesi 2023). Üye sayısı 28→27. AP 751→705 vekil.

0527 AB üyesinin kaçı Euro'yu para birimi olarak kullanır?

27 AB üyesinin 20'si Euro'yu kullanır (Euro Bölgesi). 7 AB üyesi kendi para birimini kullanıyor. Euro Bölgesi (20 ülke - 2024): Almanya, Avusturya, Belçika, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan (2023'te geçti - en yeni), Hollanda, İrlanda, İspanya, İtalya, Kıbrıs, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Portekiz, Slovakya, Slovenya, Yunanistan. Euro kullanmayan AB üyeleri (7): Bulgaristan (lev), Çekya (koruna), Danimarka (kron - kalıcı opt-out hakkı var, Maastricht'ten), Macaristan (forint), Polonya (zloti), Romanya (ley), İsveç (kron - 2003 referandumunda %56 hayır dedi). Tarihsel: Euro 1 Ocak 1999'da banka hesaplarında, 1 Ocak 2002'de banknot/madeni para olarak tedavüle girdi. İlginç durumlar (Euro kullanan AB DIŞI ülkeler): Andorra, Monako, San Marino, Vatikan AB üyesi DEĞİL ama özel anlaşma ile Euro kullanıyor. Kosova ve Karadağ resmi anlaşma olmadan tek taraflı Euro kullanıyor. Maastricht Kriterleri (Euro'ya geçiş): Bütçe açığı GSYH'nin %3'ünden az, Kamu borcu %60'tan az, Enflasyon ve faiz hedefleri, ERM II 2 yıl döviz kuru istikrarı. Schengen ile karıştırılmamalı: Schengen 29 ülkelik (25 AB üye + 4 EFTA - Norveç, İzlanda, İsviçre, Lihtenştayn). Norveç ve İsviçre AB üyesi DEĞİL ama Schengen üyesi. İrlanda AB üyesi ama Schengen'de DEĞİL.

06Aşağıdaki ülkelerden hangisi AB üyesi DEĞİL ama Schengen alanına dahildir?

Norveç AB üyesi DEĞİL ama Schengen alanına dahildir. Norveç 1972'de %53 ve 1994'te %52.2 oranlarında iki kez referandumla AB üyeliğini reddetti - hâlâ üye değil. Petrol gelirleri ve balıkçılık politikaları nedeniyle. EFTA + EEA + Schengen üyesi: Norveç, İzlanda, İsviçre, Lihtenştayn (4 EFTA ülkesi). EEA (Avrupa Ekonomik Alanı) sayesinde tek pazara erişim sağlıyor ama AB kararlarında söz sahibi değil. 4 AB dışı Schengen üyesi: Norveç: AB değil, EFTA + EEA + Schengen. İzlanda: 2009'da AB'ye başvurdu, 2015'te geri çekti. EFTA + EEA + Schengen. İsviçre: Hiç AB başvurusu yapmadı. EFTA üyesi. AB ile ~20 ikili anlaşma. Schengen üyesi (2008'den). Lihtenştayn: EFTA + EEA + Schengen üyesi. Hiç başvurmadı. İrlanda durumu: AB üyesi (1973'ten) ama Schengen'de DEĞİL. İngiltere ile Common Travel Area anlaşması nedeniyle "opt-out" hakkı var. Brexit sonrası bile bu durum sürüyor. Şu anki durum: 27 AB üyesi (Brexit sonrası). 20 Euro Bölgesi. 29 Schengen alanı (25 AB üye - İrlanda hariç + Bulgaristan/Romanya 2024 kısmi katılım, 4 EFTA). Türkiye: Aday ülke (1999'dan), Schengen'de değil, vize zorunluluğu var. Brexit (31 Ocak 2020): İngiltere AB'den ayrıldı, Schengen'de zaten değildi.

Özet — Aklında Tut

6 KURUCU ÜYE (1957): Fransa, Almanya (Batı), İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg ("Inner Six"). Roma Antlaşması ile AET. İngiltere KURUCU DEĞİL - 1973'te katıldı.
7 GENİŞLEME DALGASI: 1) 1973 İngiltere/İrlanda/Danimarka (6→9), 2) 1981 Yunanistan (9→10), 3) 1986 İspanya/Portekiz (10→12), 4) 1995 Avusturya/Finlandiya/İsveç (12→15), 5) 2004 10 ülke - en büyük genişleme (15→25), 6) 2007 Bulgaristan/Romanya (25→27), 7) 2013 Hırvatistan (27→28).
2004 BÜYÜK GENİŞLEME: AB tarihinin en büyük genişlemesi. 10 ülke katıldı: Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, Kıbrıs (sadece güney). Polonya en büyük yeni üye (38M), Malta en küçük (500K).
BREXIT (2016-2020): 23 Haziran 2016 referandum (%51.9 ayrıl). 31 Ocak 2020 resmen ayrılık. Madde 50 (Lizbon, 2009) ilk kez kullanıldı. Üye 28→27, AP 751→705 vekil. 31 Aralık 2020 geçiş dönemi bitti, TCA yürürlüğe girdi. Kuzey İrlanda Protokolü (Windsor Çerçevesi 2023).
KOPENHAG KRİTERLERİ (1993): AB üyeliği için 3 şart - 1) Siyasi (demokrasi, hukuk devleti, insan hakları), 2) Ekonomik (işleyen pazar ekonomisi), 3) Mevzuat (AB müktesebatı - 35 fasıl).
27 ÜYE (2024): 7 Batı (Fransa, Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Avusturya) + 3 Kuzey (Danimarka, Finlandiya, İsveç) + 5 Güney (Yunanistan, İspanya, Portekiz, Malta, Kıbrıs) + İrlanda + 8 Doğu (Polonya, Çekya, Slovakya, Macaristan, Slovenya, Bulgaristan, Romanya, Hırvatistan) + 3 Baltık (Estonya, Letonya, Litvanya).
EURO BÖLGESİ (20 ülke): AB üyelerinin 20'si Euro kullanır. 7 AB üyesi kendi parasını kullanıyor: Bulgaristan, Çekya, Danimarka, Macaristan, Polonya, Romanya, İsveç. Euro 1999 hesaplarda, 2002 banknotlarda. Bulgaristan en yeni Euro üyesi (2026).
SCHENGEN BÖLGESİ (29 ülke): İç sınırların kalktığı pasaportsuz seyahat alanı. 25 AB üyesi - İrlanda hariç, Bulgaristan/Romanya 2024 kısmi katılım) + 4 EFTA (Norveç, İzlanda, İsviçre, Lihtenştayn). 1985 imzalandı, 1995 yürürlüğe girdi.
ADAY ÜLKELER (9): Türkiye (1999), Karadağ (2010), Sırbistan (2012), Kuzey Makedonya (2005), Arnavutluk (2014), Bosna-Hersek (2022), Ukrayna (2022), Moldova (2022), Gürcistan (2023). Potansiyel aday: Kosova.
TÜRKİYE-AB: 1959 başvuru, 1963 Ankara Antlaşması, 1987 tam üyelik başvurusu, 1995 Gümrük Birliği, 1999 Helsinki aday statüsü, 3 Ekim 2005 müzakere açılışı, 2018'den fiilen donmuş. 16 fasıl açıldı, 1 kapandı (Bilim 2006), 14 bloke.
ÜYE OLMAYAN AVRUPA ÜLKELERİ: Norveç (2 referandum hayır), İsviçre (hiç başvurmadı), İzlanda (2009 başvuru, 2015 geri çekti), Lihtenştayn, Birleşik Krallık (Brexit sonrası). Mikrostatlar: Andorra, Monako, San Marino, Vatikan.
4 yaygın tuzak: Kurucu üyeyi 9 sanmak (gerçekte 6) · Tüm AB üyelerini Euro kullanır sanmak (gerçekte 27'den 20'si) · 2004 yerine 1995'i en büyük genişleme sanmak · Türkiye'yi 2005'te aday sanmak (gerçekte 1999 aday, 2005 müzakere açılışı).