AB hukuku kendine özgü (sui generis) bir hukuk düzenidir. Birincil hukuk (kuruluş antlaşmaları) + ikincil hukuk (tüzük, yönerge, karar). Üstünlük (Costa v ENEL 1964) ve doğrudan etki (Van Gend en Loos 1963) ilkeleri. Olağan yasama: AP + Konsey eş-karar. 35 fasıl = AB müktesebatı.
AB hukuku ne klasik uluslararası hukuk ne de iç hukuk - "sui generis" (kendine özgü) bir hukuk düzenidir. Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD) bu niteliği Costa v ENEL (1964) davasında belirlemiştir: "Topluluk hukuku, üye devletlerin hukuk düzenlerine entegre olmuş, bağımsız bir hukuk düzenidir."
Üye devletler 3 alanda yetki kullanır: 1) Münhasır AB yetkisi (gümrük birliği, rekabet, para politikası - sadece AB), 2) Paylaşılan yetki (iç pazar, çevre, tarım, ulaştırma - hem AB hem üye devlet), 3) Destekleyici yetki (sağlık, kültür, eğitim - üye devlet temel, AB destekler).
AB hukukunun 4 temel kaynağı: 1) Kuruluş antlaşmaları (birincil), 2) İkincil mevzuat (tüzük/yönerge/karar), 3) ABAD içtihadı, 4) Genel hukuk ilkeleri.
Yanlış: "Tüzük ve yönerge aynı şeydir, ikisi de AB ülkeleri için bağlayıcı kurallardır." Doğru: Tüzük ve yönerge AB ikincil hukukunun farklı türleridir (TFEU Madde 288): Tüzük (Regulation): "Genel uygulama alanına sahiptir. Bütünüyle bağlayıcıdır ve doğrudan tüm üye devletlerde uygulanır." Üye devletlerde doğrudan uygulanır - ulusal mevzuata aktarmak gerekmez. Tüm üye devletlerde aynı şekilde geçerli. Resmi Gazete'de yayımlanır. Örnek: GDPR (Genel Veri Koruma Tüzüğü, 2016/679) - tüm AB ülkelerinde aynı kurallar. Yönerge (Directive): "Sonuç olarak ulaşılması gereken hedefler bakımından tüm üye devletler için bağlayıcıdır, ancak yöntem ve araç seçimi ulusal yetkililere bırakılmıştır." Hedef belirler, üye devletlere uygulama esnekliği verir. Üye devletler belirli süre içinde (genelde 2 yıl) ulusal mevzuatlarına aktarır (transposition). İç hukuka aktarmamak ihlal sayılır - Komisyon dava açabilir. Örnek: AB Çevre Yönergeleri, AB Tüketici Hakları Yönergesi. 3. tasarruf - Karar (Decision): "Bütünüyle bağlayıcıdır. Belirli muhataplara yöneltildiyse, sadece o muhataplar için bağlayıcıdır." Belirli ülke/şirket/birey için. Örnek: Bir şirkete rekabet ihlali için ceza. 4 ve 5 - Tavsiye ve Görüş: Bağlayıcı DEĞİL, "yumuşak hukuk" (soft law). Doğrudan uygulama vs Doğrudan etki: İki farklı kavram - Doğrudan uygulama (direct applicability) tüzükler için (mevzuat aktarmadan uygulanır). Doğrudan etki (direct effect) bireylerin AB hukukunu ulusal mahkemede ileri sürebilmesi.
Yanlış: "AB hukuku ulusal anayasaların altındadır, anayasaya aykırı AB tüzüğü uygulanmaz." Doğru: AB hukuku tüm ulusal hukuktan üstündür - "Üstünlük İlkesi" (Primacy of EU Law). Bu ilke Costa v ENEL (1964) davasında ABAD tarafından belirlendi. Olay: İtalyan Flaminio Costa, ENEL'in (İtalyan elektrik şirketi) millileştirilmesine karşı dava açtı. İtalya'nın 1962 millileştirme kanunu Roma Antlaşması'na aykırıydı. ABAD kararı (15 Temmuz 1964): "Üye devletler kuruluş antlaşmalarını imzalayarak egemenlik haklarının bir kısmını AB'ye devretmişlerdir. Bu nedenle, üye devletlerin AB hukukuna aykırı sonradan çıkardıkları kanunlar AB hukuku karşısında geçersizdir." Üstünlük ilkesinin sonuçları: AB hukuku tüm ulusal hukuktan üstündür (anayasalar dahil). Bir AB tüzüğü ulusal kanunlara aykırıysa, AB tüzüğü uygulanır. Ulusal mahkemeler ulusal hukuku AB hukukuna uygun yorumlamak zorunda. Çatışma halinde ulusal kanun uygulanmaz (set aside doctrine). Üstünlük ilkesi neden gerekli: Tek pazarın işleyebilmesi için tüm AB'de aynı kuralların uygulanması gerekir. Aksi takdirde her ülke kendi kanununu uygular ve birlik dağılır. İlkenin yazılı olarak yer almaması: Üstünlük ilkesi ABAD içtihadıyla geliştirilmiş, antlaşmalarda açıkça yazmamaktadır. Lizbon Antlaşması'nda bir bildiri (declaration) olarak referans verilir, antlaşma metninde değil. Diğer önemli ilke - Doğrudan Etki: Van Gend en Loos (1963) davasında - bireyler AB hukuku hükümlerini ulusal mahkemelerde doğrudan ileri sürebilir. Doğrudan etki şartları (Van Gend kriterleri): Hüküm açık ve net, koşulsuz, belirli bir hak veriyor olmalı.
Yanlış: "AB'de yasaları sadece Komisyon çıkarır, Komisyon hem teklif eder hem yasalaştırır." Doğru: AB'de yasaları Avrupa Parlamentosu (AP) ve AB Bakanlar Konseyi BİRLİKTE çıkarır - "Olağan Yasama Usulü" (Ordinary Legislative Procedure - OLP). Komisyon yasa teklifini hazırlar (yasama tekel hakkı), ama yasa Komisyon değil AP+Konsey tarafından kabul edilir. Olağan yasama usulü Lizbon Antlaşması (2009) ile genel kural haline geldi (önceden "eş-karar usulü" / "co-decision" deniyordu). AB'de yasaların büyük çoğunluğu bu usulle çıkar. OLP'nin 4 aşaması: 1) Komisyon teklifi - Avrupa Komisyonu yasa teklifini hazırlar (yasa teklifi tekel hakkı - sadece Komisyon teklif verebilir). 2) AP ve Konsey 1. okuma - hem AP hem AB Bakanlar Konseyi teklifi inceler ve değişiklik önerebilir. Anlaşırlarsa yasa kabul edilir. 3) AP ve Konsey 2. okuma - anlaşamazlarsa, 2. okumada tekrar incelenir. 4) Uzlaşma Komitesi (Conciliation) - hâlâ anlaşamazlarsa, AP ve Konsey üyelerinden oluşan Uzlaşma Komitesi kurulur, 6 hafta içinde uzlaşma metni hazırlanır. AP ve Konsey ortak metni onaylarsa yasa kabul edilir, aksi halde teklif düşer. Eş-karar mantığı: AP ve Konsey eşit konumdadır - ikisi de onaylamadıkça yasa olamaz. AB'de demokratik meşruiyet: AP halkın seçtiği parlamento (705 vekil), Konsey ise üye devletlerin temsilcileri (bakanlar). İkisi birlikte yasa yapar. Konsey'in oylama usulleri: Adi çoğunluk (14/27), Nitelikli çoğunluk - NÇO (%55 üye devlet + %65 AB nüfusu, Lizbon'dan "çift çoğunluk"), Oybirliği (tüm 27 üye onay). Oybirliği gereken alanlar: Vergi, Ortak Dış ve Güvenlik Politikası, savunma, yeni üye kabulü, antlaşma değişiklikleri, kendi kaynaklar sistemi. Bunlar dışındaki konularda nitelikli çoğunluk yeterli.
Yanlış: "AB müktesebatı sadece 10 fasıldan oluşur ve aday ülkeler için isteğe bağlıdır." Doğru: AB Müktesebatı (Acquis Communautaire) AB'nin tüm hukuk düzenidir, 35 fasıl/başlık altında ~100.000+ sayfa mevzuattır. Acquis Fransızca "elde edilen, kazanılan" anlamına gelir. Müktesebatın kapsamı: Tüm kuruluş antlaşmaları (birincil hukuk), tüm tüzük-yönerge-karar (ikincil hukuk), ABAD içtihatları, AB tarafından imzalanan uluslararası antlaşmalar. Aday ülkeler için müktesebat: Aday ülkeler AB üyeliği için tüm müktesebatı kabul etmek ve uygulamakla yükümlüdür - isteğe bağlı DEĞİL. Müzakereler 35 fasıl/başlık altında yapılır. Her fasıl tarama (screening) ile başlar - aday ülkenin durumu değerlendirilir. Aday ülke "Kapanış kriterleri"ni karşıladığında fasıl kapatılır. Bazı fasıllarda geçiş dönemi (tarım, çevre vb) verilebilir. 35 müzakere fasılı kümeler halinde gruplandırılır: Küme 1 - Temel Konular (yargı, temel haklar, adalet, kamu alımları, mali kontrol), Küme 2 - İç Pazar (4 özgürlük), Küme 3 - Rekabet, Küme 4 - Yeşil Gündem, Küme 5 - Tarım, Küme 6 - Dış İlişkiler. Türkiye'nin müzakere durumu: 16 fasıl açıldı (35 fasıldan), 1 fasıl kapandı: Bilim ve Araştırma (2006), 14 fasıl bloke (Kıbrıs sorunu nedeniyle Avrupa Konseyi 8 fasıl bloke etti, Fransa 5 fasıl, Güney Kıbrıs 6 fasıl tek taraflı bloke). 2018'den fiilen müzakereler donmuş durumda. Tarama (Screening): Her fasıl için aday ülkenin durumu Komisyon tarafından değerlendirilir. Türkiye için tarama 2006-2008 arasında yapıldı. Müktesebat sürekli güncellenir - her yıl yeni tüzük, yönerge, karar eklenir. Aday ülke üyelik gününe kadar müktesebatın tamamını uygulamaya hazır olmalı.
5 tasarruf (TFEU 288): Tüzük (doğrudan uygulanır), Yönerge (üye devlet aktarır), Karar (belirli muhatap), Tavsiye+Görüş (bağlayıcı değil).
Üstünlük: Costa v ENEL 1964 - AB hukuku ulusal hukuktan üstün. Doğrudan etki: Van Gend en Loos 1963 - bireyler AB hukukunu ulusal mahkemede ileri sürebilir.
AP + Konsey eş-karar (Lizbon'dan). Komisyon teklif eder (tekel), AP+Konsey karar verir. NÇO: %55 üye + %65 nüfus. Oybirliği: vergi, dış politika, savunma.
AB müktesebatı (acquis) ~100.000 sayfa. 35 fasıl/başlık. Türkiye 16 açtı, 1 kapadı (Bilim 2006), 14 bloke. 2018'den donmuş.