Bölüm 2 Değerlendirme · Ünite 1.8

Talep kanunu: fiyat ile talep edilen miktar ters orantılıdır. Talep eğrisi sol üstten sağ alta iner. Cevap B. A arz kanunu (fiyat↑ → arz miktar↑, doğru orantı). C bir kanun değil, denge bir durumdur. D ayrı bir kavram (Ders 2.2).

Talep eğrisinin kayması (eğri üzerinde hareket değil): gelir, ikame/tamamlayıcı mal fiyatı, beklenti, zevk, nüfus değişikliği. Gelir artışı normal mal talebini artırır → eğri sağa. Cevap C. A eğri üzerinde hareket — kaymaz. B ve D arz tarafı (arz eğrisini etkiler).

Arz eğrisinin sola kayması = aynı fiyattan üretici daha az satar. Maliyet artışı (hammadde, enerji, ücret) firmayı bu duruma sokar. Cevap A. B, C, D talep tarafı — arz eğrisini doğrudan etkilemez. Türkiye'de döviz yükselince ithal hammaddeli ürünlerin arzı bu yüzden daralır.

Denge: arz miktarı = talep miktarı. Bu noktada ne fazlalık ne kıtlık vardır; piyasa "temizlenir". Tam rekabette piyasa kendisi bu noktayı bulur. Cevap D. A kontrollü piyasa, C tekel-oligopol pricing taktiği, B yine kontrol/oligopol davranışı; hiçbiri klasik denge tanımı değil.

Fiyat denge üstündeyken: arz çok, talep az → arz fazlası oluşur, satılmayan stok birikir, üreticiler fiyatı düşürmek zorunda kalır → fiyat denge noktasına iner. Cevap B. A tam tersi (denge altı). C dinamik değil. D yapay karmaşa.

Esneklik = %∆Q / %∆P. Yani fiyat değişiminin talep miktarına ne kadar etki ettiğinin oransal ölçüsü. Sonuç mutlak değer olarak alınır. >1 esnek, <1 inelastik, =1 birim esnek. Cevap C.

İnelastik talep: zorunlu, ikamesi olmayan, yaşamsal mallar. Hayati ilaç fiyatı 2 katına çıksa da hasta almak zorundadır → talep çok az değişir. Cevap A. B, C, D lüks/ikame edilebilir mallardır → fiyat artarsa talep belirgin düşer (esnek). Sigara, akaryakıt, ekmek de inelastik mal örnekleridir.

Esneklik = %∆Q / %∆P = 5/20 = 0,25. Sonuç < 1 → inelastik mal (talep fiyata az duyarlı). Cevap D. A ters yön (20/5). B birim esnek = 1. C yanlış yorum (0,4 olsa bile inelastik kalır). Bu tip ürünler fiyat artırılsa toplam gelir artar (zorunlu mallar gibi).

Asgari ücret = işgücü piyasasında taban fiyat. Denge ücretinin üstünde belirlenir → emek arzı, talepten fazla → arz fazlası = işsizlik. Klasik mikroekonomi sonucu. Cevap B. Tavan fiyat tersi (denge altı, kıtlık) — kira sınırlamaları, akaryakıt tavan fiyatı gibi.

Tavan fiyat (denge altında belirlenir): fiyat sınırlandığı için arz miktarı kısılır, talep yüksek kalır → kıtlık. Resmi fiyattan bulunamayan mal piyasada yüksek fiyatla "karaborsa" oluşturur. Klasik tavan fiyat sonucu. Cevap C. A taban fiyat sonucu (asgari ücret, tarım taban fiyatı).

Tam rekabet 4 koşulu: (1) çok satıcı/alıcı, (2) homojen ürün, (3) serbest giriş-çıkış, (4) tam bilgi. D tek satıcı tam rekabetin tam zıttı — bu tekeldir. Cevap D. Pamuk, buğday gibi tarım ürünleri tam rekabete en yakın örnek.

Az sayıda büyük firma + yüksek giriş engelleri (yatırım, lisans) + birbirinin kararına duyarlı = klasik oligopol. Türkiye GSM, otomobil, hava yolu, akaryakıt dağıtım sektörleri oligopol örnekleridir. Cevap B. C tekel tek satıcıdır (TCDD, BOTAŞ doğal gaz iletim eskiden). D farklılaşmış ürün ve çok satıcı (restoran, kuaför).

Tekel: piyasada tek bir satıcı, ikamesi olmayan ürün, başka firmaların girmesini engelleyen yüksek bariyerler (doğal kaynak, patent, devlet imtiyazı, ölçek ekonomisi). Tekel fiyat belirleyicidir. Cevap C. A tam rekabet. B oligopol. D tanım dışı.

Tam rekabette ürün homojendir (her satıcı aynı malı satar). Restoranların lezzeti, hizmeti, atmosferi farklı → farklılaştırılmış ürün. Çok satıcı + farklılaşma = tekelci rekabet. Cevap D. Restoran, kuaför, kafe, butik mağaza klasik örnekler. A homojenlik şartı eksik, B az sayıda büyük firma şartı eksik, C tek satıcı yok.

Türkiye'de mevduat bankası sayısı onlarca, ama büyük 6-7 banka piyasanın çoğunu tutar. BDDK lisansı yüksek giriş bariyeri yaratır. Birinin faiz kararı diğerlerini etkiler. Bu klasik oligopol profili. Cevap A. B tam rekabet bankacılıkta yok (lisans, sermaye yeterliliği). C TCMB merkez bankası, ticari banka değil. D çok satıcı + farklılaşma şartı yok (hizmet büyük ölçüde standart).

Vergi yansıması ilkesi: esnek olmayan taraf yükü taşır. Sigara talebi inelastik (bağımlı kullanıcı fiyat artsa da almaktan vazgeçmez); arz esnek (üretici fiyatı yukarı çevirebilir). Sonuç: vergi büyük oranda tüketiciye yansır. Cevap C. ÖTV bu yüzden devlet için çok verimli bir vergi türüdür (akaryakıt, sigara, alkol).

Kira artış sınırı = denge fiyatı altında tavan fiyat uygulaması. Klasik sonuç: ev sahipleri evi kiraya vermekten çekilir (boş bırakır, satışa yönelir, yabancıya kiralar) → kıtlık + boşaltırken yüksek depozito, çok aylık peşin gibi karaborsa pratikleri. Türkiye'de uygulanmış ve bu sonuç gözlenmiştir. Cevap A.

Tam rekabette firma fiyat alıcısıdır, kâr marjı en alt seviyeye iner — tüketici lehine. Tekelci fiyat belirleyicidir, kâr maksimizasyonu için denge fiyatından yüksek satar, miktarı düşürür — tüketici aleyhine. Bu yüzden devletler tekelle (Rekabet Kurumu, BDDK gibi) mücadele eder. Cevap D.

Fiyat çok arttı ama talep çok az düştü → inelastik talep (esneklik < 1). Akaryakıt zorunlu mal, kısa vadede ikamesi yok → talep fiyata az duyarlı. Bu yüzden devletler akaryakıttan vergi almakta verimli — fiyat artırılınca tüketim çok düşmez, vergi geliri artar. Cevap B. Sigara, ekmek, ilaç da benzer profilde.

Tarif edilen profil tekelci rekabet: çok satıcı + ürün farklılaşması + makul giriş kolaylığı. Beyoğlu/Kadıköy kafe-restoran sektörü klasik örneği. Cevap C. A oligopol (GSM az sayıda büyük), B tekel (BOTAŞ doğal gaz iletim tekel), D oligopol (otomobil az sayıda büyük üretici).