İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku
4857 sayılı İş Kanunu, sendikalar ve toplu iş sözleşmesi, iş sağlığı ve güvenliği, 5510 sayılı Kanun ve 2026 tutarları
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, iş ve sosyal güvenlik hukukunu 4857 sayılı İş Kanunu, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu çerçevesinde incelemektedir. Bütün madde atıfları 19 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki metinlere dayanmakta, 2025 ve 2026 değişiklikleri ayrıca işlenmektedir. Bireysel iş hukuku bölümünde iş sözleşmesi türleri, deneme süresi, bildirim süreleri, iş güvencesi ve arabuluculuğa bağlı işe iade süreci, haklı nedenle fesih, 1475 sayılı Kanunun 14. maddesine dayanan kıdem tazminatı, ücret, çalışma süreleri ve izinler ele alınmaktadır. Toplu iş hukuku bölümünde sendika üyeliği, toplu iş sözleşmesi yetkisi, grev ve lokavt ile bankacılık hizmetlerindeki grev yasağının iptali; iş sağlığı ve güvenliği bölümünde işverenin genel yükümlülüğü, risk değerlendirmesi ve çalışmaktan kaçınma hakkı incelenmektedir. Sosyal güvenlik bölümünde sigortalılık türleri, iş kazası ve meslek hastalığı, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları, prim oranları ve işsizlik sigortası açıklanmaktadır. 2026 brüt asgari ücreti, net ücret, işveren maliyeti, prime esas kazanç sınırları ve kıdem tazminatı tavanı yıl damgalı olarak hesaplanmaktadır. Son bölüm, sınavlarda öne çıkan noktaları derlemektedir.
Anahtar kelimeler: iş hukuku, 4857 sayılı İş Kanunu, iş güvencesi, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, toplu iş sözleşmesi, grev, iş sağlığı ve güvenliği, 5510 sayılı Kanun, prim oranları, asgari ücret
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku: 4857 sayılı İş Kanunu, sendikalar ve toplu iş sözleşmesi, iş sağlığı ve güvenliği, 5510 sayılı Kanun ve 2026 tutarları (BA-2026-33, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş
Çalışma ilişkisi, modern ekonomide gelirin ve sosyal korumanın en yaygın kaynağıdır. Türkiye'de istihdamın büyük bölümü bir işverene bağlı ve ücret karşılığında çalışan kişilerden oluşur; bu kişilerin işe alınmasından ücretin ödenmesine, çalışma süresinden işten çıkarılmasına kadar hemen her konu kanunla düzenlenmiştir. Aynı kişiler, çalıştıkları süre boyunca prim ödeyerek iş kazası, hastalık, analık, malullük, yaşlılık ve ölüm risklerine karşı sosyal sigorta kapsamına girer. İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku, bu iki alanı düzenleyen ve birbirini tamamlayan hukuk dallarıdır.
Finans sektörü bakımından konu iki yönden önem taşır. Birincisi, bankalar ve diğer finans kuruluşları büyük işverenlerdir: İnsan kaynakları, bordro, kıdem tazminatı karşılıkları, toplu iş sözleşmeleri ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, bir banka yöneticisinin gündelik karar alanının parçasıdır. İkincisi, kredi değerlendirmesinde müşterinin istihdam güvencesi, kıdem tazminatı hakkı, emeklilik durumu ve sosyal güvenlik borçları; işletme kredilerinde ise firmanın personel giderleri ve prim yükümlülükleri doğrudan risk unsurudur. Bu nedenle iş ve sosyal güvenlik hukuku, finans sektörüne yönelik seçme sınavlarında hukuk testlerinin düzenli olarak yer verdiği konulardan biridir.
Bu makale, alanı dört temel kanun etrafında ele almaktadır: 4857 sayılı İş Kanunu, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu. Bunlara, kıdem tazminatını düzenleyen ve bugün de yürürlükte olan 1475 sayılı eski İş Kanununun 14. maddesi, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu ve iş davalarında arabuluculuğu zorunlu kılan 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu eşlik eder. Bütün madde atıfları, 19 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki metinlere göre yapılmış; 2025 ve 2026 yıllarında yapılan değişiklikler ayrıca taranmıştır. Asgari ücret, prim oranları ve kıdem tazminatı tavanı gibi yıla bağlı tutarlar ise ay ve yıl damgasıyla verilmiştir.
Sınavlarda sıkça sorulan noktalar; iş sözleşmesi türleri ve deneme süresi, bildirim (ihbar) süreleri, iş güvencesinin koşulları ve işe iade süreci, haklı nedenle fesih ve hak düşürücü süreler, kıdem tazminatına hak kazandıran hâller, fazla çalışma ve yıllık izin süreleri, sendika üyeliği ve toplu iş sözleşmesi yetkisi, grev yasakları, iş kazasının tanımı ve bildirim süresi, sigorta kolları ve prim oranlarıdır. Bu ayrıntılar metin boyunca kanun maddesine dayanılarak verilmiş; yedinci bölümde ise sınav odaklı bir derleme hâlinde yeniden toplanmıştır.
Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm temel kavramları ve kaynakları ele alır. Üçüncü bölüm bireysel iş hukukunu, dördüncü bölüm toplu iş hukukunu ve iş sağlığı ve güvenliğini, beşinci bölüm sosyal güvenlik hukukunu inceler. Altıncı bölüm Türkiye'deki tarihsel gelişimi ve finans sektöründeki uygulamayı özetler. Yedinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları, sekizinci bölüm ise sonuç değerlendirmesini içerir. Sayısal örneklerdeki ücretler kurgusaldır; yasal tutarlar ise resmî kararlara dayanır.