Makro İktisat: Milli Gelirden IS-LM'ye
Milli gelir hesapları, çarpan, IS-LM ve AD-AS modelleri, Phillips eğrisi ve iktisat okulları
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, makro iktisadın temel çerçevesini milli gelir muhasebesinden IS-LM ve toplam talep-toplam arz modellerine uzanan bir sıra içinde, hesap kalıplarıyla birlikte incelemektedir. İlk olarak gayrisafi yurt içi hasılanın üretim, harcama ve gelir yöntemleriyle ölçümü, milli gelir büyüklükleri arasındaki geçişler, nominal ve reel büyüklükler ile fiyat endeksleri ele alınmaktadır. Ardından Klasik model ile Keynesyen model karşılaştırılmakta; efektif talep, Keynesyen çapraz ve çarpan mekanizması çeşitli çarpan biçimleriyle sunulmakta, tüketim ve yatırım teorileri tartışılmaktadır. Para talebi ve likidite tercihi üzerine kurulan IS-LM modeli, maliye politikasının dışlama etkisi, likidite tuzağı ve klasik durum üzerinden para ve maliye politikasının etkinliğini açıklamak için kullanılmaktadır. AD-AS modeli, arz şokları, Okun yasası ve beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi kısa ve uzun dönem ayrımını ortaya koymakta; Klasik, Keynesyen, Monetarist, Yeni Klasik, reel konjonktür ve Yeni Keynesyen okullar temel varsayımlarıyla karşılaştırılmaktadır. Türkiye'de milli gelir istatistiklerinin kurumsal çerçevesi ve makroekonomik politika deneyimi bu modeller ışığında kısaca değerlendirilmektedir. Son bölüm, finans sektörü seçme sınavlarında öne çıkan noktaları, sık karıştırılan kavramları ve hesap kalıplarını derlemektedir.
Anahtar kelimeler: milli gelir hesapları, GSYH, Keynesyen model, çarpan, IS-LM modeli, likidite tuzağı, dışlama etkisi, AD-AS modeli, Phillips eğrisi, rasyonel beklentiler
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). Makro İktisat: Milli Gelirden IS-LM'ye: Milli gelir hesapları, çarpan, IS-LM ve AD-AS modelleri, Phillips eğrisi ve iktisat okulları (BA-2026-03, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş
Makro iktisat, ekonomiyi tek tek hane halkları, firmalar ya da piyasalar düzeyinde değil, bir bütün olarak inceler. Bir ülkenin toplam üretiminin neden bazı yıllarda hızla büyüyüp bazı yıllarda daraldığı, işsizliğin neden kalıcı biçimde yüksek seyredebildiği, fiyatlar genel düzeyinin neden sürekli yükseldiği ve kamunun harcama ya da merkez bankasının faiz kararlarının bu büyüklükleri nasıl etkilediği, makro iktisadın temel sorularıdır. Bu sorular, finans sektöründe çalışan herkes için soyut bir merak konusu değildir: kredi talebinin seyri, faiz oranlarının düzeyi, kur hareketleri ve sorunlu alacakların artışı, makroekonomik dalgalanmaların bankacılık bilançolarına yansımasından başka bir şey değildir.
Disiplinin modern biçimi, 1929 Büyük Bunalımı'nın ardından Keynes'in (1936) İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi ile kurulmuştur. Bunalıma kadar egemen olan Klasik yaklaşım, esnek fiyat ve ücretler sayesinde ekonominin kendiliğinden tam istihdama yöneleceğini öngörüyordu; uzun süren kitlesel işsizlik bu öngörüyü sarstı. Keynes, toplam talebin yetersiz kalabileceğini ve ekonominin uzun süre eksik istihdam dengesinde kalabileceğini ileri sürdü. Bir yıl sonra Hicks (1937), Keynes'in sözel çözümlemesini mal ve para piyasalarının eşanlı dengesini gösteren iki eğriyle özetledi; bugün IS-LM modeli olarak bilinen bu çerçeve, yarım yüzyılı aşkın bir süredir makro iktisat eğitiminin omurgasıdır.
Bu makalenin amacı, makro iktisadın temel çerçevesini milli gelir muhasebesinden başlayarak IS-LM ve toplam talep-toplam arz (AD-AS) modellerine uzanan bir sıra içinde, hesap kalıplarıyla birlikte sunmaktır. Önce makroekonomik büyüklüklerin nasıl ölçüldüğü ele alınmakta; ardından Klasik ve Keynesyen modeller, çarpan mekanizması, tüketim ve yatırım teorileri incelenmektedir. Para piyasası ve IS-LM modeli, para ve maliye politikasının etkinliği, AD-AS modeli, Phillips eğrisi ve iktisat okulları arasındaki tartışma bunu izlemektedir. Türkiye'de milli gelir istatistiklerinin kurumsal çerçevesi ve makroekonomik politika deneyimi de bu modeller ışığında kısaca değerlendirilmektedir.
Konu, finans sektörüne yönelik seçme sınavlarında da ağırlıklı bir yere sahiptir. Kamu bankalarının uzman ve müfettiş yardımcılığı sınavlarında, merkez bankası ve düzenleyici kurumların meslek sınavlarında ve gelir idaresinin sınavlarında iktisat testlerinin önemli bir bölümü makro iktisattan oluşur. Sınavlarda sıkça sorulan noktalar; milli gelir büyüklükleri arasındaki geçişler, çarpan hesapları, IS ve LM eğrilerinin eğimini ve kaymasını belirleyen etkenler, para ve maliye politikasının hangi koşullarda etkili olduğu ve iktisat okullarının temel varsayımlarıdır. Bu noktalar metin boyunca yeri geldikçe vurgulanmış, yedinci bölümde ise sınav odaklı bir derleme hâlinde yeniden toplanmıştır.
Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm milli gelir hesaplarını ve fiyat endekslerini ele alır. Üçüncü bölüm Klasik ve Keynesyen modelleri, çarpanı ve tüketim ile yatırım teorilerini inceler. Dördüncü bölüm para piyasasını ve IS-LM modelini, beşinci bölüm AD-AS modelini, Phillips eğrisini ve iktisat okullarını kapsar. Altıncı bölüm Türkiye'de milli gelir istatistiklerinin kurumsal çerçevesini ve makroekonomik politika deneyimini bu modeller ışığında değerlendirir. Yedinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları derler; sekizinci bölüm sonuç değerlendirmesidir. Metindeki sayısal örnekler kurgusaldır ve hesap tekniğini göstermek amacıyla seçilmiştir.