Mikro İktisat: Tercihler, Maliyetler ve Piyasa Yapıları

1.Giriş

Mikro iktisat, tek tek karar birimlerinin, yani hane halklarının, firmaların ve bunların karşılaştığı piyasaların davranışını inceleyen iktisat dalıdır. Bir tüketicinin gelirini hangi mallar arasında nasıl paylaştırdığı, bir firmanın ne kadar üreteceğine ve hangi fiyatı isteyeceğine nasıl karar verdiği, bir piyasada fiyatın nasıl oluştuğu ve bu fiyatın toplum açısından etkin bir kaynak dağılımı sağlayıp sağlamadığı mikro iktisadın temel sorularıdır. Makro iktisat milli gelir, enflasyon ve işsizlik gibi toplam büyüklüklerle ilgilenirken, mikro iktisat bu büyüklüklerin arkasındaki bireysel seçimleri ve piyasa mekanizmasını açıklar; iki alan birbirinin tamamlayıcısıdır.

Konunun çıkış noktası kıtlıktır: insan istekleri sınırsız, bu istekleri karşılayacak kaynaklar ise sınırlıdır. Kıtlık, seçim yapmayı; seçim ise bir şeyden vazgeçmeyi zorunlu kılar. Vazgeçilen en iyi seçeneğin değeri olarak tanımlanan fırsat maliyeti, mikro iktisadın bütün çözümlemelerinde örtük ya da açık biçimde yer alır. Tüketicinin bütçe kısıtı, firmanın maliyet yapısı ve piyasanın rekabet derecesi, bu temel seçim sorununun farklı karar birimleri açısından ele alınmış biçimleridir.

Bu makalenin amacı, mikro iktisadın çekirdek konularını tek bir çerçeve içinde ve finans sektörüne hazırlanan okurun ihtiyaçlarını gözeterek sunmaktır. Çalışma dört ana eksen üzerinde ilerler. Birinci eksen talep, arz ve esneklik çözümlemesidir; piyasa dengesinin nasıl oluştuğu, vergiler ve fiyat müdahalelerinin bu dengeyi nasıl değiştirdiği bu başlıkta ele alınır. İkinci eksen tüketici tercihidir: fayda kavramı, kayıtsızlık eğrileri, bütçe doğrusu ve tüketici dengesi ile fiyat değişmesinin gelir ve ikame etkilerine ayrıştırılması. Üçüncü eksen üretim ve maliyet teorisidir: kısa ve uzun dönem ayrımı, azalan verimler, maliyet eğrilerinin biçimi ve ölçek ekonomileri. Dördüncü eksen ise piyasa yapılarıdır: tam rekabet, monopol, monopolcü rekabet ve oligopol; oligopol çözümlemesinin doğal uzantısı olarak oyun kuramına giriş.

Bu dört eksen, faktör piyasaları, refah iktisadı ve piyasa başarısızlıklarıyla tamamlanmaktadır. Rekabetin hukuki güvencesi olan 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun da, piyasa yapıları çözümlemesinin kurumsal karşılığı olarak ayrı bir bölümde incelenmektedir. Böylece okur, ders kitabındaki bir monopol grafiğinin hukuk düzeninde hangi kavramlarla (hakim durum, uyumlu eylem, birleşme ve devralma) karşılık bulduğunu da görebilecektir.

Mikro iktisat, finans sektörüne yönelik seçme sınavlarında iktisat testlerinin en ağırlıklı bileşenlerinden biridir. Kamu bankalarının uzman ve müfettiş yardımcılığı sınavlarında, düzenleyici ve denetleyici kurumların meslek sınavlarında ve kamu maliyesi alanındaki uzmanlık sınavlarında hem kavram hem de hesap soruları biçiminde karşımıza çıkar. Sınavlarda sıkça sorulan noktalar; esneklik hesapları ve yorumları, tüketici dengesi koşulu, gelir ve ikame etkilerinin yönü, maliyet eğrileri arasındaki ilişkiler, kısa dönem kapanma noktası ve piyasa yapılarının denge koşullarıdır. Bu ayrıntılar metin boyunca formül kutuları ve sayısal örneklerle verilmiş, yedinci bölümde ise sınav odaklı bir derleme hâlinde yeniden toplanmıştır.

Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm talep, arz, esneklik ve tüketici tercihi kuramını kurar. Üçüncü bölüm üretim ve maliyet teorisini inceler. Dördüncü bölüm piyasa yapılarını ve oyun kuramına girişi ele alır. Beşinci bölüm mikro iktisat düşüncesinin tarihsel gelişimini ve rekabet hukukunun kurumsal çerçevesini özetler. Altıncı bölüm faktör piyasaları, refah iktisadı ve piyasa başarısızlıklarına ayrılmış; bankacılık piyasasında yoğunlaşma ölçümü gibi uygulamalarla tamamlanmıştır. Yedinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları, sekizinci bölüm ise sonuç değerlendirmesini içerir. Metindeki bütün sayısal örnekler kurgusaldır ve yalnız kavramları göstermek amacıyla kullanılmıştır.