Veri Tabanı, Yazılım ve Algoritmalar
İlişkisel model ve normalleştirme, SQL ve işlem yönetimi, veri yapıları ve karmaşıklık, yazılım yaşam döngüsü ve çevik yöntemler
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, finans kurumlarının bilgi teknolojileri işlevinin üç temel alanını, veri tabanı yönetimini, programlama ve algoritmaları ve yazılım mühendisliğini bir arada incelemektedir. Veri tabanı bölümünde ilişkisel modelin ilişki, nitelik, demet ve anahtar kavramları, varlık ve başvuru bütünlüğü, varlık-ilişki modeli ve fonksiyonel bağımlılığa dayanan normalleştirme (1NF–4NF) ele alınmaktadır. SQL bölümünde komut alt dilleri, sorgunun mantıksal işlenme sırası, birleştirme türleri, gruplama, alt sorgular ve boş değer mantığı, işlem kavramı ve ACID özellikleri, eşzamanlılık anomalileri, yalıtım düzeyleri ve B-ağacı indeksleri, SQLite üzerinde çalıştırılmış örnek sorgularla gösterilmektedir. Algoritma bölümünde temel veri yapılarının işlem maliyetleri, asimptotik gösterim, ikili arama ve sıralama algoritmaları karşılaştırılmaktadır. Yazılım mühendisliği bölümünde şelale, V, sarmal ve çevik süreç modelleri, Scrum çerçevesi, nesne yönelimli programlamanın ilkeleri ve test yaklaşımları incelenmektedir. Kurumsal çerçevede 5411 sayılı Bankacılık Kanunu, BDDK'nın bilgi sistemleri yönetmeliği ve 6698 sayılı Kanunun ilgili hükümleri teknik karşılıklarıyla eşleştirilmektedir. Çalışma, mevzuattaki bütünlük, ortam ayrımı ve değişiklik yönetimi yükümlülüklerinin veri tabanı ve yazılım mühendisliği kavramlarının hukuki karşılığı olduğunu ortaya koymakta ve sınavlarda öne çıkan noktaları derlemektedir.
Anahtar kelimeler: ilişkisel veri tabanı, normalleştirme, SQL, ACID, yalıtım düzeyleri, indeks, veri yapıları, algoritma karmaşıklığı, yazılım yaşam döngüsü, Scrum, nesne yönelimli programlama
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). Veri Tabanı, Yazılım ve Algoritmalar: İlişkisel model ve normalleştirme, SQL ve işlem yönetimi, veri yapıları ve karmaşıklık, yazılım yaşam döngüsü ve çevik yöntemler (BA-2026-31, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş
Bir bankanın bilançosu, en yalın biçimiyle, milyonlarca kaydın toplamıdır. Her mevduat hesabı, her kredi taksidi, her havale ve her kart harcaması bir veri tabanında satır olarak doğar; gün sonunda bu satırlardan muhasebe fişleri, düzenleyici raporlar ve risk ölçümleri üretilir. Bu nedenle modern bankacılık, para ve kredi kadar veriyle de ilgilidir. Müşteriye doğru bakiyenin gösterilmesi, aynı paranın iki kez harcanmaması, sistem kesintiye uğradığında hiçbir işlemin yarım kalmaması ve kişisel verilerin yetkisiz kişilere açılmaması, teknik tasarım kararlarının doğrudan sonucudur.
Finans kurumlarının bilgi teknolojileri birimleri ve bu birimlere eleman alan seçme sınavları, bu nedenle üç temel alanı birlikte ele alır. Birinci alan veri tabanı yönetimidir: verinin ilişkisel modele göre düzenlenmesi, normalleştirme, SQL ile sorgulama, işlem (transaction) yönetimi ve indeksleme. İkinci alan programlama ve algoritmalardır: temel programlama yapıları, veri yapıları, algoritmaların zaman ve bellek maliyetinin ölçülmesi, arama ve sıralama yöntemleri. Üçüncü alan yazılım mühendisliğidir: yazılımın gereksinimden bakıma uzanan yaşam döngüsü, sıralı ve çevik süreç modelleri, nesne yönelimli tasarım ve test.
Bu makale, söz konusu üç alanı finans sektörünün bakış açısıyla, birbirine bağlı bir bütün olarak incelemektedir: normalleştirmenin neden güncelleme hatalarını önlediği, bir havalenin neden ya bütünüyle gerçekleşmesi ya da hiç gerçekleşmemesi gerektiği ve bir indeksin neden milyon satırlık taramayı birkaç adıma indirdiği aynı mantıktan türetilebilir. Makaledeki SQL sorguları ve program parçaları kurgusal bir örnek veri kümesi üzerinde gerçekten çalıştırılmış; metinde verilen çıktılar bu çalıştırmanın sonuçlarıdır.
Konu, bankaların ve düzenleyici kurumların bilgi teknolojileri kadrolarına yönelik sınavlarda olduğu kadar, genel yetenek ve alan bilgisi sınavlarının bilişim sorularında da karşılık bulur. Sınavlarda sıkça sorulan noktalar; anahtar türleri ve normal formlar, SQL sorgusunun çıktısının bulunması, JOIN türleri, ACID özellikleri ve yalıtım düzeyleri, veri yapılarının işlem maliyetleri, Big-O gösterimi, sıralama algoritmalarının karşılaştırılması, yazılım yaşam döngüsü modelleri, Scrum rolleri ve nesne yönelimli programlamanın temel ilkeleridir. Bu ayrıntılar metin boyunca yeri geldikçe işlenmiş, yedinci bölümde ise sınav odaklı bir derleme hâlinde toplanmıştır.
Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm veri tabanı sistemlerinin kavramsal çerçevesini, ilişkisel modeli ve normalleştirmeyi ele alır. Üçüncü bölüm SQL dilini, işlem yönetimini, eşzamanlılık denetimini ve indeksleri inceler. Dördüncü bölüm programlama temellerine, veri yapılarına ve algoritma çözümlemesine ayrılmıştır. Beşinci bölüm yazılım geliştirme yaşam döngüsünü, çevik yöntemleri ve nesne yönelimli tasarımı tartışır. Altıncı bölüm standartları, Türkiye'deki bankacılık mevzuatının bilgi sistemlerine ilişkin hükümlerini ve alanın tarihsel gelişimini bir araya getirir. Yedinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları derler, sekizinci bölüm ise sonuç değerlendirmesini sunar. Mevzuat atıfları 19 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki metinlere yapılmıştır.