Açık Bankacılık, Ödeme Kuruluşları ve Elektronik Para
6493 sayılı Kanun, TCMB ödeme hizmetleri yönetmeliği ve dijital bankacılık düzenlemesi
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, Türkiye'de banka dışı ödeme hizmeti sağlayıcılarını, açık bankacılığı ve dijital bankacılığı 6493 sayılı Kanun, TCMB'nin 2021 tarihli ödeme hizmetleri yönetmeliği ve BDDK'nın dijital bankacılık düzenlemesi çerçevesinde incelemektedir. Çalışma önce açık bankacılık nedir sorusunu, 2019'da Kanuna eklenen hesap bilgisi hizmeti ve ödeme emri başlatma hizmeti üzerinden cevaplamakta; açık bankacılıkta HBHS nedir, tarafların yükümlülükleri nelerdir ve Bankalararası Kart Merkezinin ortak altyapısı nasıl işler sorularını ele almaktadır. Ardından ödeme kuruluşu ve elektronik para kuruluşu nedir sorusu; faaliyet izni, kanuni sermaye, hacme dayalı asgari özkaynak, fonların korunması, 2023'te tanımlanan dijital cüzdan hizmeti ve 2026'da getirilen gecelik nemalandırma hükümleriyle birlikte incelenmektedir. Elektronik paranın fon kadar ihraç, faiz yasağı ve mevduat sayılmama kurallarıyla mevduattan ayrıldığı gösterilmektedir. Dijital bankacılık yönetmeliği bölümünde şubesiz dijital bankaların faaliyet kısıtları, asgari sermayesi ve servis modeli bankacılığı açıklanmakta; Türkiye düzenlemesi AB'nin ikinci ödeme hizmetleri direktifiyle karşılaştırılmaktadır. Çalışma, fintech ekosisteminin üç lisans katmanı üzerinde şekillendiğini ortaya koymakta ve sınavlarda öne çıkan noktaları derlemektedir.
Anahtar kelimeler: açık bankacılık, hesap bilgisi hizmeti, ödeme emri başlatma hizmeti, ödeme kuruluşu, elektronik para kuruluşu, 6493 sayılı Kanun, fon koruma, dijital banka, servis modeli bankacılığı, fintech
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). Açık Bankacılık, Ödeme Kuruluşları ve Elektronik Para: 6493 sayılı Kanun, TCMB ödeme hizmetleri yönetmeliği ve dijital bankacılık düzenlemesi (BA-2026-48, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş: açık bankacılık nedir?
Bankacılık hizmetlerinin bankaların kendi şubeleri ve uygulamaları dışında, üçüncü taraf uygulamalar üzerinden de sunulabilmesi, son on yılda finans sektörünün en köklü dönüşümlerinden biridir. Bu dönüşümün iki hukuki taşıyıcısı vardır: banka olmadan ödeme hizmeti sunabilen ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları ile müşterinin onayıyla banka hesaplarına güvenli erişimi mümkün kılan açık bankacılık. Bu makale, bu yapıları 6493 sayılı Kanun, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının (TCMB) ödeme hizmetleri yönetmeliği ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun (BDDK) dijital bankacılık düzenlemesi çerçevesinde incelemektedir.
Açık bankacılık nedir? Açık bankacılık, müşterinin açık onayı ile banka ya da başka bir ödeme hizmeti sağlayıcısı nezdindeki ödeme hesabına ilişkin bilgilerin yetkili üçüncü taraflarla paylaşılması ve bu taraflar aracılığıyla hesaptan ödeme başlatılmasıdır. Paylaşım, ekran kazıma gibi güvensiz yöntemlerle değil, uygulama programlama arayüzleri (API) üzerinden ve düzenleyicinin belirlediği standartlarla yapılır. Türk hukukunda açık bankacılık iki ödeme hizmeti olarak tanımlanmıştır. 12 Kasım 2019 tarihli 7192 sayılı Kanunla 6493 sayılı Kanunun 12. maddesine eklenen bentlere göre ödeme emri başlatma hizmeti, kullanıcının isteği üzerine başka bir ödeme hizmeti sağlayıcısındaki ödeme hesabıyla ilgili sunulan ödeme emri başlatma hizmetidir; hesap bilgisi hizmeti ise kullanıcının onayıyla, bir veya daha fazla ödeme hesabına ilişkin konsolide bilgilerin çevrim içi platformlarda sunulmasıdır.
Tablo 1.Açık bankacılığın iki hizmeti
Kaynak: BASH Akademi; dayanak: 6493 sayılı Kanun (güncel metin, mevzuat.gov.tr); yazarların derlemesi. Yönetmelik md. 33 ve HBH/ÖBH hükümleri.
Bir kullanıcının üç farklı bankada hesabı olsun. Bir hesap bilgisi hizmeti sağlayıcısının uygulamasını indirip her banka için ayrı ayrı onay verdiğinde, uygulama bu hesapların bakiyelerini ve işlem geçmişini tek ekranda gösterir; bankalardan biri uygulamaya hesap şifresini değil, yalnız onaylanan bilgileri ortak altyapı üzerinden iletir. Aynı kullanıcı bir e-ticaret sitesinde "hesabımdan öde" seçeneğini kullandığında ise ödeme emri başlatma hizmeti sağlayıcısı, kullanıcının bankasındaki hesaptan satıcıya ödeme emrini başlatır; kullanıcı ödemeyi kendi bankasının kimlik doğrulamasıyla onaylar ve para doğrudan bankadan satıcıya gider.
Ödeme kuruluşu ve elektronik para kuruluşu nedir? 6493 sayılı Kanunun 13. maddesine göre ödeme hizmeti sağlayıcıları bankalar, elektronik para kuruluşları, ödeme kuruluşları ve PTT'den ibarettir; bunlar dışındaki kişiler ödeme hizmeti sunamaz. Ödeme kuruluşu, TCMB'den izin alarak para transferi, fatura ödemesine aracılık, ödeme aracı ihracı ve kabulü gibi ödeme hizmetleri sunan anonim şirkettir; kredi veremez ve aldığı fonlar mevduat sayılmaz. Elektronik para kuruluşu ise bunlara ek olarak, aldığı fon karşılığında elektronik para ihraç edebilen kuruluştur. 7192 sayılı Kanunla bu alanın düzenleme ve denetim yetkisi 1 Ocak 2020'den itibaren BDDK'dan TCMB'ye geçmiştir. Şubesiz faaliyet gösteren dijital bankalar ise ödeme kuruluşu değil, BDDK'dan faaliyet izni alan bankalardır; bu ayrım, fintech dünyasında hangi kuruluşun hangi otoriteye bağlı olduğunu anlamanın anahtarıdır.
Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm fintech ekosistemini, ödeme hizmeti türlerini ve elektronik paranın niteliğini kavramsal olarak ele alır. Üçüncü bölüm ödeme ve elektronik para kuruluşlarının lisans, sermaye, özkaynak ve fon koruma rejimini; dördüncü bölüm açık bankacılığın hukuki ve teknik çerçevesini; beşinci bölüm dijital bankalar ile servis modeli bankacılığını inceler. Altıncı bölüm tarihsel gelişimi ve karşılaştırmalı analizi, yedinci bölüm hesap örneklerini ve risk değerlendirmesini, sekizinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları, dokuzuncu bölüm sonucu sunar.