Banka Hazinesi ve Aktif-Pasif Yönetimi (ALM)
Bankada hazine bölümü ne iş yapar? Fonlama, likidite, faiz riski, fon transfer fiyatlaması ve TLREF
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, banka hazinesini ve aktif-pasif yönetimini (ALM) bankanın içinden bakarak kavramsal, kurumsal ve uygulamalı düzlemlerde incelemektedir. Bankada hazine bölümünün ne iş yaptığı sorusu likidite yönetimi, fonlama ve bilanço portföyü, piyasa riski ve müşteri hazinesi işlevleri üzerinden cevaplanmakta; ALM'nin ne olduğu, net faiz geliri ile ekonomik değer arasındaki ödünleşim ve Aktif Pasif Komitesinin rolü açıklanmaktadır. Hazine uzmanının iş tanımı ön, orta ve arka ofis ayrımı ve görevler ayrılığı ilkesiyle birlikte ele alınmaktadır. Para piyasası bölümünde TCMB'nin Ekim 2026 itibarıyla politika faizi ve gecelik koridoru, repo ve ters repo, bankalararası piyasa ile TLREF'in ne olduğu tartışılmakta; döviz swapı ile Türk lirası fonlamanın maliyeti karşılanmış faiz paritesinden hesaplanmaktadır. ALM araçları olarak vade uyumsuzluğu, yeniden fiyatlama açığı ve net faiz geliri duyarlılığı, BDDK rehberine dayalı fon transfer fiyatlaması, likidite tamponu ve acil durum fonlama planı ile faiz swapıyla riskten korunma incelenmektedir. BDDK aylık bülteninden Türk bankacılık sisteminin kısa vadeli faiz duyarlılığı ve likidite yeterliliğine ilişkin Aralık 2022 – Ağustos 2026 verileri sunulmakta, kurgusal bir bankanın ALM dosyası çözümlenmektedir.
Anahtar kelimeler: banka hazinesi, aktif-pasif yönetimi, ALM, fon transfer fiyatlaması, TLREF, yeniden fiyatlama açığı, likidite yönetimi, döviz swapı, APKO
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). Banka Hazinesi ve Aktif-Pasif Yönetimi (ALM): Bankada hazine bölümü ne iş yapar? Fonlama, likidite, faiz riski, fon transfer fiyatlaması ve TLREF (BA-2026-64, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş: bankada hazine bölümü ne iş yapar?
Bir bankada "hazine" denildiğinde, bankanın parasının fiziksel olarak saklandığı bir kasa değil, bankanın bütün bilançosunun fonlama, likidite ve piyasa risklerinin yönetildiği merkez kastedilir. Bankada hazine bölümü ne iş yapar? Kısaca dört işi yürütür. Birincisi likidite yönetimidir: bankanın gün sonunda Türk lirası ve döviz cinsinden hiçbir ödemesinin aksamamasını sağlamak için para piyasalarında borç alır ya da fon fazlasını değerlendirir. İkincisi fonlama ve bilanço yönetimidir: mevduat dışındaki kaynakları (repo, bankalararası piyasa, döviz swapı, tahvil ihracı) yönetir ve bankanın menkul kıymet portföyünü taşır. Üçüncüsü piyasa riski yönetimidir: kur, faiz ve fiyat risklerini limitler içinde tutar, gerektiğinde türev ürünlerle riskten korunur. Dördüncüsü müşteri hazinesidir: kurumsal ve ticari müşterilere döviz, faiz ve türev ürünleri sunar.
Hazinenin bu işleri, daha geniş bir çerçevenin parçasıdır: aktif-pasif yönetimi (APY; İngilizce asset-liability management, ALM). ALM, bankanın varlık ve yükümlülüklerinin vade, faiz ve döviz yapısını birlikte yöneterek net faiz gelirini istikrarlı kılmayı, özkaynağın ekonomik değerini korumayı ve likiditeyi güvence altına almayı amaçlayan yönetim sürecidir. ALM kararları üst düzey yöneticilerden oluşan Aktif Pasif Komitesinde (APKO; İngilizce ALCO) alınır; hazine bu kararların piyasadaki uygulayıcısıdır. ALM'nin bankanın iç işleyişindeki en görünür aracı fon transfer fiyatlamasıdır (FTP): her birimin topladığı ya da kullandığı fona bir iç fiyat biçilerek kârın kaynağı mevduat, kredi ve vade dönüşümü katkılarına ayrıştırılır.
Hazine işlemlerinde sıkça karşılaşılan kavramlardan biri de TLREF'tir. Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı (Turkish Lira Overnight Reference Rate), Borsa İstanbul tarafından, teminatlı gecelik repo işlemlerinden hesaplanan ve yayımlanan bir referans faiz oranıdır. Değişken faizli tahviller, faiz swapları ve krediler için gösterge olarak kullanılır. TLREF, teminatlı ve gerçekleşmiş işlemlere dayandığı için beyana dayalı referans oranlara göre manipülasyona daha dayanıklı kabul edilir.
Örnek Bank'ın önümüzdeki bir ay içinde yeniden fiyatlanacak varlıkları 220, yükümlülükleri 300 milyar TL'dir; bu dilimde yeniden fiyatlama açığı 220 − 300 = −80 milyar TL'dir. Faizler 500 baz puan (5 puan) yükselirse, bu açık yaklaşık on bir ay boyunca yeni faizle taşınır: net faiz gelirine etki ≈ −80 × 0,05 × (11,5 / 12) = −3,83 milyar TL. Diğer vade dilimlerindeki pozitif açıklar bu etkiyi kısmen dengeler; bütün dilimler hesaba katıldığında bir yıllık etki −1,17 milyar TL'ye, yani yıllık net faiz gelirinin (40 milyar TL) yaklaşık %2,9'una iner (bkz. 6. bölüm). Kısa vadeli açığı negatif olan banka, faiz artışından kısa vadede olumsuz etkilenir.
Bu işlevlerin hukuki zemini 5411 sayılı Bankacılık Kanunudur. Kanunun 46. maddesi bankaları, Merkez Bankasının uygun görüşü alınarak Kurulca belirlenecek usul ve esaslara göre asgari likidite düzeyini hesaplamak, tutturmak, idame ettirmek ve raporlamakla yükümlü kılar. Bu hükme dayanan 2006 tarihli likidite yeterliliği yönetmeliği, 2014 tarihli likidite karşılama oranı yönetmeliği ve 2023 tarihli net istikrarlı fonlama oranı yönetmeliği hazinenin uymak zorunda olduğu yasal oranları belirler; bankacılık hesaplarındaki faiz oranı riski ise 12 Mayıs 2025 tarihli yönetmelikle düzenlenmiştir. BDDK'nın 2016 tarihli Likidite Riskinin Yönetimine İlişkin Rehberi, üst düzey yönetimin likidite transfer fiyatlaması sisteminde likiditenin maliyet, risk ve faydalarını dikkate almasını ve bu görevlerin APKO gibi bir komite aracılığıyla yürütülebileceğini açıkça öngörür. Para piyasasının çerçevesini ise TCMB'nin para politikası belirler: 23 Ekim 2026 itibarıyla politika faizi (bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı) %36, gecelik borç verme faizi %39, gecelik borçlanma faizi %34,5'tir (22 Ekim 2026 PPK kararı; sonraki kararlar için TCMB duyurularını kontrol ediniz).
Bu makale, hazine ve ALM'yi bankanın içinden bakarak ele alır. Para politikası araçlarının kuramı BA-2026-01, likidite ve faiz oranı riskinin düzenleyici çerçevesi ve ölçüm yöntemleri BA-2026-22, LCR ve NSFR'nin yapısı BA-2026-10, banka bilançosu ve net faiz marjı ise BA-2026-56 makalesinde incelenmiştir; burada bu konular tekrar edilmeyecek, uygulamaya odaklanılacaktır. İkinci bölüm ALM'nin kavramsal çerçevesini, üçüncü bölüm hazinenin örgütlenmesini ve işlevlerini, dördüncü bölüm para piyasalarını ve fonlama araçlarını, beşinci bölüm ALM araçlarını (vade uyumsuzluğu, yeniden fiyatlama açığı, FTP, likidite tamponu, riskten korunma) inceler. Altıncı bölüm kurgusal bir banka üzerinde bütünleşik bir uygulama, yedinci bölüm sınavlarda öne çıkan noktalar ve hazine kariyerine ilişkin notlar içerir.