Pay Piyasası ve Halka Arz: Borsa İstanbul'un İşleyişi, Sermaye Artırımları ve Temettü
Halka arz nedir ve nasıl yapılır, halka arz talebi nasıl verilir, bedelsiz sermaye artırımı ve temettü nasıl hesaplanır: Pay Tebliği, Satış Tebliği ve Kâr Payı Tebliği
BASH Akademi Yayın Kurulu
Özet
Bu çalışma, pay piyasasını halka arz süreci, sermaye artırımları ve kâr dağıtımı ile birlikte ele almaktadır. Halka arz nedir nasıl yapılır sorusu, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile Pay Tebliği (VII-128.1) ve Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği (II-5.2) çerçevesinde; izahname, fiyat tespit raporu, satış yöntemleri, asgari tahsisat ve dağıtım süreleri üzerinden cevaplanmaktadır. Halka arz talebi nasıl yapılır sorusu talep formu, talebin değiştirilmesi ve bedel iadesi kurallarıyla açıklanmakta; eşit ve oransal dağıtım çözümlü örnekle gösterilmektedir. Bedelsiz sermaye artırımı nedir, bedelli artırımdan farkı ve rüçhan hakkı TTK ve Pay Tebliği hükümleriyle incelenmekte, teorik fiyat hesabı verilmektedir. Temettü nedir nasıl hesaplanır sorusu Kâr Payı Tebliği (II-19.1), pay başına kâr payı, temettü verimi, fiyat düzeltmesi ve kâr payı avansı sınırlarıyla ele alınmaktadır. Borsa İstanbul nasıl çalışır başlığında seans yapısı, emir türleri ve piyasa koruma mekanizmaları özetlenmekte, Ekim 2026 itibarıyla kâr payı vergilendirmesi sunulmaktadır. Kavramsal bölüm düşük fiyatlama ve temettü politikası yazınını özetlemektedir. Bütün örnekler kurgusaldır; son bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları derlemektedir. Metin bilgi amaçlıdır, hisse önerisi içermez.
Anahtar kelimeler: halka arz, pay piyasası, Borsa İstanbul, Pay Tebliği, eşit dağıtım, bedelsiz sermaye artırımı, rüçhan hakkı, temettü, kâr payı avansı, fiyat tespit raporu
Atıf önerisi: BASH Akademi Yayın Kurulu. (2026). Pay Piyasası ve Halka Arz: Borsa İstanbul'un İşleyişi, Sermaye Artırımları ve Temettü: Halka arz nedir ve nasıl yapılır, halka arz talebi nasıl verilir, bedelsiz sermaye artırımı ve temettü nasıl hesaplanır: Pay Tebliği, Satış Tebliği ve Kâr Payı Tebliği (BA-2026-52, Sürüm 1.0). BASH Akademi Finans Sektörü Kaynak Dizisi.
1.Giriş: halka arz nedir ve nasıl yapılır?
Halka arz, bir anonim ortaklığın paylarının, izahname yayımlanarak genele, yani önceden belirlenmemiş yatırımcılara satışa sunulmasıdır. Payların halka arz edilebilmesi ya da borsada işlem görebilmesi için izahname hazırlanması ve bu izahnamenin Sermaye Piyasası Kurulunca (SPK) onaylanması zorunludur (6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu md. 4). Halka arz iki yoldan yapılabilir: şirketin sermaye artırımıyla çıkardığı yeni payların satışı ya da mevcut ortakların elindeki payların satışı. İlkinde toplanan para şirkete girer ve büyümeyi finanse eder; ikincisinde para satan ortağa gider. Uygulamada iki yöntem çoğu kez birlikte kullanılır. Kısacası "halka arz nedir" sorusunun cevabı, bir şirketin ortaklık paylarını kamuya açık ve denetimli bir süreçle yatırımcılara satması ve ardından payların borsada işlem görmeye başlamasıdır.
Halka arzın nasıl yapıldığı Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki SPK tebliğlerinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Şirket önce bir yetkili kuruluşla (aracı kurum ya da yatırım bankası) anlaşır ve SPK'ya başvurur. İzahname onaylandıktan sonra satış fiyatının nasıl belirlendiğini açıklayan fiyat tespit raporu, halka arzın başlayacağı tarihten en az üç gün önce Kamuyu Aydınlatma Platformunda (KAP) ilan edilir (Pay Tebliği md. 29). Satış süresi iki iş gününden az, yirmi iş gününden fazla olamaz; talep toplama yönteminde yeterli talep gelse bile süre sonuna kadar talep toplanmaya devam edilir (Satış Tebliği md. 10/7). Halka arz edilen payların nominal değerinin en az %10'unun yurt içi bireysel, en az %10'unun yurt içi kurumsal yatırımcılara tahsis edilmesi zorunludur (md. 18/4).
Halka arz talebi nasıl yapılır? Bireysel yatırımcı, halka arza aracılık eden konsorsiyumda yer alan bir banka ya da aracı kurumda yatırım hesabı açarak talep süresi içinde talep formu doldurur; bu işlem çoğunlukla internet ve mobil kanallardan yapılır. Talep bedeli hesapta bloke edilir. İzahnamede aksi belirtilmedikçe yatırımcı, talep süresi içinde talebini değiştirebilir ya da geri alabilir (md. 14/3). Talep toplanmış olması, talebin mutlaka karşılanacağı anlamına gelmez; dağıtım talep süresi bittikten sonra izahnamede açıklanan yönteme göre yapılır, karşılanamayan talebin bedeli iade edilir.
Bir halka arzda bireysel yatırımcılara 3.000.000 lot ayrılmış, 120.000 yatırımcı toplam 16.100.000 lot talep etmiş olsun: 60.000 kişi 10'ar, 30.000 kişi 50'şer, 20.000 kişi 200'er, 10.000 kişi 1.000'er lot. Satış Tebliğinin 20. maddesindeki eşit dağıtımda önce arz, talep eden kişi sayısına bölünür: 3.000.000 / 120.000 = 25 lot. 25 lot ve altında talep edenlerin (10 lot) talebi tamamen karşılanır, diğerlerine 25'er lot verilir; dağıtılan 600.000 + 1.500.000 = 2.100.000 lottur.
Kalan 900.000 lot, talebi tamamen karşılanmamış 60.000 kişiye bölünür: 15'er lot. Sonuçta 10 lot talep eden 10, diğerlerinin tamamı 40 lot alır ve arzın tamamı dağıtılmış olur. Aynı arzda oransal dağıtım seçilseydi her yatırımcının talebi 3.000.000 / 16.100.000 ≈ %18,63 oranında karşılanırdı; 200 lot talep eden yaklaşık 37 lot alırdı. Örnek yalnız hesap gösterimi içindir.
Halka arzdan sonra paylar Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda işlem görür. Şirketin kâr dağıtımı (temettü) ve sermaye artırımları da halka açık ortaklık rejimine tabidir: kâr payı, genel kurulca belirlenen kâr dağıtım politikası çerçevesinde, dağıtım tarihindeki payların tümüne payları oranında eşit olarak dağıtılır (Kâr Payı Tebliği md. 5). Bedelsiz sermaye artırımı ise şirketin özkaynak içindeki kaynaklarının (yedek akçeler, sermayeye eklenebilir fonlar) sermayeye dönüştürülmesidir; pay sahibi para ödemeden yeni pay alır, ancak şirketin toplam değeri değişmediği için pay fiyatı aynı oranda düzeltilir. Ekim 2026 itibarıyla gerçek kişilere dağıtılan nakit kâr payından %15 stopaj kesilir; kârın sermayeye eklenmesi ise kâr dağıtımı sayılmaz (GVK md. 94/6-b). Oranların değişebileceğini dikkate alarak güncel değeri Gelir İdaresi Başkanlığı duyurularından kontrol edin.
Bu makale pay piyasasını sınav ve meslek pratiği için bir arada ele alır. Payın hukuki niteliği ve Gordon modeliyle değerlemesi Seri 2'deki BA-2026-23 numaralı makalede, anonim ortaklıkta sermaye ve organlar BA-2026-12 numaralı makalede, sermaye artırımı ve kâr dağıtımının muhasebesi BA-2026-37 numaralı makalede işlenmiştir; burada bu temeller tekrar edilmeden halka arz süreci, sermaye artırımlarının fiyat etkisi, temettü hesabı ve borsanın işleyişi üzerinde durulmaktadır. İlgili dersler İhraç ve halka arz ile İhraç ve halka arz mevzuatı sayfalarındadır.
Makalenin planı şöyledir: İkinci bölüm halka arzın ve kâr dağıtım politikasının iktisadi gerekçelerini ve pay piyasasında fiyat oluşumunu açıklar. Üçüncü bölüm 6362 sayılı Kanun, Pay Tebliği, Satış Tebliği, Kâr Payı Tebliği ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerini ve vergilendirmeyi inceler. Dördüncü bölüm Türkiye'de pay piyasasının gelişimini özetler. Beşinci bölüm borsanın işleyişini, sermaye artırımlarında teorik fiyatı, temettü ve kâr payı avansı hesaplarını kurgusal örneklerle gösterir. Altıncı bölüm sınavlarda öne çıkan noktaları, yedinci bölüm sonuç değerlendirmesini içerir.